Pengesanan Awal Kanser Payudara: Tanda, Pemeriksaan dan Saringan

Kanser payudara tidak semestinya bermula dengan ketulan yang besar atau sakit. Pada peringkat awal, sesetengah kanser payudara mungkin tidak menyebabkan sebarang simptom dan hanya dikesan melalui saringan. Dalam keadaan lain, perubahan pertama mungkin berupa ketulan baharu, perubahan pada kulit atau puting, atau bengkak di kawasan ketiak.

Sebab itu, pengesanan awal kanser payudara melibatkan lebih daripada sekadar memeriksa payudara sendiri. Ia merangkumi kesedaran terhadap perubahan pada payudara, pemeriksaan klinikal oleh anggota kesihatan, penilaian faktor risiko dan saringan menggunakan mamogram apabila sesuai.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) membezakan pengesanan awal kepada dua komponen utama: diagnosis awal bagi individu yang sudah mempunyai tanda atau simptom, dan saringan bagi individu yang belum mempunyai simptom. Kedua-duanya bertujuan mengenal pasti kanser pada peringkat yang lebih awal supaya rawatan dapat dimulakan tanpa kelewatan yang tidak perlu.

Di Malaysia, Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) mempunyai program khusus untuk pengesanan awal kanser payudara di peringkat penjagaan kesihatan primer yang merangkumi pemeriksaan klinikal, penilaian risiko dan saringan mamogram berdasarkan umur serta tahap risiko.

Apakah Maksud Pengesanan Awal Kanser Payudara?

Pengesanan awal bermaksud mengenal pasti kemungkinan kanser payudara sebelum penyakit menjadi lebih teruk.

Namun, terdapat perbezaan penting antara saringan dan pemeriksaan untuk simptom.

Saringan kanser payudara dilakukan apabila seseorang belum mempunyai simptom. Contoh paling penting ialah mamogram saringan.

Sebaliknya, jika seseorang sudah mempunyai ketulan, perubahan puting atau simptom lain, pemeriksaan yang dilakukan bukan lagi sekadar saringan. Doktor perlu membuat penilaian diagnostik untuk mencari puncanya.

Pengesanan awal boleh melibatkan:

• kesedaran terhadap keadaan normal payudara
• pemeriksaan klinikal payudara
• mamogram
• ultrabunyi payudara
• MRI payudara bagi keadaan tertentu
• biopsi jika terdapat kawasan yang mencurigakan

Mamogram atau ultrabunyi yang menunjukkan kelainan tidak dengan sendirinya mengesahkan kanser. Pemeriksaan tambahan mungkin diperlukan, dan diagnosis kanser biasanya perlu disahkan melalui pemeriksaan sampel tisu.

Kenali Keadaan Normal Payudara Anda

Tiada satu rupa atau tekstur payudara yang boleh dianggap “normal” untuk semua orang. Payudara boleh terasa berbeza antara seorang wanita dengan wanita yang lain, malah teksturnya boleh berubah mengikut usia, kitaran haid, kehamilan, penyusuan, perubahan berat badan dan penggunaan sesetengah ubat.

Apa yang lebih penting ialah mengetahui keadaan yang biasa bagi diri sendiri.

Perhatikan dari semasa ke semasa:

• bentuk payudara
• saiz kedua-dua payudara
• keadaan kulit
• rupa dan kedudukan puting
• tekstur tisu payudara
• kawasan ketiak

Tujuannya bukan untuk cuba menentukan sendiri sama ada sesuatu ketulan ialah kanser. Sebaliknya, kesedaran payudara membantu seseorang mengenal pasti perubahan baharu atau luar biasa dengan lebih cepat.

Pemeriksaan sendiri payudara secara berjadual tidak dianggap pengganti kepada saringan mamogram. CPG KKM juga menyatakan bahawa pemeriksaan sendiri bukan kaedah saringan, walaupun kesedaran mengenai payudara boleh membantu wanita mengenali perubahan yang memerlukan perhatian.

Apakah Tanda Awal Kanser Payudara?

Sesetengah pesakit tidak mempunyai simptom pada peringkat awal. Apabila simptom berlaku, ia juga boleh berbeza antara seorang individu dengan individu yang lain.

Antara perubahan yang patut mendapat perhatian ialah:

1. Ketulan baharu pada payudara atau ketiak

Ketulan merupakan antara tanda kanser payudara yang paling dikenali.

Ketulan yang berkaitan dengan kanser boleh terasa keras dan tidak sakit, tetapi ciri ini bukan peraturan mutlak. Kanser payudara juga boleh menghasilkan ketulan yang lembut, bulat, sensitif atau sakit.

Oleh itu, jangan cuba menentukan puncanya berdasarkan rasa ketulan sahaja.

Sebarang ketulan baharu yang tidak diketahui puncanya wajar diperiksa.

2. Bahagian payudara menjadi tebal atau bengkak

Seseorang mungkin menyedari satu bahagian payudara terasa lebih tebal berbanding biasa walaupun tiada ketulan yang jelas.

Bengkak juga boleh berlaku pada sebahagian atau keseluruhan payudara.

3. Perubahan saiz atau bentuk payudara

Perubahan bentuk antara kedua-dua payudara boleh berlaku secara semula jadi. Namun, perubahan baharu yang ketara pada sebelah payudara perlu diberi perhatian.

Contohnya:

• payudara kelihatan semakin besar
• kontur payudara berubah
• satu bahagian kelihatan tertarik
• berlaku perubahan yang tidak pernah ada sebelum ini

4. Perubahan pada kulit payudara

Perubahan kulit yang boleh berlaku termasuk:

• kulit berlekuk
• kulit menebal
• permukaan menyerupai kulit oren
• kemerahan yang berterusan
• kulit sekitar payudara atau puting bersisik atau mengelupas

WHO menyenaraikan perubahan bentuk, lekukan, kemerahan serta perubahan pada kulit sebagai antara simptom yang boleh berlaku dalam kanser payudara.

5. Perubahan pada puting

Berjumpalah dengan doktor jika terdapat perubahan baharu seperti:

• puting tertarik ke dalam
• perubahan kedudukan puting
• perubahan kulit sekitar puting
• luka yang tidak sembuh
• sakit pada kawasan puting yang berterusan

Puting yang memang telah tertarik ke dalam sejak dahulu biasanya berbeza daripada puting yang tiba-tiba berubah kedudukan.

6. Cecair keluar dari puting

Cecair puting mempunyai banyak kemungkinan punca dan tidak semuanya berkaitan dengan kanser.

Namun, pemeriksaan doktor penting terutamanya apabila cecair:

• keluar tanpa puting dipicit
• mengandungi darah
• hanya keluar dari sebelah payudara
• berlaku bersama ketulan atau perubahan lain

7. Ketulan atau bengkak di ketiak

Kanser payudara boleh melibatkan nodus limfa di kawasan ketiak. Dalam sesetengah keadaan, perubahan pada nodus limfa boleh disedari sebelum ketulan payudara menjadi jelas.

8. Sakit payudara

Sakit payudara adalah perkara biasa dan mempunyai banyak punca yang bukan kanser.

Namun, sakit yang:

• baru berlaku
• berterusan
• tertumpu pada satu kawasan
• disertai ketulan atau perubahan lain

patut dinilai oleh profesional kesihatan.

Adakah Semua Ketulan Payudara Merupakan Kanser?

Tidak.

Malah, banyak ketulan payudara berpunca daripada keadaan bukan kanser.

Antaranya termasuk:

• sista payudara
• fibroadenoma
• perubahan fibrosistik
• perubahan hormon
• jangkitan
• perubahan berkaitan kehamilan atau penyusuan

CDC menyatakan bahawa kebanyakan ketulan payudara disebabkan oleh keadaan perubatan lain dan bukannya kanser.

Namun, seseorang tidak boleh memastikan sama ada sesuatu ketulan ialah benign atau kanser hanya dengan menyentuhnya.

Doktor mungkin memerlukan pemeriksaan klinikal dan pengimejan sebelum dapat menentukan tindakan seterusnya.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Jangan tunggu sehingga pemeriksaan mamogram rutin yang seterusnya jika anda sudah menemui perubahan pada payudara.

Dapatkan pemeriksaan jika terdapat:

• ketulan baharu pada payudara
• ketulan di ketiak
• ketulan yang semakin membesar
• perubahan bentuk atau saiz payudara
• kulit payudara berlekuk atau menebal
• perubahan baharu pada puting
• darah atau cecair luar biasa dari puting
• kemerahan atau bengkak yang tidak pulih
• sakit setempat yang berterusan
• apa-apa perubahan yang jelas berbeza daripada keadaan biasa payudara anda

Ini penting walaupun anda baru menjalani mamogram beberapa bulan sebelumnya kerana mamogram tidak mengesan setiap kanser payudara.

Pemeriksaan Klinikal Payudara

Pemeriksaan klinikal payudara ialah pemeriksaan fizikal yang dilakukan oleh anggota kesihatan terlatih.

Doktor atau anggota kesihatan boleh:

1. melihat bentuk dan simetri payudara
2. memeriksa kulit dan puting
3. meraba keseluruhan tisu payudara
4. memeriksa kawasan ketiak
5. memeriksa nodus limfa di kawasan berkaitan
6. menilai sebarang ketulan atau perubahan

Di bawah Garis Panduan Program Pengesanan Awal Kanser Payudara Kebangsaan KKM 2024, wanita berumur 30 tahun dan ke atas hendaklah ditawarkan pemeriksaan klinikal payudara secara oportunistik. Wanita di bawah 30 tahun pula boleh menjalani pemeriksaan atas permintaan.

KKM menetapkan kekerapan pemeriksaan klinikal mengikut kategori risiko. Dalam program penjagaan primer tersebut, populasi am dinyatakan menjalani pemeriksaan dua tahun sekali, manakala wanita berisiko menjalani pemeriksaan setiap enam hingga 12 bulan mengikut penilaian risiko.

Jika terdapat simptom, jangan tunggu sehingga jadual pemeriksaan rutin berikutnya.

Mamogram Untuk Saringan Kanser Payudara

Mamogram ialah pemeriksaan sinar-X dos rendah pada payudara.

Tujuan utamanya adalah untuk mengenal pasti perubahan yang mungkin merupakan kanser ketika ia masih terlalu kecil untuk dirasai atau sebelum simptom muncul. Mamogram merupakan kaedah utama saringan kanser payudara bagi wanita yang sesuai untuk menjalani saringan.

Apa yang berlaku semasa mamogram?

Biasanya:

1. anda berdiri di hadapan mesin mamogram
2. satu payudara diletakkan di antara dua plat
3. payudara ditekan selama beberapa saat
4. imej diambil dari beberapa sudut
5. proses diulang pada payudara sebelah lagi

Tekanan pada payudara membantu menghasilkan imej yang lebih jelas dan mengurangkan jumlah radiasi yang diperlukan.

Sesetengah wanita mengalami rasa tidak selesa atau sakit seketika semasa payudara ditekan.

Pada Umur Berapa Perlu Membuat Mamogram?

Cadangan saringan boleh berbeza antara negara kerana sistem kesihatan, tahap risiko dan garis panduan yang digunakan juga berbeza.

Bagi Malaysia, Garis Panduan Program Pengesanan Awal Kanser Payudara Kebangsaan KKM 2024 menyatakan:

• wanita 50 tahun dan ke atas hendaklah ditawarkan mamogram
• bagi wanita 40 hingga 49 tahun, saringan mamogram boleh dilakukan atas permintaan klien
• bagi populasi am berumur 50 tahun ke atas, jadual yang dinyatakan ialah dua tahun sekali
• jadual bagi wanita berisiko boleh bermula lebih awal dan dilakukan dengan lebih kerap.

CPG KKM turut menekankan pendekatan berdasarkan tahap risiko, dengan mamografi setiap dua tahun bagi wanita berisiko purata berumur 50 hingga 74 tahun dan pendekatan yang lebih intensif bagi sesetengah kumpulan berisiko sederhana atau tinggi.

Jadual individu boleh berbeza. Berbincanglah dengan doktor jika anda mempunyai sejarah keluarga kanser payudara atau faktor risiko lain.

Siapa Yang Mungkin Mempunyai Risiko Lebih Tinggi?

Antara faktor yang boleh menyebabkan seseorang memerlukan penilaian risiko khusus ialah:

• sejarah peribadi kanser payudara
• sejarah keluarga kanser payudara atau ovari
• mutasi gen tertentu seperti BRCA1 atau BRCA2
• saudara peringkat pertama dengan mutasi BRCA
• sejarah pendedahan radiasi pada dada ketika usia muda

Faktor lain seperti peningkatan usia, faktor reproduktif, penggunaan hormon tertentu, pengambilan alkohol, kurang aktiviti fizikal dan berat badan berlebihan selepas menopaus juga boleh mempengaruhi risiko seseorang.

Mempunyai faktor risiko tidak bermaksud seseorang pasti akan mendapat kanser payudara. Sebaliknya, seseorang tanpa sejarah keluarga juga masih boleh menghidap penyakit ini.

Bagaimana Jika Ada Sejarah Kanser Payudara Dalam Keluarga?

Satu kes kanser dalam keluarga tidak semestinya bermakna anda mempunyai sindrom kanser keturunan.

Namun, doktor mungkin mengambil perhatian lebih jika terdapat:

• beberapa ahli keluarga dengan kanser payudara
• kanser pada usia yang muda
• kanser pada kedua-dua payudara
• kanser ovari dalam keluarga
• kanser payudara pada lelaki
• mutasi BRCA yang telah dikenal pasti dalam keluarga

Dalam keadaan tertentu, penilaian risiko, kaunseling genetik atau ujian genetik mungkin disarankan.

Bagi sesetengah wanita berisiko tinggi, saringan juga boleh merangkumi MRI payudara bersama mamogram, bukan MRI sebagai pengganti mamogram.

Apakah Peranan Ultrabunyi Payudara?

Ultrabunyi menggunakan gelombang bunyi untuk menghasilkan imej struktur dalam payudara.

Ia boleh membantu menilai:

• ketulan yang boleh dirasai
• kawasan yang kelihatan abnormal pada mamogram
• sama ada sesuatu struktur mengandungi cecair atau pepejal
• perubahan payudara pada individu tertentu berdasarkan penilaian doktor

Namun, ultrabunyi bukan pengganti rutin kepada mamogram untuk saringan populasi.

CPG KKM menyatakan ultrabunyi boleh digunakan sebagai pengimejan tambahan selepas mamogram atau MRI menunjukkan abnormaliti tetapi tidak sepatutnya digunakan sebagai satu-satunya alat saringan.

Bilakah MRI Payudara Digunakan?

MRI menghasilkan imej payudara menggunakan medan magnet dan gelombang radio.

Ia bukan pemeriksaan saringan rutin bagi semua wanita.

MRI biasanya dipertimbangkan untuk individu yang mempunyai risiko kanser payudara yang tinggi, contohnya sesetengah pembawa mutasi gen tertentu.

MRI juga mempunyai kelemahan. Ia sangat sensitif dan boleh menemui perubahan yang akhirnya didapati bukan kanser, sekali gus menyebabkan pemeriksaan tambahan.

Oleh sebab itu, pemeriksaan MRI perlu digunakan berdasarkan indikasi yang sesuai dan bukannya dilakukan semata-mata kerana ia kelihatan sebagai teknologi yang lebih canggih.

Apa Berlaku Jika Mamogram Menunjukkan Keputusan Tidak Normal?

Keputusan mamogram yang abnormal tidak bermaksud anda pasti mempunyai kanser payudara.

Kadangkala imej tidak cukup jelas atau terdapat sesuatu yang memerlukan pemeriksaan lanjut.

Langkah berikutnya mungkin termasuk:

1. mamogram tambahan
2. ultrabunyi
3. pemeriksaan klinikal
4. MRI dalam keadaan tertentu
5. biopsi jika terdapat kawasan mencurigakan

Laporan mamogram biasanya menggunakan sistem BI-RADS, yang membantu mengkategorikan penemuan dan menentukan tindakan susulan.

Garis panduan KKM 2024 menetapkan penggunaan sistem BI-RADS untuk pelaporan mamogram dan tindakan susulan bagi kategori yang memerlukannya.

Jangan cuba menafsir satu nombor BI-RADS tanpa konteks. Doktor atau pusat radiologi boleh menerangkan sama ada anda hanya memerlukan saringan rutin, pemeriksaan susulan atau ujian tambahan.

Bagaimana Kanser Payudara Disahkan?

Jika pengimejan menunjukkan kawasan yang mencurigakan, doktor mungkin mengesyorkan biopsi.

Biopsi melibatkan pengambilan sedikit tisu dari kawasan tersebut untuk diperiksa di makmal.

Pemeriksaan tisu boleh menentukan:

• sama ada sel tersebut kanser
• jenis kanser
• ciri biologi tertentu yang membantu merancang rawatan

Ini sebabnya mamogram, MRI atau ultrabunyi sahaja tidak seharusnya dianggap sebagai diagnosis terakhir.

Mitos Tentang Pengesanan Kanser Payudara

Mitos 1: Ketulan yang tidak sakit bukan kanser

Fakta: Kanser payudara sering boleh menghasilkan ketulan yang tidak sakit. WHO menasihatkan bahawa ketulan yang abnormal perlu diperiksa walaupun tidak sakit.

Mitos 2: Jika tiada sejarah keluarga, saya tidak akan mendapat kanser payudara

Fakta: Sejarah keluarga hanyalah salah satu faktor risiko. Ketiadaan sejarah keluarga tidak menjadikan risiko sifar.

Mitos 3: Pemeriksaan sendiri cukup untuk mengesan kanser

Fakta: Kesedaran payudara berguna untuk mengenal pasti perubahan, tetapi pemeriksaan sendiri tidak menggantikan mamogram atau penilaian klinikal apabila diperlukan.

Mitos 4: Ultrabunyi lebih baik daripada mamogram

Fakta: Kedua-duanya mempunyai fungsi berlainan. Ultrabunyi lazimnya merupakan pemeriksaan tambahan dan bukan pengganti mamogram untuk saringan rutin.

Mitos 5: Mamogram abnormal bermaksud kanser

Fakta: Banyak keputusan abnormal akhirnya bukan kanser. Pemeriksaan tambahan diperlukan sebelum diagnosis boleh dibuat.

Mitos 6: Saya masih muda, jadi ketulan tidak perlu diperiksa

Fakta: Risiko kanser payudara meningkat dengan usia, tetapi penyakit ini boleh berlaku pada usia lebih muda. Sebarang perubahan baharu yang mencurigakan wajar dinilai.

Langkah Praktikal Untuk Pengesanan Awal

Pengesanan awal tidak perlu rumit. Fokus kepada beberapa tindakan yang boleh dilakukan secara konsisten:

1. Kenali keadaan biasa payudara anda.
2. Jangan abaikan ketulan atau perubahan baharu.
3. Dapatkan pemeriksaan jika terdapat simptom.
4. Ketahui sejarah kanser dalam keluarga.
5. Bincangkan tahap risiko dengan doktor.
6. Jalani pemeriksaan klinikal dan mamogram mengikut kelayakan serta tahap risiko.
7. Jangan abaikan panggilan untuk pemeriksaan susulan selepas mamogram.

Yang paling penting, jangan menangguhkan pemeriksaan kerana takut mendapat diagnosis.

Menemui perubahan bukan bermaksud anda mempunyai kanser. Sebaliknya, pemeriksaan awal adalah cara untuk mengetahui puncanya dan mendapatkan rawatan yang sesuai jika diperlukan.

Kesimpulan

Pengesanan awal kanser payudara bukan sekadar mencari ketulan melalui pemeriksaan sendiri. Ia merangkumi kesedaran terhadap perubahan payudara, pemeriksaan klinikal, penilaian faktor risiko dan saringan mamogram yang sesuai.

Ketulan baharu, perubahan kulit, puting tertarik ke dalam, cecair berdarah dari puting atau bengkak di ketiak tidak semestinya disebabkan oleh kanser, tetapi semuanya wajar dinilai jika baharu atau berterusan.

Bagi wanita tanpa simptom, mamogram memainkan peranan penting dalam saringan kerana ia boleh mengesan sesetengah kanser sebelum ketulan dapat dirasai. Di Malaysia, pendekatan saringan turut mengambil kira umur dan tahap risiko seseorang.

Soalan Lazim Mengenai Pengesanan Awal Kanser Payudara