Penyakit Antraks: Punca, Gejala, Diagnosis dan Rawatan

Penyakit antraks merupakan jangkitan bakteria yang boleh menyerang manusia dan haiwan, khususnya haiwan ternakan seperti lembu, kambing dan biri-biri. Walaupun jangkitan pada manusia tidak begitu lazim, penyakit ini boleh menyebabkan komplikasi serius apabila bakteria merebak ke seluruh tubuh.

Antraks boleh berlaku melalui sentuhan dengan haiwan dijangkiti, penyedutan spora bakteria atau pengambilan makanan yang tercemar. Gejalanya pula berbeza mengikut bahagian tubuh yang terlibat.

Memahami punca, tanda awal dan kaedah rawatan antraks penting untuk membantu mengesan kemungkinan jangkitan serta mendapatkan rawatan perubatan dengan segera.

Apakah Penyakit Antraks?

Penyakit antraks (anthrax) ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh bakteria Bacillus anthracis. Bakteria ini boleh membentuk spora, iaitu struktur tahan lasak yang membolehkannya bertahan dalam persekitaran untuk tempoh yang sangat lama.

Antraks dikategorikan sebagai penyakit zoonotik, iaitu penyakit yang boleh berpindah daripada haiwan kepada manusia.

Haiwan pemakan tumbuhan seperti lembu, kambing, biri-biri dan haiwan liar tertentu boleh dijangkiti apabila terdedah kepada spora dalam tanah, makanan atau air yang tercemar.

Manusia pula biasanya mendapat jangkitan apabila mengendalikan haiwan dijangkiti, menyentuh bahan haiwan tercemar atau terdedah kepada spora melalui laluan tertentu.

Selepas memasuki tubuh, spora boleh berkembang menjadi bakteria aktif yang menghasilkan toksin. Toksin ini boleh merosakkan tisu, menyebabkan pembengkakan dan mengganggu fungsi organ.

Walaupun antraks merupakan penyakit yang berpotensi membawa maut, rawatan antibiotik yang dimulakan dengan segera dapat meningkatkan peluang pemulihan.

Punca Penyakit Antraks dan Cara Jangkitan Berlaku

Punca utama antraks ialah pendedahan kepada bakteria Bacillus anthracis atau sporanya. Terdapat beberapa cara seseorang boleh dijangkiti.

1. Sentuhan dengan Haiwan yang Dijangkiti

Manusia boleh terdedah kepada antraks ketika mengendalikan haiwan sakit atau bangkai haiwan yang dijangkiti.

Aktiviti berisiko termasuk:

• Menyembelih haiwan yang sakit.
• Mengendalikan kulit, bulu atau tisu haiwan tercemar.
• Menguruskan bangkai haiwan tanpa langkah keselamatan.
• Memproses produk haiwan yang tidak melalui pemeriksaan kesihatan sewajarnya.

Risiko bergantung pada keadaan pendedahan dan sama ada bahan tersebut benar-benar mengandungi bakteria atau sporanya.

2. Spora Memasuki Luka pada Kulit

Spora antraks boleh memasuki tubuh melalui luka kecil, calar atau kawasan kulit yang tercedera.

Keadaan ini boleh menyebabkan antraks kulit, iaitu bentuk penyakit yang paling kerap berlaku dalam jangkitan semula jadi pada manusia.

3. Penyedutan Spora Antraks

Antraks penyedutan berlaku apabila seseorang menyedut spora bakteria yang terapung di udara.

Pendedahan mungkin berlaku ketika mengendalikan bahan haiwan yang tercemar, terutama dalam persekitaran pekerjaan tertentu.

Spora yang memasuki sistem pernafasan boleh mencetuskan jangkitan serius, khususnya pada nodus limfa dalam rongga dada.

4. Pengambilan Makanan Tercemar

Antraks gastrousus boleh berlaku apabila seseorang memakan daging mentah atau tidak cukup masak daripada haiwan yang dijangkiti.

Jangkitan boleh melibatkan tekak, saluran pemakanan, perut atau usus.

Penting untuk difahami bahawa daging daripada haiwan yang disyaki dijangkiti tidak selamat untuk dimakan, walaupun seseorang bercadang memasaknya.

5. Suntikan Bahan Tercemar

Antraks suntikan ialah bentuk jangkitan yang sangat jarang berlaku.

Ia pernah dilaporkan dalam kalangan individu yang menyuntik dadah tercemar, dan boleh menyebabkan jangkitan serius pada tisu bawah kulit serta otot.

Jenis Penyakit Antraks dan Gejalanya

Gejala penyakit antraks bergantung pada cara spora memasuki tubuh. Sesetengah jangkitan bermula dengan gejala ringan tetapi boleh berkembang menjadi penyakit yang mengancam nyawa.

1. Antraks Kulit (Cutaneous Anthrax)

Antraks kulit merupakan bentuk penyakit yang paling lazim.

Jangkitan biasanya bermula pada kawasan kulit yang terdedah, seperti tangan, lengan, leher atau muka.

Gejala termasuk:

• Benjolan kecil yang mungkin terasa gatal.
• Pembentukan lepuh pada kawasan terlibat.
• Luka yang biasanya tidak menyakitkan.
• Bahagian tengah luka menjadi hitam.
• Bengkak pada kulit di sekeliling luka.
• Demam atau pembesaran nodus limfa dalam sesetengah kes.

Ciri khas antraks kulit ialah pembentukan kerak hitam yang dikenali sebagai eschar.

Walaupun antraks kulit mempunyai prognosis yang lebih baik berbanding jenis lain, rawatan tetap diperlukan kerana jangkitan boleh merebak ke seluruh tubuh.

2. Antraks Penyedutan (Inhalation Anthrax)

Antraks penyedutan merupakan antara bentuk penyakit yang paling berbahaya.

Pada peringkat awal, pesakit mungkin mengalami:

• Demam dan menggigil.
• Keletihan melampau.
• Batuk.
• Sakit kepala atau sakit badan.
• Ketidakselesaan pada dada.

Apabila penyakit menjadi semakin serius, gejala boleh berkembang kepada kesukaran bernafas, sakit dada teruk, kekeliruan dan renjatan.

Jangkitan ini boleh menyebabkan pengumpulan cecair di sekeliling paru-paru dan masalah pernafasan yang memerlukan rawatan rapi.

3. Antraks Gastrousus (Gastrointestinal Anthrax)

Antraks gastrousus berlaku apabila spora memasuki sistem penghadaman melalui bahan makanan tercemar.

Gejala bergantung pada bahagian saluran penghadaman yang terjejas.

Antaranya:

• Sakit abdomen.
• Loya dan muntah.
• Cirit-birit, termasuk cirit-birit berdarah.
• Demam.
• Perut membengkak.
• Sakit tekak atau kesukaran menelan.
• Bengkak pada leher dalam kes tertentu.

Jangkitan teruk boleh menyebabkan pendarahan dalam saluran penghadaman, kehilangan cecair dan komplikasi sistemik.

4. Antraks Suntikan (Injection Anthrax)

Antraks suntikan boleh menyerang tisu yang lebih dalam berbanding antraks kulit biasa.

Gejalanya termasuk pembengkakan yang ketara, perubahan warna kulit, kerosakan tisu dan tanda jangkitan sistemik.

Berbeza dengan antraks kulit, luka berkerak hitam tidak semestinya berlaku dalam jangkitan jenis ini.

Perbandingan Jenis Penyakit Antraks

Semua jenis antraks memerlukan penilaian perubatan segera apabila disyaki, walaupun gejala awal kelihatan ringan.

Berapa Lama Gejala Antraks Muncul Selepas Jangkitan?

Tempoh pengeraman ialah masa antara pendedahan kepada bakteria dengan kemunculan gejala.

Bagi antraks kulit dan gastrousus, gejala lazimnya muncul dalam tempoh sekitar satu hingga tujuh hari selepas pendedahan, walaupun tempohnya boleh berbeza.

Antraks penyedutan pula mempunyai tempoh pengeraman yang lebih panjang dalam sesetengah kes. Gejala boleh muncul selepas beberapa minggu dan kadangkala sehingga sekitar dua bulan.

Perbezaan ini berlaku kerana spora boleh kekal tidak aktif sebelum berkembang menjadi bakteria yang menyebabkan penyakit.

Oleh itu, seseorang yang mempunyai sejarah pendedahan yang munasabah tidak sepatutnya menunggu sehingga mengalami demam atau gejala lain sebelum mendapatkan nasihat perubatan.

Siapakah yang Berisiko Mendapat Penyakit Antraks?

Risiko jangkitan antraks lebih tinggi dalam kalangan individu yang kerap berhubung dengan haiwan atau mengendalikan bahan haiwan tertentu.

Golongan berisiko termasuk:

1. Penternak: Terutamanya mereka yang mengendalikan ternakan sakit atau bangkai haiwan.
2. Pekerja rumah sembelih: Berpotensi terdedah kepada darah, kulit dan tisu haiwan tercemar.
3. Doktor veterinar: Boleh terdedah ketika memeriksa atau merawat haiwan yang dijangkiti.
4. Pekerja industri produk haiwan: Termasuk individu yang memproses kulit, bulu atau bahan haiwan lain.
5. Kakitangan makmal tertentu: Khususnya yang mengendalikan sampel mengandungi bakteria berbahaya.

Walau bagaimanapun, bekerja dalam sektor penternakan tidak bermaksud seseorang semestinya akan mendapat penyakit antraks.

Risiko sebenar bergantung pada kehadiran sumber jangkitan, jenis aktiviti serta langkah perlindungan yang diamalkan.

Bagaimana Penyakit Antraks Didiagnosis?

Diagnosis antraks memerlukan gabungan sejarah pendedahan, pemeriksaan klinikal dan ujian makmal yang bersesuaian.

1. Pemeriksaan Fizikal dan Sejarah Pendedahan

Doktor akan bertanya tentang gejala, tempoh penyakit, jenis pekerjaan dan kemungkinan sentuhan dengan haiwan atau bahan tercemar.

Bagi pesakit yang mempunyai luka kulit, doktor akan memeriksa bentuk luka, pembengkakan dan perubahan pada tisu sekeliling.

Sejarah perjalanan ke kawasan yang mempunyai kejadian antraks juga boleh membantu penilaian.

2. Ujian Makmal

Ujian yang mungkin digunakan termasuk:

• Kultur bakteria: Untuk mengenal pasti bakteria daripada sampel klinikal.
• Ujian PCR: Untuk mengesan bahan genetik bakteria.
• Ujian darah: Untuk menilai keadaan pesakit dan mengesan kemungkinan jangkitan sistemik.
• Ujian khusus: Untuk mengesan toksin atau tindak balas imun dalam keadaan tertentu.

Sampel yang diperlukan bergantung pada bentuk jangkitan, seperti sampel daripada luka kulit atau darah.

Oleh sebab bakteria ini memerlukan langkah keselamatan makmal khusus, pengujian perlu dikendalikan oleh kemudahan yang sesuai.

3. Pemeriksaan Pengimejan

X-ray dada atau CT scan mungkin diperlukan apabila doktor mengesyaki antraks penyedutan.

Pemeriksaan ini boleh membantu mengesan perubahan dalam rongga dada, pembesaran struktur tertentu atau pengumpulan cecair di sekeliling paru-paru.

Rawatan Penyakit Antraks

Rawatan antraks bergantung pada jenis jangkitan, keterukan penyakit, keadaan pesakit dan kemungkinan komplikasi.

Matlamat rawatan ialah membunuh bakteria, mengehadkan kesan toksin dan mengekalkan fungsi organ.

1. Rawatan Antibiotik

Antibiotik merupakan asas utama rawatan penyakit antraks.

Antara antibiotik yang boleh digunakan termasuk:

• Ciprofloxacin.
• Doxycycline.
• Antibiotik lain yang dipilih berdasarkan keadaan klinikal dan keputusan ujian.

Bagi antraks kulit yang tidak mempunyai komplikasi, rawatan mungkin melibatkan antibiotik tertentu secara oral di bawah pemantauan doktor.

Sebaliknya, antraks sistemik atau jangkitan yang teruk lazimnya memerlukan gabungan antibiotik melalui saluran intravena di hospital.

Tempoh rawatan tidak sama untuk semua pesakit. Ia bergantung pada jenis penyakit, respons terhadap rawatan dan sama ada pendedahan melalui penyedutan spora juga berlaku.

Pesakit tidak sepatutnya mengambil antibiotik sendiri atau menghentikan rawatan lebih awal tanpa arahan doktor.

2. Rawatan Antitoksin

Bakteria antraks menghasilkan toksin yang boleh menyebabkan kerosakan tisu dan gangguan fungsi organ.

Dalam kes antraks sistemik yang teruk, doktor mungkin memberikan antitoksin khusus sebagai tambahan kepada antibiotik.

Antitoksin membantu meneutralkan toksin tertentu yang masih beredar dalam tubuh, tetapi tidak menggantikan antibiotik.

3. Rawatan Sokongan di Hospital

Pesakit yang mengalami jangkitan teruk mungkin memerlukan rawatan rapi.

Rawatan sokongan boleh merangkumi:

• Cecair intravena.
• Bantuan oksigen atau pernafasan.
• Pemantauan tekanan darah dan fungsi organ.
• Rawatan renjatan atau komplikasi lain.
• Prosedur mengeluarkan cecair daripada rongga dada apabila diperlukan.

4. Pencegahan Selepas Pendedahan

Individu yang disahkan atau sangat mungkin terdedah kepada spora antraks mungkin diberikan rawatan pencegahan walaupun belum mempunyai gejala.

Langkah ini dikenali sebagai post-exposure prophylaxis (PEP).

Dalam keadaan pendedahan melalui penyedutan spora, antibiotik pencegahan mungkin diperlukan sehingga 60 hari, bergantung pada penilaian perubatan dan panduan kesihatan awam.

Bagi pendedahan melalui laluan lain, pendekatan dan tempohnya boleh berbeza.

Komplikasi Penyakit Antraks

Tanpa rawatan yang sesuai, jangkitan antraks boleh merebak daripada kawasan asal ke seluruh tubuh.

Antara komplikasi serius ialah:

Sepsis

Sepsis berlaku apabila tindak balas tubuh terhadap jangkitan menyebabkan gangguan fungsi organ yang boleh mengancam nyawa.

Pesakit mungkin mengalami tekanan darah rendah, pernafasan cepat, kekeliruan dan kemerosotan keadaan kesihatan.

Meningitis Antraks

Meningitis antraks berlaku apabila jangkitan melibatkan selaput yang melindungi otak dan saraf tunjang.

Gejala boleh termasuk sakit kepala teruk, perubahan tahap kesedaran, sawan dan tanda gangguan saraf.

Kegagalan Pernafasan dan Organ

Antraks penyedutan yang teruk boleh mengganggu fungsi pernafasan. Jangkitan sistemik pula boleh menyebabkan renjatan dan kegagalan pelbagai organ.

Risiko komplikasi bergantung pada jenis jangkitan, keterukan penyakit dan kepantasan pesakit menerima rawatan.

Penyakit Antraks di Malaysia

Menurut kenyataan Jabatan Perkhidmatan Veterinar Malaysia (DVS) bertarikh 11 Mei 2025, Malaysia dilaporkan bebas daripada antraks sejak kes terakhir yang dilaporkan kepada Pertubuhan Kesihatan Haiwan Sedunia (WOAH) pada tahun 1976.

Kenyataan tersebut juga menjelaskan langkah pemantauan ternakan, pengawasan penyakit dan kawalan import haiwan bagi mengurangkan risiko kemasukan jangkitan.

Maklumat ini menggambarkan status yang dilaporkan pada tarikh kenyataan berkenaan, bukannya pengesahan automatik tentang status semasa.

Walaupun penyakit ini jarang dilaporkan di Malaysia, pengetahuan tentang antraks tetap penting, khususnya dalam sektor penternakan, penyembelihan haiwan dan keselamatan makanan.

Cara Mencegah Penyakit Antraks

Pencegahan antraks memerlukan kerjasama antara orang awam, penternak, doktor veterinar dan pihak berkuasa kesihatan.

1. Elakkan Sentuhan dengan Haiwan yang Disyaki Dijangkiti

Jangan mengendalikan haiwan yang menunjukkan gejala mencurigakan atau mati secara mengejut tanpa nasihat pihak veterinar.

Elakkan membuka atau melapah bangkai haiwan yang disyaki dijangkiti kerana tindakan tersebut boleh meningkatkan risiko pencemaran persekitaran.

2. Amalkan Keselamatan Makanan

Dapatkan daging daripada sumber yang sah dan menjalani pemeriksaan veterinar yang bersesuaian.

Elakkan pengambilan daging mentah atau tidak cukup masak. Jangan gunakan daging daripada haiwan yang sakit atau mati tanpa diketahui puncanya.

3. Gunakan Peralatan Perlindungan

Individu yang bekerja dengan haiwan atau produk haiwan perlu menggunakan peralatan perlindungan diri yang sesuai dengan risiko pekerjaan.

Langkah kebersihan, latihan keselamatan dan pengendalian bahan yang betul juga penting.

4. Laporkan Penyakit Haiwan yang Mencurigakan

Penternak perlu menghubungi pejabat Jabatan Perkhidmatan Veterinar apabila ternakan mengalami kematian mengejut atau menunjukkan tanda penyakit yang mencurigakan.

Pengasingan kawasan dan pengurusan bangkai hendaklah mengikut arahan pihak berkuasa veterinar.

5. Vaksinasi bagi Kumpulan Tertentu

Vaksin antraks untuk manusia wujud, tetapi penggunaannya biasanya tertumpu kepada kumpulan berisiko tertentu atau keadaan pendedahan khusus.

Vaksin veterinar juga digunakan dalam program kawalan penyakit haiwan di kawasan yang memerlukannya.

Keperluan vaksinasi bergantung pada penilaian risiko dan dasar kesihatan yang berkaitan.

Bila Perlu Segera Mendapatkan Rawatan?

Dapatkan penilaian perubatan segera jika mempunyai kemungkinan pendedahan kepada antraks, terutama selepas mengendalikan haiwan yang disyaki dijangkiti.

Tanda yang memerlukan perhatian segera termasuk:

• Luka kulit mencurigakan selepas menyentuh haiwan sakit atau bahan tercemar.
• Demam berserta kesukaran bernafas.
• Sakit dada atau keadaan pernafasan yang semakin teruk.
• Sakit abdomen teruk, muntah darah atau cirit-birit berdarah.
• Sakit kepala teruk, kekeliruan, pengsan atau sawan.

Jika seseorang mengalami sesak nafas teruk, pengsan atau perubahan kesedaran, dapatkan bantuan kecemasan melalui 999 di Malaysia.

Jangan menunggu sehingga gejala menjadi serius jika terdapat sebab kukuh untuk mengesyaki pendedahan kepada antraks. Penilaian awal boleh menentukan sama ada rawatan atau pencegahan selepas pendedahan diperlukan.

Kesimpulan

Penyakit antraks ialah jangkitan bakteria zoonotik yang boleh menjejaskan kulit, sistem pernafasan dan saluran penghadaman. Walaupun bentuk jangkitan dan tahap keterukannya berbeza, semua kes yang disyaki memerlukan perhatian perubatan segera.

Pengesanan awal, rawatan antibiotik yang sesuai dan pencegahan pendedahan kepada haiwan atau bahan tercemar merupakan langkah utama untuk mengurangkan komplikasi.

Bagi masyarakat Malaysia, amalan keselamatan makanan, pengurusan ternakan yang baik serta pelaporan penyakit haiwan yang mencurigakan penting untuk membantu mengekalkan keselamatan kesihatan awam.

Soalan Lazim tentang Penyakit Antraks (FAQ)