Masalah Kesuburan: Punca, Simptom, Pemeriksaan dan Rawatan

Ramai pasangan menjangkakan kehamilan akan berlaku sebaik sahaja mereka berhenti menggunakan kaedah perancang keluarga. Apabila bulan demi bulan berlalu tanpa kehamilan, persoalan mula timbul: adakah waktu hubungan seksual tidak tepat, adakah usia menjadi faktor, atau adakah salah seorang mempunyai masalah kesuburan?

Kesukaran untuk hamil tidak semestinya bermaksud seseorang tidak akan dapat mempunyai anak. Ia juga bukan masalah wanita semata-mata. Faktor lelaki, faktor wanita, gabungan kedua-duanya atau punca yang masih tidak dapat dikenal pasti boleh mempengaruhi peluang kehamilan.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia atau WHO mentakrifkan infertiliti sebagai kegagalan mencapai kehamilan selepas sekurang-kurangnya 12 bulan hubungan seksual berkala tanpa perlindungan. Dianggarkan kira-kira satu daripada enam individu usia reproduktif di seluruh dunia mengalami infertiliti pada suatu ketika dalam hidup mereka.

Berita baiknya, terdapat pelbagai bentuk pemeriksaan dan rawatan. Sesetengah pasangan hanya memerlukan nasihat mengenai waktu subur atau rawatan terhadap gangguan ovulasi. Pasangan lain mungkin memerlukan pembedahan, inseminasi intrauterin atau teknologi reproduktif seperti IVF.

Kunci utama ialah mendapatkan penilaian yang sistematik, tidak menangguhkan pemeriksaan apabila terdapat faktor risiko dan memastikan kedua-dua pasangan dinilai secara adil.

Apakah Maksud Masalah Kesuburan?

Masalah kesuburan merujuk kepada keadaan yang mengurangkan keupayaan seseorang atau pasangan untuk mencapai kehamilan. Istilah klinikal yang sering digunakan ialah infertiliti.

Masalah ini boleh dibahagikan kepada dua kategori utama:

Infertiliti primer

Infertiliti primer bermaksud seseorang belum pernah mencapai kehamilan sebelum ini.

Infertiliti sekunder

Infertiliti sekunder berlaku apabila seseorang pernah mencapai sekurang-kurangnya satu kehamilan tetapi kemudian mengalami kesukaran untuk hamil semula. Kehamilan terdahulu mungkin berakhir dengan kelahiran, keguguran atau keadaan lain.

Pernah mempunyai anak tidak menjamin kesuburan akan kekal sama. Usia, perubahan hormon, jangkitan, pembedahan, penyakit kronik dan perubahan kualiti sperma boleh mempengaruhi kesuburan dari semasa ke semasa. WHO mengiktiraf kedua-dua infertiliti primer dan sekunder sebagai masalah kesihatan reproduktif yang memerlukan penilaian sewajarnya.

Berapa Lama Perlu Mencuba Sebelum Menjalani Pemeriksaan?

Tempoh yang sesuai bergantung terutamanya pada usia wanita serta faktor kesihatan yang sedia ada.

Secara umum:

• Wanita bawah 35 tahun: buat pemeriksaan selepas 12 bulan mencuba tanpa perlindungan.
• Wanita berumur 35 tahun dan ke atas: buat pemeriksaan selepas enam bulan mencuba.
• Wanita melebihi 40 tahun: pertimbangkan penilaian dengan lebih segera kerana masa menjadi faktor penting.
• Pasangan dengan faktor risiko tertentu: tidak perlu menunggu enam atau 12 bulan.

Penilaian lebih awal wajar dipertimbangkan jika terdapat haid tidak teratur, tidak datang haid, endometriosis, masalah rahim atau tiub fallopio, sejarah kemoterapi, masalah sperma yang diketahui atau gangguan fungsi seksual. Garis panduan ASRM turut menekankan bahawa pemeriksaan perlu dimulakan tanpa berlengah apabila terdapat keadaan yang diketahui boleh mengganggu kesuburan.

Apakah Simptom Masalah Kesuburan?

Tanda utama masalah kesuburan ialah kehamilan masih belum berlaku selepas tempoh mencuba yang sesuai. Ramai individu tidak mengalami simptom lain.

Namun, sesetengah tanda boleh menunjukkan keadaan asas yang berpotensi menjejaskan kesuburan.

Tanda yang mungkin berlaku pada wanita

Antaranya termasuk:

• Haid tidak datang
• Kitaran haid sangat tidak teratur
• Kitaran terlalu pendek atau terlalu panjang
• Pendarahan antara haid
• Haid terlalu banyak
• Sakit haid yang teruk
• Sakit pelvis yang berpanjangan
• Sakit semasa hubungan seksual
• Pertumbuhan bulu muka atau badan yang berlebihan
• Jerawat bersama haid tidak teratur
• Rambut kepala semakin menipis
• Pengeluaran susu daripada payudara tanpa kehamilan atau penyusuan
• Simptom menopaus pada usia muda

Haid tidak teratur, pertumbuhan bulu berlebihan dan jerawat boleh berlaku pada individu dengan sindrom ovari polisistik atau PMOS. PMOS ialah antara punca utama gangguan ovulasi dan masalah kesuburan wanita.

Tanda yang mungkin berlaku pada lelaki

Antaranya termasuk:

• Masalah mendapatkan atau mengekalkan ereksi
• Kesukaran ejakulasi
• Air mani terlalu sedikit atau tiada
• Nafsu seksual berkurangan
• Sakit atau bengkak pada testis
• Ketulan pada testis
• Urat membesar di sekitar skrotum
• Saiz testis yang kecil
• Pertumbuhan bulu muka atau badan berkurangan
• Pembesaran payudara
• Sejarah testis tidak turun semasa kecil
• Sejarah kecederaan, jangkitan atau pembedahan testis

Walau bagaimanapun, lelaki dengan bilangan atau pergerakan sperma yang rendah mungkin kelihatan sihat dan tidak menunjukkan sebarang simptom. Inilah sebabnya analisis air mani penting dalam pemeriksaan awal.

Bagaimana Kehamilan Berlaku?

Untuk kehamilan berlaku, beberapa proses perlu berjalan dengan baik:

1. Ovari menghasilkan dan melepaskan telur yang matang.
2. Sperma memasuki saluran reproduktif wanita.
3. Sperma bergerak melalui serviks dan rahim menuju ke tiub fallopio.
4. Persenyawaan berlaku apabila sperma menembusi telur.
5. Embrio bergerak dari tiub fallopio ke rahim.
6. Embrio melekat pada lapisan rahim dan terus berkembang.

Gangguan pada mana-mana peringkat ini boleh mengurangkan peluang kehamilan. Contohnya, telur mungkin tidak dilepaskan, sperma mungkin terlalu sedikit, tiub fallopio mungkin tersumbat atau embrio mungkin tidak dapat melekat dengan baik.

Punca Masalah Kesuburan Wanita

Masalah kesuburan wanita boleh berpunca daripada gangguan ovulasi, tiub fallopio, rahim, endometriosis, usia atau keadaan hormon.

Gangguan ovulasi

Ovulasi ialah proses pelepasan telur daripada ovari. Jika ovulasi tidak berlaku atau berlaku secara tidak teratur, peluang persenyawaan menjadi lebih rendah.

Puncanya termasuk:

• PMOS
• Gangguan tiroid
• Paras prolaktin terlalu tinggi
• Berat badan terlalu rendah
• Perubahan berat badan yang ketara
• Senaman fizikal berlebihan
• Tekanan fizikal akibat penyakit serius
• Gangguan pada hipotalamus atau kelenjar pituitari
• Kegagalan ovari primer

Wanita dengan kitaran haid antara 21 hingga 35 hari lazimnya berkemungkinan mengalami ovulasi secara teratur. Namun, haid yang kelihatan normal tidak menolak masalah pada tiub fallopio, rahim atau sperma pasangan.

Usia dan penurunan rizab ovari

Wanita dilahirkan dengan bilangan telur yang terhad. Bilangan dan kualiti telur berkurangan dengan peningkatan usia, terutamanya selepas pertengahan usia 30-an.

Usia boleh mempengaruhi:

• Peluang hamil pada setiap kitaran
• Kualiti embrio
• Risiko keguguran
• Risiko masalah kromosom
• Respons terhadap ubat rangsangan ovari
• Kejayaan rawatan kesuburan

Walaupun usia penting, ia bukan satu-satunya faktor. Kesihatan sperma, keadaan rahim dan tiub fallopio serta punca kesuburan lain tetap perlu dinilai.

Tiub fallopio tersumbat atau rosak

Tiub fallopio membolehkan sperma bertemu dengan telur dan membawa embrio menuju ke rahim. Kerosakan atau sumbatan boleh berlaku akibat:

• Jangkitan pelvis
• Jangkitan kelamin yang tidak dirawat
• Pembedahan abdomen atau pelvis
• Endometriosis
• Lekatan tisu
• Kehamilan ektopik terdahulu
• Keradangan atau pengumpulan cecair dalam tiub

Sesetengah wanita tidak mengalami sebarang simptom walaupun kedua-dua tiub fallopio tersumbat.

Endometriosis

Endometriosis berlaku apabila tisu menyerupai lapisan dalam rahim tumbuh di luar rahim. Keadaan ini boleh menyebabkan keradangan, lekatan, perubahan anatomi pelvis dan gangguan pada ovari atau tiub fallopio.

Tanda yang mungkin berlaku termasuk:

• Sakit haid yang teruk
• Sakit pelvis
• Sakit semasa hubungan seksual
• Sakit ketika membuang air besar semasa haid
• Kesukaran untuk hamil

Tidak semua wanita dengan endometriosis mengalami infertiliti. Tahap penyakit juga tidak sentiasa sepadan dengan tahap kesakitan.

Masalah rahim

Masalah struktur dalam rahim yang boleh menjejaskan kesuburan termasuk:

• Fibroid yang mengubah bentuk rongga rahim
• Polip endometrium
• Lekatan dalam rahim
• Septum rahim
• Bentuk rahim yang tidak normal sejak lahir
• Keradangan atau kerosakan lapisan rahim

Tidak semua fibroid perlu dibuang. Lokasi, saiz dan kesannya terhadap rongga rahim lebih penting daripada kehadiran fibroid semata-mata.

Kesan rawatan perubatan

Kemoterapi, radioterapi dan sesetengah pembedahan boleh menjejaskan ovari, rahim atau keseimbangan hormon.

Individu yang bakal menjalani rawatan kanser sepatutnya berbincang tentang pemeliharaan kesuburan sebelum rawatan dimulakan apabila keadaan mengizinkan. Pilihannya mungkin termasuk pembekuan telur, embrio atau tisu ovari, bergantung pada keadaan individu dan perkhidmatan yang tersedia.

Punca Masalah Kesuburan Lelaki

Faktor lelaki menyumbang sepenuhnya atau sebahagiannya kepada kira-kira separuh pasangan yang mengalami infertiliti. Oleh itu, menilai wanita sahaja ialah pendekatan yang tidak lengkap.

Bilangan sperma rendah atau tiada sperma

Bilangan sperma yang rendah dikenali sebagai oligozoospermia. Ketiadaan sperma dalam air mani pula dikenali sebagai azoospermia.

Keadaan ini boleh berpunca daripada:

• Pengeluaran sperma yang terganggu
• Sumbatan saluran sperma
• Gangguan hormon
• Masalah genetik
• Kerosakan testis
• Penggunaan testosteron atau steroid anabolik
• Kesan kemoterapi atau radioterapi

Pergerakan dan bentuk sperma tidak normal

Sperma perlu bergerak dengan baik untuk sampai ke telur. Selain bilangan, analisis air mani turut menilai pergerakan dan bentuk sperma.

Satu parameter yang tidak normal tidak semestinya bermaksud seseorang tidak boleh menjadi bapa. Keputusan perlu dinilai secara keseluruhan bersama sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal dan keputusan pasangan wanita.

Varikosel

Varikosel ialah pembesaran urat di sekitar testis. Ia boleh mempengaruhi suhu dan fungsi testis pada sesetengah lelaki.

Namun, tidak semua varikosel perlu dibedah. Pembedahan biasanya hanya dipertimbangkan apabila varikosel boleh dirasa semasa pemeriksaan, pasangan sedang mencuba untuk hamil dan analisis air mani menunjukkan keputusan tidak normal. Varikosel yang hanya kelihatan melalui ultrasound tanpa dapat dirasa biasanya tidak memerlukan pembedahan khusus untuk meningkatkan kesuburan.

Gangguan hormon

Hormon daripada hipotalamus, kelenjar pituitari dan testis mengawal pengeluaran sperma serta testosteron.

Punca gangguan hormon termasuk:

• Masalah kelenjar pituitari
• Gangguan testis
• Paras prolaktin tinggi
• Penyakit kronik tertentu
• Penggunaan testosteron dari luar badan
• Penggunaan steroid anabolik

Pengambilan testosteron untuk meningkatkan tenaga, otot atau prestasi seksual boleh menekan penghasilan sperma. Lelaki yang merancang mendapatkan anak perlu memaklumkan penggunaan testosteron atau steroid kepada doktor.

Sumbatan saluran reproduktif

Sperma mungkin dihasilkan tetapi tidak dapat keluar akibat sumbatan pada epididimis, vas deferens atau saluran ejakulasi.

Puncanya termasuk:

• Jangkitan
• Pembedahan terdahulu
• Kecederaan
• Keadaan sejak lahir
• Vasektomi
• Masalah genetik tertentu

Masalah ereksi dan ejakulasi

Masalah hubungan seksual boleh mengurangkan kemungkinan sperma memasuki saluran reproduktif wanita.

Antaranya:

• Disfungsi ereksi
• Ejakulasi retrograd
• Tiada ejakulasi
• Ejakulasi terlalu awal sehingga mengganggu hubungan
• Sakit semasa hubungan seksual
• Nafsu seksual yang sangat rendah

Rawatan mungkin melibatkan ubat, terapi psikoseksual, rawatan penyakit asas atau kaedah pengambilan sperma.

Faktor genetik

Ujian genetik mungkin dipertimbangkan apabila terdapat azoospermia, bilangan sperma yang sangat rendah, ketiadaan vas deferens atau petunjuk klinikal lain.

Ujian ini bukan saringan rutin untuk semua lelaki. Garis panduan AUA dan ASRM menyarankan ujian tertentu hanya bagi kumpulan yang mempunyai petunjuk jelas.

Faktor yang Boleh Menjejaskan Kedua-dua Pasangan

Beberapa faktor boleh mempengaruhi kesuburan lelaki dan wanita:

• Merokok
• Penggunaan dadah rekreasi
• Pengambilan alkohol berlebihan
• Berat badan terlalu tinggi atau terlalu rendah
• Diabetes yang tidak terkawal
• Penyakit tiroid
• Jangkitan kelamin
• Pendedahan pekerjaan kepada bahan kimia tertentu
• Kemoterapi atau radioterapi
• Penggunaan ubat atau hormon tanpa pemantauan
• Hubungan seksual yang terlalu jarang
• Usia

Tekanan emosi boleh menjejaskan tidur, hubungan seksual dan kemampuan mengikuti rawatan. Namun, mengatakan seseorang tidak hamil kerana “terlalu tertekan” ialah penjelasan yang terlalu mudah dan boleh menyalahkan pesakit. Tekanan perlu diurus, tetapi ia tidak menggantikan pemeriksaan perubatan.

Apakah Infertiliti Tanpa Punca yang Dikenal Pasti?

Dalam sesetengah kes, pemeriksaan menunjukkan:

• Ovulasi berlaku
• Sekurang-kurangnya satu tiub fallopio terbuka
• Rongga rahim tidak menunjukkan masalah utama
• Analisis air mani berada dalam julat yang boleh diterima

Namun, kehamilan masih belum berlaku. Keadaan ini dipanggil infertiliti tanpa punca yang dikenal pasti.

Ia tidak bermaksud masalah tersebut hanya bersifat psikologi. Ujian semasa mempunyai batasan dan tidak dapat menilai setiap aspek persenyawaan, perkembangan embrio serta proses penempelan pada rahim. WHO mengakui bahawa punca infertiliti tidak dapat dijelaskan dalam sebahagian kes.

Bagaimana Pemeriksaan Kesuburan Dilakukan?

Pemeriksaan sepatutnya dilakukan kepada kedua-dua pasangan secara serentak apabila berkaitan. Menyelesaikan semua ujian wanita sebelum memeriksa lelaki boleh melambatkan diagnosis dan meningkatkan kos.

Sejarah kesihatan dan reproduktif

Doktor mungkin bertanya tentang:

• Tempoh mencuba untuk hamil
• Kekerapan hubungan seksual
• Corak kitaran haid
• Kehamilan atau keguguran terdahulu
• Jangkitan kelamin
• Pembedahan
• Penyakit kronik
• Ubat dan suplemen
• Fungsi seksual
• Sejarah keluarga
• Pendedahan pekerjaan
• Penggunaan rokok, alkohol atau dadah

Soalan mengenai hubungan seksual mungkin terasa peribadi, tetapi ia boleh mengenal pasti masalah ereksi, ejakulasi, sakit semasa hubungan atau kekerapan hubungan yang tidak mencukupi.

Pemeriksaan fizikal

Bagi wanita, doktor mungkin menilai:

• Berat badan dan tekanan darah
• Tanda gangguan hormon
• Pertumbuhan bulu atau jerawat
• Kelenjar tiroid
• Abdomen dan pelvis apabila diperlukan

Bagi lelaki, pemeriksaan boleh merangkumi:

• Saiz dan kedudukan testis
• Kehadiran vas deferens
• Varikosel
• Ketulan atau bengkak
• Ciri gangguan hormon
• Perkembangan seksual

Pemeriksaan Kesuburan Wanita

Penilaian ovulasi

Doktor akan menilai corak haid terlebih dahulu. Ujian tambahan mungkin termasuk:

• Ujian progesteron pada masa tertentu
• Kit pengesan lonjakan hormon LH
• Ultrasound pemantauan folikel
• Ujian hormon berdasarkan simptom

Wanita dengan haid teratur antara 21 hingga 35 hari biasanya tidak memerlukan ujian tambahan untuk membuktikan ovulasi, kecuali terdapat petunjuk seperti pertumbuhan bulu berlebihan atau simptom gangguan hormon.

Ujian darah hormon

Ujian mungkin merangkumi:

• TSH untuk fungsi tiroid
• Prolaktin
• FSH
• LH
• Estradiol
• Progesteron
• AMH
• Testosteron atau androgen jika terdapat tanda PMOS

Tidak semua ujian perlu dilakukan kepada setiap pesakit. Ujian prolaktin, misalnya, lebih sesuai jika haid tidak datang atau terdapat pengeluaran susu daripada payudara.

Ujian rizab ovari

Rizab ovari merujuk terutamanya kepada jumlah telur yang masih tersedia, bukannya jaminan seseorang boleh atau tidak boleh hamil.

Antara ujian yang digunakan ialah:

• Hormon anti Müllerian atau AMH
• Kiraan folikel antral melalui ultrasound
• FSH dan estradiol pada awal kitaran

AMH boleh membantu doktor menganggarkan respons ovari terhadap ubat rangsangan, terutama sebelum IVF. Namun, AMH bukan ujian yang boleh menentukan peluang kehamilan semula jadi secara tepat. NICE secara khusus tidak mengesyorkan AMH digunakan sebagai peramal kehamilan spontan.

Ultrasound pelvis

Ultrasound transvaginal boleh membantu menilai:

• Ovari dan folikel
• Kiraan folikel antral
• Rahim
• Ketebalan lapisan rahim
• Fibroid
• Polip tertentu
• Endometrioma
• Kelainan struktur

Ultrasound tidak boleh mengesahkan bahawa tiub fallopio terbuka.

Pemeriksaan tiub fallopio

Kaedah yang boleh digunakan termasuk:

• Histerosalpingografi atau HSG
• HyCoSy menggunakan ultrasound dan bahan kontras
• Sonohisterografi dalam keadaan tertentu

HSG menggunakan sinar X dan bahan kontras untuk melihat bentuk rongga rahim serta laluan melalui tiub fallopio. Kekejangan sementara boleh berlaku semasa prosedur.

ASRM mengesyorkan HSG atau sonohisterografi sebagai antara kaedah untuk menilai keterbukaan tiub.

Histeroskopi dan laparoskopi

Histeroskopi menggunakan kamera halus yang dimasukkan melalui serviks untuk melihat rongga rahim. Ia boleh digunakan untuk mengesahkan atau merawat polip, fibroid tertentu dan lekatan.

Laparoskopi pula melibatkan kamera yang dimasukkan melalui bukaan kecil pada abdomen. Prosedur ini mungkin digunakan apabila disyaki endometriosis, lekatan atau masalah pelvis tertentu.

Kedua-duanya bukan ujian rutin untuk semua pesakit. Laparoskopi tanpa petunjuk jelas hanya menambah kos dan risiko prosedur.

Pemeriksaan Kesuburan Lelaki

Analisis air mani

Analisis air mani ialah ujian utama kesuburan lelaki. Ia menilai:

• Isipadu air mani
• Kepekatan sperma
• Jumlah keseluruhan sperma
• Pergerakan sperma
• Bentuk sperma
• Kehadiran sel lain

Keputusan air mani boleh berubah antara satu sampel dengan sampel lain. Jika keputusan pertama tidak normal, ujian lazimnya diulang. AUA dan ASRM menyatakan sekurang-kurangnya dua analisis, sebaik-baiknya dilakukan dengan jarak masa tertentu, penting terutama apabila keputusan pertama tidak normal.

Nilai di bawah julat rujukan tidak semestinya membuktikan seseorang tidak subur. Begitu juga, keputusan dalam julat rujukan tidak menjamin kehamilan.

Ujian hormon

FSH dan testosteron mungkin diperiksa apabila terdapat:

• Bilangan sperma rendah
• Azoospermia
• Nafsu seksual rendah
• Masalah ereksi
• Testis kecil
• Tanda gangguan hormon

Ujian tambahan seperti LH atau prolaktin bergantung pada keputusan awal.

Ultrasound skrotum

Ultrasound mungkin diperlukan jika doktor mengesyaki:

• Ketulan
• Varikosel
• Masalah struktur testis
• Sumbatan tertentu

Ia tidak semestinya perlu jika pemeriksaan fizikal dan analisis air mani normal.

Ujian genetik

Ujian kariotip, penghapusan mikro kromosom Y atau mutasi CFTR mungkin dipertimbangkan dalam keadaan tertentu seperti azoospermia atau bilangan sperma yang sangat rendah. Kaunseling genetik boleh membantu pasangan memahami kesan keputusan terhadap rawatan dan anak.

Ujian fragmentasi DNA sperma

Ujian fragmentasi DNA sperma semakin dipromosikan oleh sesetengah pusat, tetapi ia bukan ujian awal rutin bagi semua pasangan. AUA dan ASRM tidak mengesyorkannya sebagai sebahagian daripada penilaian awal biasa. Ia mungkin dipertimbangkan dalam keadaan tertentu berdasarkan sejarah dan keputusan rawatan.

Rawatan Masalah Kesuburan

Rawatan bergantung pada punca, usia, tempoh mencuba, keputusan sperma, keadaan tiub fallopio, rizab ovari dan matlamat pasangan.

WHO menekankan pendekatan rawatan berasaskan bukti yang merangkumi pencegahan, diagnosis dan rawatan mengikut keperluan individu, bukannya terus menggunakan rawatan paling kompleks.

Mengoptimumkan peluang kehamilan semula jadi

Waktu subur merangkumi kira-kira enam hari yang berakhir pada hari ovulasi. Hubungan seksual setiap satu hingga dua hari dalam tempoh ini memberikan peluang terbaik, manakala hubungan dua hingga tiga kali seminggu biasanya menghasilkan peluang yang hampir setara tanpa tekanan penjadualan yang terlalu ketat.

Langkah lain termasuk:

• Berhenti merokok
• Mengelakkan dadah rekreasi
• Mengurangkan alkohol
• Mengawal diabetes dan penyakit tiroid
• Mengambil asid folik sebelum hamil
• Menyemak keselamatan ubat yang digunakan
• Mencapai pemakanan dan berat badan yang lebih sesuai
• Merawat masalah ereksi atau sakit semasa hubungan

Tiada posisi hubungan seksual tertentu yang terbukti meningkatkan kesuburan. Berbaring lama selepas hubungan juga tidak meningkatkan peluang hamil.

Rawatan gangguan ovulasi

Ubat boleh digunakan untuk merangsang perkembangan dan pelepasan telur.

Antara ubat yang digunakan ialah:

• Letrozole
• Clomiphene citrate
• Gonadotropin
• Metformin dalam keadaan tertentu

Bagi wanita dengan PMOS yang tidak berovulasi dan tidak mempunyai faktor kesuburan lain, garis panduan antarabangsa 2023 mengesyorkan letrozole sebagai rawatan farmakologi barisan pertama untuk merangsang ovulasi. Penggunaannya mungkin dikategorikan di luar label bagi indikasi tersebut di sesetengah negara, maka penerangan dan pemantauan doktor diperlukan.

Ubat rangsangan ovulasi tidak patut dibeli dan digunakan sendiri. Pemantauan mungkin diperlukan kerana terdapat risiko:

• Kehamilan kembar
• Terlalu banyak folikel berkembang
• Cyst ovari
• Sindrom hiperstimulasi ovari
• Kitaran rawatan perlu dibatalkan

Pembedahan wanita

Pembedahan mungkin membantu dalam keadaan terpilih seperti:

• Polip dalam rahim
• Fibroid yang mengganggu rongga rahim
• Lekatan dalam rahim
• Sumbatan tiub tertentu
• Endometriosis tertentu

Pembedahan tidak semestinya meningkatkan kesuburan bagi semua orang. Manfaat perlu dibandingkan dengan usia, rizab ovari, tempoh pemulihan dan kemungkinan memerlukan IVF.

Rawatan kesuburan lelaki

Rawatan boleh merangkumi:

• Menghentikan testosteron atau steroid di bawah pengawasan doktor
• Rawatan hormon bagi kekurangan hormon tertentu
• Rawatan jangkitan apabila disahkan
• Pembedahan varikosel yang memenuhi kriteria
• Pembetulan sumbatan
• Rawatan disfungsi ereksi atau ejakulasi
• Pengambilan sperma melalui prosedur
• Penggunaan sperma bersama IUI, IVF atau ICSI

Suplemen antioksidan untuk lelaki sering dipasarkan secara agresif. Bukti untuk meningkatkan kelahiran hidup tidak konsisten dan produk tidak sepatutnya menggantikan penilaian terhadap punca sebenar.

Inseminasi intrauterin atau IUI

IUI melibatkan sperma yang telah diproses dimasukkan terus ke dalam rahim sekitar waktu ovulasi.

Ia mungkin dipertimbangkan bagi:

• Faktor lelaki yang ringan
• Infertiliti tanpa punca tertentu
• Masalah ejakulasi
• Masalah serviks tertentu
• Gangguan ovulasi selepas ovulasi berjaya dirangsang

Sekurang-kurangnya satu tiub fallopio biasanya perlu terbuka dan jumlah sperma bergerak selepas pemprosesan mesti mencukupi.

IUI kurang invasif dan lebih murah berbanding IVF, tetapi peluang kejayaan setiap kitaran biasanya lebih rendah. Bilangan kitaran yang sesuai bergantung pada usia dan diagnosis.

Persenyawaan in vitro atau IVF

IVF ialah proses persenyawaan telur dan sperma di makmal.

Langkah umumnya ialah:

1. Ovari dirangsang menggunakan ubat.
2. Perkembangan folikel dipantau.
3. Telur diambil melalui prosedur.
4. Telur disenyawakan di makmal.
5. Embrio dibiarkan berkembang.
6. Embrio dipindahkan ke dalam rahim.
7. Ujian kehamilan dilakukan selepas tempoh tertentu.

IVF mungkin dipertimbangkan apabila terdapat:

• Kedua-dua tiub fallopio tersumbat
• Faktor lelaki yang ketara
• Rawatan lain tidak berjaya
• Endometriosis tertentu
• Usia dan masa menjadi faktor penting
• Keperluan ujian genetik embrio bagi indikasi tertentu

IVF bukan jaminan mendapat bayi. Sesetengah kitaran mungkin menghasilkan sedikit telur, tiada persenyawaan, tiada embrio yang sesuai atau kehamilan yang tidak berterusan.

Suntikan sperma intrasitoplasma atau ICSI

ICSI dilakukan dengan menyuntik satu sperma terus ke dalam telur.

Ia biasanya digunakan apabila:

• Bilangan sperma sangat rendah
• Pergerakan sperma sangat lemah
• Sperma diperoleh melalui prosedur pembedahan
• Terdapat kegagalan persenyawaan dalam kitaran terdahulu
• Terdapat faktor lelaki tertentu

ICSI tidak semestinya lebih baik untuk semua pasangan. NICE 2026 tidak mengesyorkan ICSI bagi masalah bukan faktor lelaki apabila parameter air mani normal.

Faktor yang Menentukan Kejayaan Rawatan

Kadar kejayaan tidak boleh dinilai berdasarkan nama rawatan sahaja. Faktor penting termasuk:

• Usia wanita
• Punca infertiliti
• Rizab dan respons ovari
• Kualiti sperma
• Keadaan rahim
• Kualiti embrio
• Tempoh mengalami masalah kesuburan
• Kehamilan terdahulu
• Penyakit kronik
• Pengalaman makmal dan pusat rawatan

Apabila menilai kadar kejayaan sesebuah klinik, tanyakan sama ada angka tersebut merujuk kepada:

• Ujian kehamilan positif
• Kehamilan klinikal
• Kehamilan berterusan
• Kelahiran hidup
• Kejayaan bagi setiap kitaran dimulakan
• Kejayaan bagi setiap pemindahan embrio

Angka “kadar kehamilan” boleh kelihatan tinggi tetapi belum tentu sama dengan kadar kelahiran hidup.

Risiko Rawatan Kesuburan

Risiko bergantung pada jenis rawatan dan keadaan pesakit.

Antaranya:

• Kesan sampingan ubat hormon
• Kehamilan berganda
• Sindrom hiperstimulasi ovari
• Pendarahan atau jangkitan selepas pengambilan telur
• Kehamilan ektopik
• Keguguran
• Kitaran dibatalkan
• Rawatan tidak berjaya
• Tekanan emosi
• Beban kewangan

Gonadotropin memerlukan pemantauan ultrasound untuk mengurangkan risiko terlalu banyak folikel, kehamilan berganda dan hiperstimulasi ovari.

Pasangan perlu meminta penjelasan jelas tentang manfaat, risiko dan bukti bagi sebarang “rawatan tambahan” yang ditawarkan bersama IVF. Tidak semua ujian, teknik pemilihan sperma, suplemen atau prosedur tambahan terbukti meningkatkan kadar kelahiran hidup.

Kesan Emosi Masalah Kesuburan

Masalah kesuburan boleh menyebabkan:

• Kesedihan
• Rasa kehilangan
• Rasa bersalah
• Malu
• Kebimbangan
• Kemurungan
• Konflik pasangan
• Tekanan daripada keluarga
• Keletihan akibat rawatan
• Kebimbangan kewangan

WHO menekankan bahawa infertiliti boleh membawa stigma, tekanan emosi dan ketidaksamaan, khususnya apabila wanita dipersalahkan walaupun faktor lelaki turut terlibat.

Langkah yang boleh membantu termasuk:

• Berkomunikasi secara terbuka dengan pasangan
• Menetapkan had terhadap soalan keluarga
• Mendapatkan kaunseling
• Berehat daripada rawatan apabila perlu
• Menyertai kumpulan sokongan yang bereputasi
• Mendapatkan bantuan profesional jika emosi mengganggu fungsi harian

Keputusan untuk meneruskan, menangguhkan atau menghentikan rawatan ialah keputusan peribadi. Pasangan tidak sepatutnya dipaksa mengejar rawatan tanpa mengambil kira kesihatan emosi dan kemampuan kewangan.

Mitos Berkaitan Masalah Kesuburan

“Masalah kesuburan biasanya berpunca daripada wanita”

Tidak benar. Faktor lelaki boleh menjadi satu-satunya punca atau menyumbang bersama faktor wanita. Kedua-dua pasangan perlu diperiksa secara serentak.

“Haid teratur bermaksud kesuburan pasti normal”

Haid teratur menunjukkan ovulasi berkemungkinan berlaku, tetapi tidak membuktikan tiub terbuka, rahim normal atau sperma pasangan mencukupi.

“AMH rendah bermaksud seseorang tidak boleh hamil”

AMH lebih berguna untuk meramalkan respons terhadap rangsangan ovari berbanding meramalkan kehamilan semula jadi.

“Sperma yang tidak normal bermaksud lelaki mandul”

Keputusan analisis air mani berubah dan perlu ditafsirkan secara keseluruhan. Ramai lelaki dengan keputusan tidak normal masih mempunyai pilihan rawatan.

“IVF sentiasa berjaya”

IVF boleh meningkatkan peluang bagi keadaan tertentu tetapi tidak menjamin kelahiran hidup.

“Suplemen boleh membaiki telur atau sperma dalam beberapa minggu”

Banyak produk menggunakan dakwaan pemasaran yang lebih kuat daripada bukti klinikal. Suplemen tidak boleh membuka tiub tersumbat, membetulkan varikosel atau menggantikan rawatan hormon yang tepat.

“Terlalu memikirkan kehamilan ialah punca tidak hamil”

Tekanan boleh menjejaskan kesejahteraan dan hubungan seksual, tetapi tidak wajar digunakan untuk menafikan masalah perubatan atau menyalahkan pasangan.

Bolehkah Masalah Kesuburan Dicegah?

Tidak semua punca boleh dicegah. Faktor usia, genetik dan keadaan sejak lahir tidak dapat dielakkan sepenuhnya.

Namun, beberapa langkah boleh membantu melindungi kesihatan reproduktif:

• Tidak merokok
• Mengelakkan dadah rekreasi
• Tidak menggunakan steroid anabolik
• Tidak mengambil testosteron tanpa penilaian
• Mengamalkan seks selamat
• Mendapatkan rawatan jangkitan dengan segera
• Mengawal diabetes, tekanan darah dan penyakit tiroid
• Mengekalkan pemakanan seimbang
• Mengurus berat badan tanpa diet ekstrem
• Menggunakan perlindungan di tempat kerja
• Membincangkan pemeliharaan kesuburan sebelum rawatan kanser

Gaya hidup sihat penting untuk kesihatan keseluruhan dan persediaan kehamilan. Namun, ia tidak boleh menjamin kesuburan atau menggantikan pemeriksaan apabila kehamilan masih belum berlaku.

Bila Perlu Berjumpa Doktor Lebih Awal?

Jangan tunggu sehingga 12 bulan jika terdapat:

• Wanita berumur 35 tahun dan ke atas
• Wanita melebihi 40 tahun yang mahu hamil
• Haid tidak datang
• Haid sangat tidak teratur
• Sakit pelvis atau sakit haid teruk
• Endometriosis
• Sejarah jangkitan pelvis
• Kehamilan ektopik terdahulu
• Pembedahan pelvis
• Kemoterapi atau radioterapi
• Menopaus awal dalam keluarga
• Testis tidak turun
• Kecederaan atau pembedahan testis
• Masalah ereksi atau ejakulasi
• Penggunaan testosteron atau steroid
• Analisis air mani tidak normal
• Dua atau lebih keguguran

Keguguran berulang tidak sama dengan infertiliti, tetapi ia memerlukan penilaian tersendiri dan tidak sepatutnya diabaikan.

Persediaan Sebelum Temujanji Kesuburan

Sediakan maklumat berikut:

1. Tempoh mencuba untuk hamil.
2. Tarikh dan panjang beberapa kitaran haid terakhir.
3. Kekerapan hubungan seksual.
4. Kehamilan atau keguguran terdahulu.
5. Senarai ubat, hormon dan suplemen.
6. Sejarah pembedahan atau jangkitan.
7. Penyakit kronik.
8. Rawatan kesuburan terdahulu.
9. Keputusan analisis air mani atau ultrasound lama.
10. Sejarah menopaus awal atau masalah genetik dalam keluarga.

Soalan yang boleh ditanya kepada doktor termasuk:

• Apakah punca yang paling mungkin?
• Adakah kedua-dua pasangan perlu diperiksa sekarang?
• Ujian manakah yang benar-benar diperlukan?
• Adakah kami masih boleh mencuba secara semula jadi?
• Apakah rawatan paling kurang invasif?
• Apakah peluang kelahiran hidup bagi keadaan kami?
• Apakah risiko kehamilan kembar?
• Berapakah jumlah kos sebenar satu pelan rawatan?
• Adakah rawatan tambahan yang dicadangkan benar-benar terbukti berkesan?
• Bilakah kami patut mempertimbangkan IUI atau IVF?

Kesimpulan

Masalah kesuburan boleh melibatkan wanita, lelaki, kedua-dua pasangan atau berlaku tanpa punca yang dapat dikenal pasti. Tanda utamanya ialah kehamilan belum berlaku selepas tempoh mencuba yang sesuai, tetapi sesetengah individu turut mengalami haid tidak teratur, sakit pelvis, masalah testis atau gangguan fungsi seksual.

Pemeriksaan yang baik tidak bermula dengan IVF. Ia bermula dengan sejarah kesihatan, penilaian ovulasi dan saluran reproduktif wanita serta analisis air mani lelaki. Ujian tambahan hanya dilakukan apabila terdapat petunjuk.

Rawatan pula perlu disesuaikan dengan punca, usia, keputusan pemeriksaan dan keutamaan pasangan. Elakkan produk yang menjanjikan kehamilan dengan cepat, pakej ujian berlebihan dan rawatan tambahan tanpa bukti kukuh.

Mendapatkan bantuan bukan tanda kegagalan. Ia ialah langkah praktikal untuk memahami keadaan sebenar dan membuat keputusan berdasarkan bukti.

Soalan Lazim Tentang Masalah Kesuburan