Rawatan Paliatif untuk Pesakit Kanser: Bila Diperlukan dan Apakah Manfaatnya

Apabila doktor mencadangkan rawatan paliatif untuk pesakit kanser, ramai pesakit dan ahli keluarga terus memikirkan perkara yang paling menakutkan: adakah ini bermaksud rawatan sudah gagal dan pesakit sedang menghampiri penghujung hayat?

Tidak semestinya.

Rawatan atau penjagaan paliatif ialah pendekatan perubatan yang memberi tumpuan kepada mengurangkan penderitaan dan meningkatkan kualiti hidup seseorang yang menghadapi penyakit serius. Ia bukan sekadar merawat sakit fizikal, tetapi turut mengambil kira masalah emosi, sosial, praktikal dan spiritual.

Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia atau WHO, penjagaan paliatif boleh membantu pesakit serta keluarga menghadapi masalah berkaitan penyakit yang mengancam nyawa melalui pengenalpastian awal, penilaian dan rawatan terhadap kesakitan serta masalah fizikal, psikososial dan spiritual. WHO juga menegaskan bahawa penjagaan ini lebih berkesan apabila dipertimbangkan lebih awal dalam perjalanan penyakit.

Malah, seseorang masih boleh menjalani kemoterapi, radioterapi, terapi sasaran atau imunoterapi sambil menerima rawatan paliatif.

Jadi, apakah sebenarnya rawatan paliatif, bila ia diperlukan dan bagaimana ia boleh membantu pesakit kanser?

Apa Itu Rawatan Paliatif?

Rawatan paliatif ialah penjagaan yang bertujuan mencegah atau mengurangkan penderitaan akibat penyakit serius dan rawatannya.

Dalam konteks kanser, ia boleh membantu menangani:

• sakit
• sesak nafas
• loya dan muntah
• hilang selera makan
• sembelit
• keletihan
• gangguan tidur
• kebimbangan
• kemurungan
• masalah praktikal dan sosial
• persoalan berkaitan nilai, kepercayaan dan spiritual

National Cancer Institute atau NCI menerangkan bahawa penjagaan paliatif melihat seseorang secara menyeluruh dan bukan hanya penyakit yang dialaminya. Ia boleh diberikan bersama rawatan yang bertujuan menyembuhkan atau mengawal kanser.

Adakah Rawatan Paliatif Hanya untuk Pesakit yang Hampir Meninggal Dunia?

Tidak.

Ini merupakan salah faham paling biasa mengenai rawatan paliatif.

Seseorang tidak perlu menunggu sehingga kanser berada pada fasa akhir sebelum mendapatkan bantuan daripada pasukan paliatif.

Garis panduan American Society of Clinical Oncology atau ASCO yang dikemas kini pada 2024 mengesyorkan pesakit dengan kanser lanjutan dirujuk kepada pasukan penjagaan paliatif multidisiplin lebih awal dalam perjalanan penyakit dan bersama rawatan kanser aktif.

Sebagai contoh, seseorang dengan kanser paru-paru metastatik mungkin masih menjalani imunoterapi atau kemoterapi untuk mengawal penyakit. Pada masa yang sama, pasukan paliatif boleh membantu menguruskan:

• sakit dada
• sesak nafas
• keletihan
• hilang selera makan
• masalah tidur
• keresahan

Ini menunjukkan bahawa rawatan kanser dan rawatan paliatif boleh berjalan serentak.

Bila Pesakit Kanser Mungkin Memerlukan Rawatan Paliatif?

Tiada satu masa yang sama untuk semua pesakit. Keperluan bergantung kepada penyakit, simptom, keadaan fizikal, matlamat rawatan dan keperluan pesakit serta keluarga.

Antara situasi yang boleh mendorong kepada rujukan atau penilaian paliatif ialah:

1. Sakit semakin sukar dikawal

Kesakitan boleh berlaku akibat tumor, tekanan pada saraf, penyebaran kanser ke tulang atau kesan rawatan.

Sakit yang mengganggu tidur, pergerakan atau aktiviti harian patut dinilai dan bukannya dianggap sebagai sesuatu yang perlu “ditahan” oleh pesakit.

2. Simptom semakin menjejaskan kehidupan harian

Contohnya:

• sesak nafas
• keletihan melampau
• loya dan muntah
• sembelit
• hilang selera makan
• sukar tidur
• batuk
• kelemahan badan
• bengkak

3. Kesan sampingan rawatan sukar ditanggung

Rawatan kanser boleh menyebabkan kesan sampingan yang berbeza mengikut jenis terapi.

Pasukan paliatif boleh bekerjasama dengan pakar onkologi untuk membantu mengawal simptom tanpa semestinya menghentikan rawatan kanser.

4. Kanser telah menjadi lanjutan atau metastatik

Kanser metastatik bermaksud sel kanser telah merebak dari tempat asal ke bahagian badan yang lain.

Walaupun sesetengah kanser metastatik tidak dapat disembuhkan sepenuhnya, ini tidak semestinya bermakna pesakit akan meninggal dunia dalam masa terdekat.

Sesetengah kanser lanjutan boleh dikawal untuk tempoh yang panjang bergantung kepada jenis kanser, biologi tumor dan respons terhadap rawatan.

5. Pesakit atau keluarga sukar membuat keputusan

Keputusan perubatan mungkin menjadi semakin kompleks apabila penyakit berkembang.

Antara persoalan yang boleh timbul ialah:

• Apakah matlamat rawatan sekarang?
• Berapa besar kemungkinan rawatan seterusnya membantu?
• Apakah kesan sampingan yang mungkin berlaku?
• Adakah manfaatnya lebih besar daripada bebannya?
• Apakah perkara paling penting kepada pesakit?

Pasukan paliatif boleh membantu pesakit memahami pilihan tanpa mengambil alih hak pesakit untuk membuat keputusan.

Apakah yang Dilakukan dalam Rawatan Paliatif?

Rawatan paliatif berbeza bagi setiap individu. Ia tidak mempunyai satu “pakej rawatan” yang sama untuk semua.

Mengawal sakit

Kesakitan merupakan salah satu simptom penting yang perlu dinilai.

Rawatan mungkin melibatkan:

• paracetamol
• ubat anti-radang bagi pesakit tertentu
• opioid
• ubat untuk sakit saraf
• fisioterapi
• prosedur intervensi tertentu
• radioterapi paliatif

Pilihan bergantung kepada jenis sakit, tahap kesakitan, keadaan buah pinggang atau hati, rawatan lain dan keadaan keseluruhan pesakit.

NCI menyatakan opioid mempunyai peranan penting dalam pengurusan sakit kanser sederhana hingga teruk.

Adakah morfin bermaksud pesakit sudah nazak?

Tidak.

Morfin ialah sejenis opioid dan boleh digunakan untuk mengawal sakit kanser sederhana hingga teruk. Dalam situasi tertentu, opioid juga digunakan untuk membantu mengurangkan sesak nafas yang sangat mengganggu. WHO menyenaraikan opioid sebagai ubat penting dalam pengurusan sakit dan beberapa simptom paliatif.

Menggunakan morfin tidak bermaksud doktor telah menentukan seseorang sedang nazak.

Dos dan jenis opioid perlu ditentukan serta dipantau oleh profesional kesihatan kerana ubat ini mempunyai kesan sampingan dan risiko jika digunakan secara tidak betul.

Mengawal sesak nafas

Sesak nafas boleh berpunca daripada pelbagai masalah seperti:

• kanser pada paru-paru
• cecair di sekitar paru-paru
• anemia
• jangkitan
• darah beku
• kelemahan
• masalah jantung atau paru-paru lain

Rawatan bergantung kepada punca dan mungkin merangkumi ubat, prosedur tertentu, perubahan posisi badan, teknik pernafasan atau oksigen jika terdapat indikasi yang sesuai.

Mengawal loya, muntah dan sembelit

Masalah ini boleh berlaku akibat kanser, ubat, kemoterapi, opioid atau perubahan fungsi organ.

Rawatan mungkin melibatkan:

• ubat anti-loya
• ubat julap
• perubahan pemakanan
• penyelarasan ubat
• rawatan terhadap punca tertentu

Mengurus keletihan

Keletihan akibat kanser atau cancer related fatigue boleh jauh lebih berat daripada penat biasa.

Doktor mungkin menilai faktor seperti:

• anemia
• jangkitan
• kesakitan
• gangguan tidur
• kesan ubat
• masalah pemakanan
• kemurungan
• perkembangan penyakit

Matlamatnya bukan sekadar meminta pesakit “berehat lebih banyak”, tetapi mengenal pasti faktor yang boleh dirawat.

Rawatan Paliatif Bukan Sekadar Mengawal Simptom Fizikal

Salah satu kekuatan penjagaan paliatif ialah pendekatannya yang menyeluruh.

Sokongan emosi dan psikologi

Diagnosis kanser boleh membawa pelbagai emosi termasuk:

• takut
• marah
• sedih
• keresahan
• rasa kehilangan kawalan
• kebimbangan terhadap kematian
• kebimbangan mengenai masa depan keluarga

Pesakit tidak perlu dipaksa untuk sentiasa “berfikiran positif”.

Ada masanya mereka hanya memerlukan ruang yang selamat untuk bercakap secara terbuka tentang ketakutan dan kebimbangan mereka.

Sokongan kepada keluarga dan penjaga

Penjaga pesakit kanser juga boleh mengalami keletihan fizikal serta tekanan emosi.

Pasukan paliatif boleh membantu keluarga memahami cara:

• memberikan ubat dengan betul
• mengenal pasti perubahan simptom
• mengurus penjagaan di rumah
• mendapatkan bantuan tambahan
• membuat persediaan sekiranya keadaan pesakit merosot

Sokongan sosial dan praktikal

Penyakit serius boleh menimbulkan masalah lain seperti kehilangan pendapatan, pengangkutan, keperluan peralatan, penjagaan anak atau kesukaran menjaga pesakit di rumah.

Pekerja sosial perubatan dan ahli pasukan lain boleh membantu menghubungkan keluarga dengan sumber yang sesuai jika tersedia.

Sokongan spiritual

Bagi sesetengah individu, penyakit serius boleh mencetuskan persoalan tentang:

• makna kehidupan
• kepercayaan
• kematian
• hubungan dengan Tuhan
• rasa bersalah
• harapan
• perkara yang belum diselesaikan

Sokongan spiritual tidak semestinya bermaksud memaksa sesuatu kepercayaan kepada pesakit. Ia perlu disesuaikan dengan nilai dan kehendak individu.

Siapa yang Terlibat dalam Pasukan Paliatif?

Penjagaan paliatif biasanya menggunakan pendekatan multidisiplin.

Bergantung kepada kemudahan dan keperluan pesakit, pasukan boleh melibatkan:

• doktor
• jururawat
• ahli farmasi
• ahli fisioterapi
• ahli terapi pekerjaan
• pakar pemakanan
• pekerja sosial perubatan
• ahli psikologi atau kaunselor
• penyedia sokongan spiritual
• sukarelawan terlatih

ASCO menyenaraikan pengurusan simptom, penilaian tekanan emosi, sokongan spiritual, pendidikan mengenai penyakit, penetapan matlamat rawatan serta bantuan membuat keputusan sebagai antara komponen penting penjagaan paliatif.

Apakah Manfaat Rawatan Paliatif?

1. Mengurangkan penderitaan

Sakit dan simptom lain yang lebih terkawal boleh membantu pesakit tidur, makan, bergerak dan berkomunikasi dengan keluarga dengan lebih baik.

2. Meningkatkan kualiti hidup

Tujuan rawatan bukan semata-mata menambah bilangan hari kehidupan.

Persoalan penting juga ialah:

Bagaimanakah keadaan pesakit sepanjang hari-hari tersebut?

Kualiti hidup mungkin bermaksud perkara berbeza bagi setiap orang. Bagi seorang pesakit, ia mungkin bermaksud mampu berjalan ke bilik air sendiri. Bagi orang lain, ia mungkin bermaksud cukup selesa untuk berbual dengan anak dan cucu.

3. Membantu pesakit memahami matlamat rawatan

Pesakit berhak mengetahui sama ada sesuatu rawatan bertujuan:

• menyembuhkan kanser
• mengawal penyakit
• memperlahankan perkembangan kanser
• mengurangkan simptom
• memanjangkan hayat

Maklumat ini penting supaya keputusan dibuat berdasarkan jangkaan yang realistik.

4. Membantu keluarga

WHO menyatakan penjagaan paliatif bukan hanya bertujuan meningkatkan kualiti hidup pesakit tetapi turut menyokong keluarga dan penjaga.

Rawatan Paliatif vs Rawatan Kanser Aktif

Kedua-duanya tidak semestinya bertentangan.

Malah, rawatan seperti radioterapi, kemoterapi atau pembedahan kadangkala sendiri digunakan dengan tujuan paliatif.

Sebagai contoh, radioterapi mungkin diberikan untuk mengecilkan tumor yang menyebabkan sakit walaupun rawatan tersebut tidak dijangka menghapuskan semua kanser. NCI menerangkan bahawa terapi kanser tertentu boleh digunakan secara paliatif untuk mengurangkan simptom atau mengecilkan tumor yang menyebabkan masalah.

Rawatan Paliatif, Hospice dan Penjagaan Akhir Hayat: Apa Bezanya?

Ketiga-tiga istilah ini sering bercampur.

Penjagaan paliatif

Boleh diberikan dari awal perjalanan penyakit serius dan boleh berjalan bersama rawatan kanser.

Penjagaan akhir hayat

Memberi tumpuan kepada seseorang yang berada pada fasa akhir kehidupan apabila matlamat penjagaan semakin tertumpu kepada keselesaan, maruah serta kawalan simptom.

Hospice

Hospice biasanya merujuk kepada model penjagaan yang memberi tumpuan kepada keselesaan apabila rawatan untuk menyembuhkan atau mengawal penyakit tidak lagi menjadi matlamat utama.

NCI menegaskan bahawa penjagaan paliatif boleh bermula pada bila-bila masa dalam perjalanan kanser, manakala hospice lebih khusus kepada penjagaan penghujung hayat.

Namun, struktur dan kelayakan perkhidmatan hospice berbeza mengikut negara serta penyedia. Definisi berdasarkan sistem insurans Amerika Syarikat, contohnya, tidak semestinya boleh digunakan secara terus dalam sistem kesihatan Malaysia.

Bagaimana Doktor Menentukan Sama Ada Rawatan Kanser Masih Berbaloi?

Apabila kanser semakin lanjut, persoalannya bukan sekadar:

“Boleh beri rawatan lagi atau tidak?”

Doktor dan pesakit perlu mempertimbangkan keseimbangan antara kemungkinan manfaat dengan beban rawatan.

Antara faktor yang dipertimbangkan ialah:

1. jenis dan tahap kanser
2. respons kepada rawatan sebelumnya
3. tahap kecergasan dan fungsi harian pesakit
4. fungsi organ
5. kemungkinan rawatan memberi manfaat
6. risiko kesan sampingan
7. jangkaan perjalanan penyakit
8. nilai serta kehendak pesakit

Ada rawatan yang secara teknikal masih boleh diberikan tetapi mungkin mempunyai peluang manfaat yang sangat kecil dengan kesan sampingan yang besar.

Dalam keadaan seperti ini, perbincangan jujur mengenai matlamat rawatan sangat penting.

Apakah Itu Advance Care Planning?

Advance care planning ialah proses membincangkan apa yang penting kepada seseorang sekiranya kesihatannya menjadi semakin buruk atau dia tidak lagi mampu menyampaikan keputusannya sendiri.

Perbincangan boleh merangkumi:

• perkara yang dianggap penting dalam kehidupan
• matlamat penjagaan
• rawatan yang diingini atau tidak diingini
• siapa yang pesakit mahu terlibat dalam keputusan
• tempat penjagaan yang diingini jika boleh
• keutamaan jika penyakit semakin merosot

Perbincangan ini tidak bermaksud seseorang “menyerah kalah”. Sebaliknya, ia membantu memastikan penjagaan yang diberikan lebih selari dengan kehendak pesakit.

Apakah soalan yang patut ditanya kepada doktor?

Antaranya:

• Apakah matlamat rawatan saya sekarang?
• Adakah rawatan ini bertujuan menyembuhkan atau mengawal kanser?
• Apakah manfaat realistik rawatan seterusnya?
• Apakah kesan sampingan yang mungkin berlaku?
• Bolehkah saya berjumpa pasukan penjagaan paliatif?
• Apakah pilihan untuk mengawal simptom saya?
• Apakah sokongan yang tersedia untuk keluarga?

Bolehkah Rawatan Paliatif Dilakukan di Rumah?

Ya, bagi pesakit tertentu dan bergantung kepada perkhidmatan yang tersedia.

Penjagaan paliatif boleh diberikan melalui:

• hospital
• klinik pesakit luar
• unit paliatif
• program komuniti
• penjagaan di rumah
• organisasi hospice tertentu

Malaysia mempunyai National Palliative Care Policy and Strategic Plan 2019–2030. Dokumen Kementerian Kesihatan Malaysia menyatakan perkhidmatan paliatif khusus telah berkembang di beberapa hospital utama dan organisasi hospice bukan kerajaan, tetapi akses masih tidak sama rata khususnya antara kawasan bandar dan luar bandar.

Oleh itu, jenis perkhidmatan yang boleh diperoleh seseorang mungkin berbeza mengikut negeri dan kawasan tempat tinggal.

Bagaimana Keluarga Boleh Membantu Pesakit?

Ahli keluarga memainkan peranan besar tetapi mereka tidak perlu memikul semuanya seorang diri.

Antara perkara yang boleh dilakukan:

• dengar apa yang pesakit mahukan
• elakkan memaksa pesakit sentiasa kelihatan ceria
• catat simptom yang berubah
• pastikan senarai ubat sentiasa dikemas kini
• hadir semasa temujanji jika pesakit bersetuju
• bincangkan matlamat penjagaan secara terbuka
• bahagikan tugas penjagaan antara ahli keluarga
• dapatkan bantuan apabila penjaga mula terlalu penat

Penjaga yang keletihan secara fizikal dan emosi juga memerlukan sokongan.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Perubatan Segera?

Menerima rawatan paliatif tidak bermaksud setiap simptom hanya perlu dirawat di rumah.

Dapatkan bantuan perubatan segera atau ikut pelan kecemasan yang diberikan oleh pasukan perubatan jika pesakit mengalami keadaan seperti:

• sesak nafas yang tiba-tiba atau sangat teruk
• pendarahan banyak
• sakit yang tidak terkawal
• sawan
• hilang kesedaran
• kekeliruan yang berlaku secara mendadak
• muntah berterusan sehingga tidak dapat minum
• kelemahan atau lumpuh secara tiba-tiba
• simptom lain yang dianggap kecemasan oleh doktor

Keluarga sebaiknya mengetahui lebih awal siapa yang perlu dihubungi dan ke mana pesakit perlu dibawa jika keadaan merosot.

Kesimpulan

Rawatan paliatif untuk pesakit kanser bukan tanda doktor telah menyerah kalah dan bukan hanya untuk seseorang yang berada pada hari-hari terakhir kehidupan.

Ia merupakan sebahagian daripada penjagaan perubatan yang aktif dan menyeluruh untuk mengawal sakit serta simptom, memberi sokongan psikologi, membantu keluarga dan memastikan rawatan sejajar dengan perkara yang paling penting kepada pesakit.

Bagi pesakit dengan kanser lanjutan, penjagaan paliatif juga boleh diberikan serentak dengan rawatan kanser aktif.

Pesakit dan keluarga tidak perlu menunggu sehingga sakit atau simptom menjadi terlalu berat untuk bertanya kepada doktor mengenai penjagaan paliatif.

Soalan Lazim Mengenai Rawatan Paliatif untuk Pesakit Kanser