Kenali Jenis-Jenis Penyakit Jantung dan Gejala Yang Perlu Diperhatikan

Penyakit jantung sering dikaitkan dengan serangan jantung. Namun sebenarnya, istilah penyakit jantung merangkumi pelbagai keadaan yang boleh menjejaskan salur darah koronari, otot jantung, injap, sistem elektrik atau struktur jantung itu sendiri.

Ada penyakit yang berkembang perlahan selama bertahun-tahun tanpa gejala jelas. Ada pula yang menyebabkan jantung berdebar, sesak nafas, mudah letih atau bengkak pada kaki. Dalam keadaan tertentu, komplikasi boleh berlaku secara tiba-tiba dan menjadi kecemasan.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia atau WHO menganggarkan penyakit kardiovaskular menyebabkan kira-kira 19.8 juta kematian di seluruh dunia pada 2022, bersamaan sekitar 32% daripada semua kematian global. Sebahagian besar kematian tersebut berkaitan serangan jantung dan strok.

Memahami jenis penyakit jantung dan gejalanya penting kerana tidak semua masalah jantung memberikan tanda yang sama.

Apa Yang Dimaksudkan Dengan Penyakit Jantung?

Penyakit jantung merujuk kepada sekumpulan keadaan yang secara langsung menjejaskan struktur atau fungsi jantung.

Masalah tersebut boleh melibatkan:

• arteri koronari yang membekalkan darah kepada otot jantung
• otot jantung
• injap jantung
• sistem elektrik yang mengawal denyutan
• struktur jantung sejak lahir
• lapisan yang mengelilingi jantung
• lapisan dalaman jantung

Istilah ini kadangkala digunakan secara bertukar ganti dengan penyakit kardiovaskular, tetapi kedua-duanya tidak semestinya membawa maksud yang sama.

Penyakit kardiovaskular ialah istilah lebih luas yang melibatkan jantung dan salur darah. WHO mengklasifikasikan antaranya penyakit jantung koronari, penyakit serebrovaskular seperti strok, penyakit arteri periferi, penyakit jantung reumatik dan penyakit jantung kongenital.

Untuk memahami jenis penyakit jantung, kita juga perlu memahami secara ringkas bagaimana jantung berfungsi.

Jantung mengepam darah ke paru-paru untuk mendapatkan oksigen sebelum darah beroksigen dihantar ke seluruh badan. Pada masa sama, jantung sendiri memerlukan bekalan darah melalui arteri koronari.

Empat injap pula memastikan darah bergerak ke arah yang betul, manakala sistem elektrik jantung menentukan kadar dan rentak setiap denyutan.

Gangguan pada mana-mana bahagian ini boleh menghasilkan penyakit yang berbeza.

1. Penyakit Arteri Koronari

Penyakit arteri koronari atau coronary artery disease CAD merupakan antara penyakit jantung yang paling penting untuk diketahui.

Ia biasanya berkaitan dengan proses aterosklerosis, iaitu pengumpulan plak yang terdiri daripada kolesterol dan bahan lain pada dinding arteri.

Apabila plak semakin banyak, arteri koronari boleh menjadi sempit. Akibatnya, bekalan darah dan oksigen kepada otot jantung berkurangan.

Keadaan ini juga dikenali sebagai penyakit jantung iskemik dalam konteks tertentu. American Heart Association menerangkan bahawa penyempitan arteri boleh mengurangkan aliran darah dan oksigen ke otot jantung, manakala iskemia kadangkala boleh berlaku tanpa simptom yang jelas.

Apakah gejalanya?

Antara gejala yang boleh berlaku ialah:

• sakit atau rasa tidak selesa pada dada
• dada terasa ditekan, berat, ketat atau dihimpit
• sesak nafas
• cepat letih ketika melakukan aktiviti
• sakit menjalar ke lengan, bahu, belakang, leher atau rahang
• loya
• pening
• berpeluh

Sebahagian pesakit mengalami angina, iaitu ketidakselesaan dada apabila otot jantung tidak menerima bekalan darah yang mencukupi.

Namun, penyakit arteri koronari tidak semestinya menghasilkan simptom awal. Ada pesakit yang hanya mengetahui mereka mempunyai masalah apabila komplikasi seperti serangan jantung berlaku.

Bagaimana serangan jantung boleh berlaku?

Plak pada arteri boleh pecah dan mencetuskan pembentukan darah beku. Jika aliran darah ke sebahagian otot jantung terhalang dengan teruk atau sepenuhnya, serangan jantung boleh berlaku.

Justeru, serangan jantung lebih tepat dianggap sebagai kejadian akut atau komplikasi, bukannya sekadar satu lagi kategori penyakit kronik dalam senarai penyakit jantung.

2. Aritmia atau Gangguan Rentak Jantung

Jantung mempunyai sistem elektrik sendiri yang menyelaraskan setiap denyutan.

Aritmia berlaku apabila terdapat masalah pada kadar atau rentak denyutan jantung. Denyutan boleh menjadi terlalu cepat, terlalu perlahan atau tidak teratur.

Contoh aritmia termasuk:

• fibrilasi atrium
• takikardia
• bradikardia
• denyutan pramatang
• takikardia ventrikel
• fibrilasi ventrikel

Antara yang sering diperkatakan ialah fibrilasi atrium atau atrial fibrillation AFib, apabila ruang atas jantung berdenyut secara tidak teratur.

Sesetengah aritmia tidak berbahaya, tetapi ada juga yang boleh meningkatkan risiko komplikasi serius.

Gejala aritmia

Gejala boleh termasuk:

• jantung berdebar
• terasa jantung bergetar atau berdegup kuat
• denyutan seperti “tertinggal” atau melompat
• pening
• hampir pitam
• pitam
• sesak nafas
• cepat letih
• sakit atau tekanan dada

Dalam kes yang teruk, aritmia tertentu boleh menyebabkan seseorang rebah dan mengalami jantung berhenti.

Namun, jantung berdebar tidak semestinya bermaksud seseorang mempunyai aritmia berbahaya.

Aktiviti fizikal, kafein, kurang tidur, tekanan emosi dan beberapa ubat juga boleh menyebabkan denyutan terasa lebih cepat.

Berjumpalah dengan doktor jika berdebar berlaku berulang kali, semakin kerap atau disertai sakit dada, sesak nafas, pening atau pitam.

3. Kegagalan Jantung

Nama keadaan ini sering menimbulkan salah faham.

Kegagalan jantung tidak bermaksud jantung telah berhenti.

Ia bermaksud jantung tidak dapat mengepam darah dengan cukup baik untuk memenuhi keperluan badan.

Akibatnya, organ dan tisu mungkin tidak mendapat bekalan darah beroksigen yang optimum. Cecair juga boleh terkumpul dalam badan.

American Heart Association menerangkan kegagalan jantung sebagai keadaan apabila jantung tidak mengepam sebaik yang sepatutnya.

Gejala kegagalan jantung

Antaranya:

• sesak nafas ketika melakukan aktiviti
• sesak nafas ketika berehat
• sukar bernafas apabila berbaring
• terjaga malam kerana sesak nafas
• cepat letih
• keupayaan bersenam semakin berkurang
• kaki atau buku lali bengkak
• perut membengkak dalam sesetengah kes
• batuk berterusan
• kenaikan berat badan akibat pengumpulan cecair

Sesetengah pesakit menyedari mereka semakin sukar melakukan aktiviti yang sebelum ini mudah, seperti berjalan jauh atau menaiki tangga.

Apa yang menyebabkan kegagalan jantung?

Ia boleh berlaku akibat pelbagai penyakit, termasuk:

• penyakit arteri koronari
• serangan jantung terdahulu
• tekanan darah tinggi
• penyakit injap jantung
• kardiomiopati
• penyakit jantung kongenital
• sesetengah aritmia

Kegagalan jantung biasanya merupakan keadaan kronik yang memerlukan pemantauan dan rawatan jangka panjang.

4. Penyakit Injap Jantung

Jantung mempunyai empat injap utama:

1. injap mitral
2. injap aorta
3. injap trikuspid
4. injap pulmonari

Injap ini membuka dan menutup setiap kali jantung berdenyut bagi memastikan darah bergerak ke arah yang betul.

Penyakit injap boleh berlaku apabila injap tidak dapat membuka atau menutup dengan sempurna.

Tiga masalah utama injap

Stenosis

Injap menjadi sempit atau kaku sehingga darah sukar melaluinya.

Regurgitasi

Injap tidak tertutup dengan sempurna menyebabkan sebahagian darah mengalir semula ke arah belakang.

Prolaps

Sebahagian injap bergerak atau mengembung secara tidak normal ketika jantung mengepam.

Apakah gejala penyakit injap?

Pesakit mungkin mengalami:

• sesak nafas
• cepat letih
• sakit dada
• jantung berdebar
• pening
• pitam
• kaki atau buku lali bengkak
• keupayaan melakukan aktiviti semakin berkurang

Masalahnya, penyakit injap tidak semestinya menyebabkan simptom pada peringkat awal. Tahap gejala juga tidak sentiasa mencerminkan tahap keterukan penyakit.

Antara punca penyakit injap ialah perubahan berkaitan usia, masalah kongenital, jangkitan tertentu serta kerosakan akibat demam reumatik.

5. Kardiomiopati

Kardiomiopati ialah penyakit otot jantung.

Otot jantung boleh menjadi terlalu tebal, membesar, lemah atau kaku sehingga menyukarkan jantung mengepam darah dengan berkesan.

Tiga jenis utama ialah:

Dilated cardiomyopathy

Ruang utama pengepaman jantung membesar dan keupayaan mengepam menjadi lemah.

Hypertrophic cardiomyopathy

Otot jantung menjadi lebih tebal daripada biasa.

Sesetengah kes berkaitan perubahan genetik dan boleh berlaku dalam keluarga.

Restrictive cardiomyopathy

Otot jantung menjadi kaku sehingga jantung sukar mengembang dan diisi darah secara normal.

American Heart Association menyenaraikan dilated, hypertrophic dan restrictive cardiomyopathy sebagai jenis utama kardiomiopati.

Gejala kardiomiopati

Antaranya:

• sesak nafas
• cepat letih walaupun selepas berehat
• bengkak kaki atau buku lali
• jantung berdebar
• pening
• pitam
• sakit dada
• toleransi senaman berkurang

Sesetengah individu langsung tidak mempunyai simptom pada peringkat awal.

Kardiomiopati tertentu juga boleh meningkatkan risiko kegagalan jantung, aritmia dan komplikasi lain.

6. Penyakit Jantung Kongenital

Penyakit jantung kongenital ialah masalah struktur jantung yang sudah wujud sejak lahir.

Ia berlaku apabila jantung atau salur darah utama tidak berkembang secara normal sebelum bayi dilahirkan.

Keadaannya sangat pelbagai.

Contohnya termasuk:

• lubang di antara ruang jantung
• pembentukan injap yang tidak normal
• penyempitan bahagian tertentu jantung atau salur darah
• Tetralogy of Fallot
• kelainan pada kedudukan salur darah besar

Ada kecacatan yang ringan dan mungkin tidak menghasilkan simptom, manakala keadaan yang kompleks memerlukan rawatan sejak bayi.

Gejala pada bayi dan kanak-kanak

Antaranya:

• sukar bernafas
• sukar menyusu
• cepat penat ketika menyusu
• berat badan sukar meningkat
• bibir atau kulit kelihatan kebiruan dalam keadaan tertentu

Sesetengah kecacatan yang lebih ringan pula hanya dikesan ketika pemeriksaan rutin atau apabila seseorang sudah lebih dewasa.

Penyakit jantung kongenital juga bukan semata-mata penyakit kanak-kanak. Ramai pesakit kini hidup sehingga dewasa dan memerlukan susulan kardiologi jangka panjang.

7. Penyakit Radang dan Jangkitan Jantung

Jantung juga boleh terjejas akibat keradangan atau jangkitan.

Tiga istilah penting ialah myocarditis, pericarditis dan endocarditis.

Myocarditis

Myocarditis ialah keradangan pada otot jantung.

Ia boleh menyebabkan:

• sakit dada
• sesak nafas
• keletihan
• kurang toleransi terhadap senaman
• jantung berdegup cepat atau tidak teratur
• demam dalam sesetengah kes

Jangkitan, gangguan autoimun, sesetengah ubat dan bahan toksik merupakan antara kemungkinan puncanya. Dalam kes serius, myocarditis boleh melemahkan fungsi pengepaman jantung.

Pericarditis

Pericarditis ialah keradangan pada pericardium, iaitu lapisan nipis yang mengelilingi jantung.

Gejala yang sering dikaitkan dengannya ialah sakit dada yang:

• boleh berlaku secara tiba-tiba
• bertambah teruk ketika berbaring
• bertambah sakit ketika menarik nafas dalam atau batuk
• mungkin berkurang apabila duduk dan membongkok ke hadapan

Namun, sakit dada akibat pericarditis boleh menyerupai keadaan lain termasuk serangan jantung. Jangan cuba membuat diagnosis sendiri berdasarkan corak sakit semata-mata.

Endocarditis

Endocarditis berjangkit ialah jangkitan pada lapisan dalaman jantung dan sering melibatkan injap.

Gejala boleh termasuk:

• demam
• menggigil
• berpeluh malam
• keletihan
• degupan jantung cepat
• sesak nafas
• sakit dada
• sakit otot atau sendi

Walaupun tidak biasa, endocarditis boleh menjadi serius dan dalam kes akut boleh berkembang dengan cepat.

8. Penyakit Jantung Reumatik

Penyakit jantung reumatik berlaku apabila jantung, khususnya injap, mengalami kerosakan selepas demam reumatik.

Demam reumatik boleh berlaku sebagai komplikasi selepas jangkitan bakteria streptokokus tertentu yang tidak dirawat dengan sewajarnya.

Kerosakan pada injap boleh menyebabkan:

• sesak nafas
• mudah letih
• sakit dada
• degupan jantung tidak teratur
• pitam

WHO mengklasifikasikan penyakit jantung reumatik sebagai salah satu jenis penyakit kardiovaskular.

Adakah Tekanan Darah Tinggi Juga Penyakit Jantung?

Tekanan darah tinggi atau hipertensi sebenarnya merupakan penyakit yang melibatkan sistem kardiovaskular dan merupakan faktor risiko utama kepada pelbagai penyakit jantung.

Apabila tekanan darah terlalu tinggi secara berpanjangan, jantung perlu bekerja lebih kuat untuk mengepam darah.

Lama-kelamaan, keadaan ini boleh menyumbang kepada:

• penebalan otot jantung
• penyakit arteri koronari
• kegagalan jantung
• aritmia tertentu

WHO turut mengenal pasti tekanan darah tinggi sebagai faktor risiko penting bagi serangan jantung, strok dan komplikasi kardiovaskular lain.

Gejala Penyakit Jantung Yang Perlu Diperhatikan

Tiada satu simptom yang boleh mengesahkan seseorang mempunyai penyakit jantung.

Namun, beberapa gejala wajar diberi perhatian, terutamanya jika baru berlaku, berulang atau semakin teruk.

Antaranya:

• sakit, tekanan atau rasa berat pada dada
• sesak nafas
• jantung berdebar
• denyutan tidak teratur
• mudah letih tanpa sebab yang jelas
• pening
• hampir pitam atau pitam
• kaki atau buku lali bengkak
• toleransi aktiviti semakin berkurang
• sakit menjalar ke lengan, bahu, belakang, leher atau rahang

Tidak semua penyakit jantung menyebabkan sakit dada

Ini antara salah faham yang penting untuk diperbetulkan.

Kegagalan jantung mungkin lebih menonjol dengan sesak nafas dan bengkak kaki.

Aritmia pula mungkin bermula dengan berdebar dan pening.

Penyakit injap boleh menyebabkan cepat letih dan sesak nafas.

Sesetengah penyakit arteri koronari pula boleh berlaku tanpa simptom yang jelas.

Gejala penyakit kardiovaskular juga boleh bertindih antara satu keadaan dengan keadaan yang lain.

Bila Masalah Jantung Menjadi Kecemasan?

Jangan tunggu simptom menjadi terlalu teruk jika berlaku tanda yang mencurigakan.

Dapatkan bantuan kecemasan segera jika seseorang mengalami:

• sakit atau tekanan dada yang kuat atau berterusan
• sakit dada bersama sesak nafas
• sakit dada menjalar ke lengan, belakang, leher atau rahang
• berpeluh sejuk bersama ketidakselesaan dada
• sesak nafas yang teruk
• pitam secara tiba-tiba
• jantung berdebar bersama sakit dada atau pitam
• tiba-tiba rebah dan tidak memberi respons
• tidak bernafas secara normal atau hanya tercungap-cungap

Di Malaysia, hubungi 999 untuk mendapatkan bantuan kecemasan. Sistem penjagaan pra-hospital Kementerian Kesihatan Malaysia menggunakan 999 bagi pengurusan panggilan kecemasan dan pengaktifan ambulans.

Jika seseorang tidak memberi respons dan tidak bernafas secara normal, ia mungkin merupakan jantung berhenti, yang memerlukan tindakan segera termasuk CPR dan penggunaan AED apabila tersedia.

Serangan Jantung, Kegagalan Jantung dan Jantung Berhenti Tidak Sama

Ketiga-tiga istilah ini sering disalahgunakan seolah-olah membawa maksud yang sama.

Serangan jantung pada asasnya ialah masalah peredaran darah, manakala jantung berhenti (cardiac arrest) biasanya melibatkan gangguan elektrik jantung yang menyebabkan fungsi pengepaman terhenti secara tiba-tiba.

Serangan jantung boleh mencetuskan jantung berhenti, tetapi kedua-duanya bukan keadaan yang sama.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mendapat Penyakit Jantung?

Risiko bergantung pada gabungan umur, genetik, keadaan kesihatan dan gaya hidup.

Faktor risiko yang boleh diubah

Antaranya:

• merokok atau penggunaan tembakau
• tekanan darah tinggi
• kolesterol tinggi
• diabetes
• berat badan berlebihan atau obesiti
• kurang aktiviti fizikal
• corak pemakanan tidak sihat
• penggunaan alkohol yang berbahaya

WHO turut mengenal pasti pencemaran udara sebagai faktor persekitaran penting dalam risiko penyakit kardiovaskular.

Faktor yang tidak boleh diubah sepenuhnya

Antaranya:

• peningkatan usia
• sejarah keluarga
• faktor genetik tertentu
• kecacatan jantung kongenital

Mempunyai satu atau lebih faktor ini tidak bermaksud seseorang pasti akan mendapat penyakit jantung. Sebaliknya, ia menunjukkan risiko mungkin lebih tinggi dan sesetengah individu memerlukan pemantauan lebih rapat.

Bagaimana Doktor Mengesan Penyakit Jantung?

Diagnosis bergantung pada simptom, sejarah kesihatan, faktor risiko dan jenis penyakit yang disyaki.

Tidak semua pesakit memerlukan ujian yang sama.

1. Sejarah perubatan dan pemeriksaan fizikal

Doktor mungkin bertanya tentang:

• jenis simptom
• bila simptom berlaku
• faktor yang mencetuskannya
• sejarah merokok
• tekanan darah
• diabetes
• kolesterol
• ubat
• sejarah penyakit jantung dalam keluarga

2. Ujian darah

Ujian mungkin dilakukan untuk menilai kolesterol, paras glukosa dan fungsi organ tertentu.

Jika serangan jantung disyaki, ujian seperti troponin boleh digunakan untuk mengesan kecederaan otot jantung.

3. Elektrokardiogram ECG

ECG merekod aktiviti elektrik jantung.

Ia boleh membantu menilai pelbagai masalah termasuk aritmia, serangan jantung, penyakit arteri koronari, kegagalan jantung, kardiomiopati dan penyakit injap.

4. Echocardiogram

Echocardiogram menggunakan ultrasound untuk menghasilkan imej jantung.

Ia boleh membantu doktor menilai:

• saiz ruang jantung
• pergerakan otot jantung
• fungsi pengepaman
• keadaan injap
• sesetengah kecacatan struktur

5. Pemantauan Holter

Peranti ECG mudah alih boleh digunakan selama tempoh tertentu untuk mencari aritmia yang tidak muncul ketika ECG biasa dilakukan.

6. Ujian tekanan senaman

Dalam keadaan tertentu, doktor menilai tindak balas jantung semasa aktiviti fizikal atau menggunakan kaedah farmakologi.

7. CT atau MRI jantung

Pengimejan yang lebih terperinci boleh digunakan apabila diperlukan.

8. Coronary angiography

Ujian ini membantu doktor melihat salur darah koronari dan menentukan sama ada terdapat penyempitan atau penyumbatan yang signifikan.

Bolehkah Penyakit Jantung Dicegah?

Tidak semua penyakit jantung boleh dicegah.

Sebagai contoh, sesetengah penyakit jantung kongenital atau kardiomiopati genetik mungkin berlaku walaupun seseorang menjalani gaya hidup sihat.

Namun, sebahagian besar risiko penyakit kardiovaskular boleh dikurangkan dengan menangani faktor risiko yang boleh diubah.

Antara langkah penting ialah:

1. Berhenti merokok dan elakkan penggunaan tembakau.
2. Kawal tekanan darah.
3. Pantau dan rawat kolesterol tinggi jika diperlukan.
4. Urus diabetes dengan baik.
5. Kekalkan berat badan yang sesuai.
6. Lakukan aktiviti fizikal secara berkala mengikut kemampuan.
7. Amalkan pemakanan seimbang.
8. Hadkan pengambilan garam berlebihan.
9. Hadiri pemeriksaan kesihatan berdasarkan umur dan faktor risiko.
10. Ambil ubat seperti diarahkan jika telah didiagnosis dengan penyakit kronik.

WHO menyatakan banyak penyakit kardiovaskular boleh dicegah dengan menangani faktor seperti penggunaan tembakau, diet tidak sihat, kurang aktiviti fizikal dan penggunaan alkohol berbahaya serta mengawal tekanan darah, glukosa dan lipid darah.

Kesimpulan

Penyakit jantung bukan satu penyakit sahaja dan bukan semua masalah jantung bermaksud seseorang sedang mengalami serangan jantung.

Antara jenis penyakit jantung yang penting untuk diketahui ialah:

• penyakit arteri koronari
• aritmia
• kegagalan jantung
• penyakit injap jantung
• kardiomiopati
• penyakit jantung kongenital
• penyakit radang atau jangkitan jantung
• penyakit jantung reumatik

Gejala juga berbeza mengikut penyakit. Sakit dada merupakan tanda penting, tetapi sesak nafas, jantung berdebar, mudah letih, pening, pitam atau bengkak kaki juga boleh menjadi petunjuk masalah jantung.

Pada masa sama, gejala tersebut tidak khusus kepada penyakit jantung sahaja.

Oleh itu, jangan cuba menentukan jenis penyakit jantung hanya berdasarkan simptom sendiri. Diagnosis memerlukan penilaian klinikal dan kadangkala ujian seperti ECG, echocardiogram, ujian darah atau pengimejan jantung.

Jika sakit dada, sesak nafas teruk, pitam atau kehilangan kesedaran berlaku secara tiba-tiba, dapatkan bantuan kecemasan dengan segera.

Soalan Lazim Jenis Penyakit Jantung