Osteoporosis Pada Wanita: Punca, Faktor Risiko, Simptom dan Pencegahan

Osteoporosis ialah keadaan apabila kekuatan tulang berkurang sehingga tulang menjadi lebih rapuh dan mudah patah. Wanita lebih terdedah, khususnya selepas menopaus apabila paras estrogen menurun; artikel ini menerangkan punca dan faktor risiko osteoporosis, tanda yang perlu diperhatikan, cara diagnosis dan rawatan serta langkah praktikal untuk menjaga kesihatan tulang.

Apa itu osteoporosis?

Tulang kelihatan seperti struktur yang tidak berubah, tetapi sebenarnya ia merupakan tisu hidup yang sentiasa mengalami proses pembentukan dan pemecahan semula.

Sel tulang yang dikenali sebagai osteoklas membantu memecahkan tulang lama, manakala osteoblas membentuk tulang baharu. Proses ini dikenali sebagai bone remodelling atau pembentukan semula tulang.

Semasa seseorang masih muda, pembentukan tulang biasanya dapat mengimbangi atau melebihi kehilangan tulang. Jisim tulang mencapai tahap yang tinggi pada awal kehidupan dewasa sebelum secara beransur-ansur menurun apabila usia meningkat.

Osteoporosis berlaku apabila kehilangan tulang menjadi lebih banyak daripada pembentukan tulang baharu. Struktur dalaman tulang menjadi kurang padat dan kekuatannya berkurang.

Akibatnya, hentakan yang mungkin tidak menyebabkan masalah pada tulang yang sihat boleh menyebabkan patah tulang pada seseorang yang mempunyai osteoporosis.

Osteopenia dan osteoporosis bukan perkara yang sama

Osteopenia bermaksud kepadatan mineral tulang lebih rendah daripada normal tetapi belum mencapai tahap osteoporosis berdasarkan kriteria tertentu.

Seseorang dengan osteopenia tidak semestinya akan mendapat osteoporosis. Namun, faktor seperti usia, sejarah patah tulang, kecenderungan jatuh dan penyakit lain turut menentukan risiko sebenar untuk mengalami patah tulang.

Oleh sebab itu, keputusan ujian kepadatan tulang tidak sepatutnya dilihat sebagai satu nombor semata-mata.

Mengapa wanita lebih berisiko mengalami osteoporosis?

Osteoporosis boleh berlaku kepada lelaki dan wanita, tetapi beberapa perubahan biologi menyebabkan wanita mempunyai risiko yang lebih tinggi.

Penurunan estrogen selepas menopaus

Estrogen memainkan peranan penting dalam mengawal proses pembentukan semula tulang.

Apabila seorang wanita melalui menopaus, penghasilan estrogen daripada ovari menurun dengan ketara. Keadaan ini menyebabkan aktiviti pemecahan tulang meningkat dan kehilangan jisim tulang boleh berlaku dengan lebih cepat.

Kadar kehilangan tulang biasanya paling ketara dalam beberapa tahun sekitar dan selepas menopaus.

Wanita biasanya mempunyai jisim tulang yang lebih kecil

Secara purata, wanita mempunyai saiz rangka dan jisim tulang yang lebih kecil berbanding lelaki. Ini bermaksud “simpanan tulang” yang ada sebelum proses kehilangan tulang berkaitan usia bermula juga mungkin lebih rendah.

Namun, saiz badan hanyalah salah satu faktor. Wanita bertubuh besar juga boleh mengalami osteoporosis.

Risiko meningkat dengan usia

Pembentukan tulang menjadi kurang cekap apabila seseorang semakin berusia.

Pada masa yang sama, kekuatan otot, keseimbangan dan penglihatan juga boleh berubah. Gabungan kehilangan tulang dengan risiko jatuh yang lebih tinggi meningkatkan kemungkinan berlakunya patah tulang.

Apakah punca osteoporosis pada wanita?

Dalam kebanyakan keadaan, osteoporosis bukan disebabkan oleh satu punca sahaja. Beberapa faktor boleh berlaku serentak.

Osteoporosis primer

Osteoporosis primer merangkumi kehilangan tulang yang berkaitan dengan:

• menopaus;
• peningkatan usia; dan
• perubahan normal dalam keseimbangan antara pembentukan dan pemecahan tulang.

Ini merupakan bentuk osteoporosis yang paling biasa dalam kalangan wanita selepas menopaus.

Osteoporosis sekunder

Kadangkala kehilangan tulang berlaku akibat penyakit, keadaan kesihatan atau ubat tertentu.

Antara keadaan yang boleh menyumbang termasuk:

• hipertiroidisme atau hormon tiroid berlebihan;
• hiperparatiroidisme;
• artritis reumatoid dan beberapa penyakit keradangan kronik;
• masalah penyerapan nutrien pada usus;
• penyakit buah pinggang atau hati tertentu;
• gangguan hormon yang menyebabkan menopaus berlaku terlalu awal;
• gangguan pemakanan;
• berat badan terlalu rendah;
• sesetengah rawatan kanser; dan
• penggunaan kortikosteroid sistemik untuk tempoh yang panjang.

Doktor mungkin melakukan ujian tambahan jika osteoporosis berlaku pada usia yang tidak dijangka atau terdapat petunjuk kepada punca sekunder.

Faktor risiko osteoporosis pada wanita

Sesetengah faktor tidak boleh diubah, tetapi banyak faktor lain boleh diperbaiki atau dikawal.

Faktor yang tidak boleh diubah

Antaranya:

• usia semakin meningkat;
• menopaus;
• menopaus pada usia yang lebih muda daripada biasa;
• sejarah keluarga osteoporosis;
• ibu atau bapa pernah mengalami patah tulang pinggul;
• saiz badan yang kecil atau berat badan rendah;
• sejarah patah tulang akibat hentakan ringan; dan
• beberapa penyakit kronik tertentu.

Faktor yang boleh diubah

Risiko boleh bertambah apabila seseorang:

• kurang mengambil makanan yang membekalkan kalsium;
• mengalami kekurangan vitamin D;
• kurang melakukan aktiviti fizikal;
• tidak melakukan latihan kekuatan;
• merokok;
• mengambil alkohol secara berlebihan;
• menjalani diet yang sangat ketat sehingga kekurangan nutrien; atau
• mempunyai risiko jatuh yang tinggi.

Risiko seseorang bergantung kepada gabungan faktor tersebut, bukan satu faktor secara berasingan.

Ubat tertentu juga boleh menjejaskan tulang

Penggunaan sesetengah ubat dalam keadaan tertentu boleh meningkatkan kehilangan tulang.

Antara contoh penting ialah kortikosteroid sistemik, seperti prednisolone, apabila digunakan pada dos dan tempoh yang boleh menjejaskan tulang.

Sesetengah rawatan kanser yang mengurangkan pengaruh estrogen juga boleh menyebabkan kehilangan tulang berlaku lebih cepat.

Ubat lain mungkin menjadi relevan bergantung kepada keadaan seseorang dan tempoh penggunaannya.

Apakah simptom osteoporosis?

Masalah utama osteoporosis ialah ia biasanya tidak mempunyai simptom pada peringkat awal.

Tulang boleh kehilangan kepadatan secara beransur-ansur selama bertahun-tahun tanpa menyebabkan rasa sakit.

Sebab itulah osteoporosis kadangkala dipanggil penyakit senyap.

Dalam sesetengah kes, diagnosis hanya dibuat selepas seseorang mengalami patah tulang.

Tanda yang mungkin muncul apabila tulang sudah menjadi rapuh

Antaranya:

• patah tulang selepas jatuh atau hentakan yang agak ringan;
• sakit belakang secara tiba-tiba akibat patah tulang vertebra;
• kehilangan ketinggian secara beransur-ansur;
• perubahan bentuk tulang belakang atau postur semakin membongkok; dan
• patah tulang berulang.

Osteoporosis itu sendiri tidak semestinya menyebabkan “sakit tulang”. Kesakitan lebih kerap berkaitan dengan patah tulang atau komplikasinya.

Bahagian tulang yang sering mengalami patah akibat osteoporosis

Patah tulang osteoporosis boleh berlaku di pelbagai tempat, tetapi kawasan yang paling penting termasuk:

• pinggul;
• vertebra atau tulang belakang;
• pergelangan tangan; dan
• bahagian tertentu pada lengan atau tulang lain.

Patah tulang belakang

Patah mampatan vertebra kadangkala berlaku tanpa kemalangan besar.

Ia boleh menyebabkan sakit belakang, kehilangan ketinggian atau perubahan bentuk tulang belakang. Ada juga patah vertebra yang hanya ditemui secara tidak sengaja melalui pemeriksaan pengimejan.

Patah tulang pinggul

Patah pinggul merupakan komplikasi osteoporosis yang serius terutama dalam kalangan warga emas.

Selain memerlukan rawatan hospital dan sering kali pembedahan, patah pinggul boleh menyebabkan tempoh pemulihan yang panjang, kehilangan kekuatan otot dan kesukaran kembali kepada tahap pergerakan asal.

Sebab itu pencegahan osteoporosis tidak boleh dipisahkan daripada usaha mencegah jatuh.

Siapa yang perlu menjalani penilaian osteoporosis?

Dalam konteks Malaysia, penilaian risiko tulang amat relevan selepas menopaus.

Panduan tempatan mengesyorkan penilaian risiko osteoporosis bagi wanita selepas menopaus berumur 50 tahun dan ke atas, dengan perhatian khusus kepada mereka yang mempunyai faktor risiko.

Penilaian juga penting jika seseorang:

• pernah mengalami patah tulang akibat trauma ringan;
• mengalami kehilangan ketinggian atau perubahan postur;
• kerap jatuh;
• mengambil ubat yang meningkatkan kehilangan tulang;
• mempunyai penyakit yang menyebabkan osteoporosis sekunder; atau
• mempunyai beberapa faktor risiko serentak.

Penilaian tidak bermaksud semua wanita mesti terus menjalani DXA. Doktor boleh bermula dengan sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal dan penilaian risiko patah tulang sebelum menentukan ujian yang sesuai.

Bagaimana osteoporosis didiagnosis?

Ujian DXA

Dual-energy X-ray absorptiometry (DXA) ialah kaedah utama untuk mengukur kepadatan mineral tulang atau bone mineral density (BMD).

Pemeriksaan biasanya dilakukan pada:

• pinggul; dan
• tulang belakang lumbar.

Dalam keadaan tertentu, tulang lengan bawah juga boleh diukur.

DXA menggunakan sinaran yang rendah, tidak memerlukan prosedur pembedahan dan biasanya mengambil masa yang singkat.

Memahami T-score

Bagi wanita selepas menopaus, keputusan DXA lazimnya boleh dilaporkan sebagai T-score.

Secara umum:

• T-score -1.0 atau lebih tinggi: kepadatan tulang dalam julat normal;
• T-score antara -1.0 hingga -2.5: osteopenia;
• T-score -2.5 atau lebih rendah: osteoporosis.

Namun, diagnosis dan keputusan untuk memulakan rawatan tidak bergantung kepada T-score sahaja.

Seseorang dengan osteopenia tetapi mempunyai risiko patah tulang yang tinggi mungkin memerlukan intervensi yang lebih aktif berbanding individu lain dengan keputusan DXA yang sama.

Bagaimana pula wanita sebelum menopaus?

T-score tidak digunakan dengan cara yang sama untuk wanita sebelum menopaus.

Dalam kumpulan ini, Z-score lebih berguna kerana ia membandingkan kepadatan tulang dengan individu lain yang mempunyai umur dan jantina yang hampir sama.

Punca sekunder juga perlu dicari dengan lebih teliti jika kepadatan tulang jauh lebih rendah daripada yang dijangka.

Apakah FRAX?

FRAX ialah alat penilaian yang membantu menganggarkan kemungkinan mengalami patah tulang tertentu dalam tempoh 10 tahun berdasarkan beberapa faktor klinikal.

Antaranya boleh termasuk:

• umur;
• jantina;
• berat dan ketinggian;
• sejarah patah tulang;
• sejarah ibu atau bapa mengalami patah pinggul;
• merokok;
• penggunaan glukokortikoid;
• artritis reumatoid;
• pengambilan alkohol tertentu; dan
• kepadatan tulang pada bahagian tertentu jika tersedia.

Malaysia mempunyai model FRAX berasaskan data populasi Malaysia.

FRAX membantu doktor melihat gambaran keseluruhan risiko dan bukannya bergantung kepada keputusan DXA sahaja.

Adakah ujian darah diperlukan?

Ujian darah tidak boleh menggantikan DXA untuk mengukur kepadatan tulang.

Namun, ia boleh membantu mencari masalah yang mempengaruhi tulang.

Bergantung kepada keadaan, doktor mungkin mempertimbangkan pemeriksaan seperti:

• paras kalsium;
• vitamin D;
• fungsi buah pinggang;
• fungsi tiroid;
• ujian berkaitan hormon tertentu; atau
• ujian lain untuk mencari osteoporosis sekunder.

Ujian yang diperlukan berbeza antara individu.

Rawatan osteoporosis pada wanita

Matlamat utama rawatan ialah mengurangkan risiko patah tulang.

Rawatan tidak sekadar bertujuan meningkatkan nombor BMD. Ia juga perlu mempertimbangkan kekuatan otot, kecenderungan jatuh, pemakanan, ubat lain dan kesihatan keseluruhan.

1. Bisfosfonat

Bisfosfonat merupakan antara ubat yang paling banyak digunakan untuk osteoporosis selepas menopaus.

Contohnya termasuk:

• alendronate;
• risedronate; dan
• zoledronic acid.

Ubat ini mengurangkan kadar pemecahan tulang dan boleh membantu mengurangkan risiko patah tulang bagi individu yang sesuai.

Jenis ubat, kaedah pemberian dan tempoh rawatan perlu disesuaikan dengan keadaan pesakit.

2. Denosumab

Denosumab ialah ubat yang mengurangkan pemecahan tulang dan diberikan melalui suntikan pada selang tertentu.

Perkara penting ialah rawatan ini tidak sepatutnya dihentikan atau dilengahkan tanpa rancangan rawatan susulan daripada doktor kerana kehilangan tulang boleh berlaku dengan cepat selepas kesannya berkurang.

3. Rawatan yang merangsang pembentukan tulang

Bagi sesetengah pesakit dengan risiko patah tulang yang sangat tinggi, doktor mungkin mempertimbangkan ubat yang merangsang pembentukan tulang, seperti terapi berasaskan hormon paratiroid tertentu atau rawatan lain yang sesuai.

Pilihan ini biasanya digunakan berdasarkan tahap risiko, sejarah patah tulang dan rawatan terdahulu.

4. Terapi hormon menopaus

Terapi hormon menopaus boleh membantu mengurangkan kehilangan tulang pada sesetengah wanita, tetapi ia bukan pilihan yang sesuai untuk semua orang.

Keputusan memulakan terapi hormon perlu mengambil kira umur, tempoh sejak menopaus, simptom menopaus, risiko darah beku, sejarah kanser tertentu, penyakit kardiovaskular dan faktor individu lain.

Ia tidak sepatutnya dimulakan sendiri hanya untuk “menguatkan tulang”.

Cara mencegah osteoporosis pada wanita

Kesihatan tulang perlu dijaga sejak muda, bukan hanya selepas menopaus.

1. Pastikan pengambilan kalsium mencukupi

Kalsium merupakan mineral utama dalam tulang.

Antara sumber makanan ialah:

• susu;
• yogurt;
• keju;
• ikan yang dimakan bersama tulangnya seperti sardin;
• tauhu tertentu yang dibuat menggunakan garam kalsium;
• produk makanan yang diperkaya kalsium; dan
• sesetengah sayuran hijau.

Menurut panduan Malaysia, pengambilan harian kalsium yang disyorkan ialah sekitar 1,200 mg bagi wanita berumur 50 tahun dan ke atas.

Angka ini merujuk kepada jumlah pengambilan daripada makanan dan, jika diperlukan, suplemen — bukan arahan supaya semua orang mengambil tablet kalsium 1,200 mg setiap hari.

2. Jangan abaikan vitamin D

Vitamin D membantu usus menyerap kalsium.

Ia boleh diperoleh melalui gabungan:

• pendedahan kulit kepada cahaya matahari;
• makanan tertentu; dan
• suplemen apabila diperlukan.

Panduan Malaysia menyenaraikan pengambilan sekitar 600 IU sehari untuk wanita berumur 50 hingga 65 tahun dan sekitar 800 IU sehari bagi mereka yang berumur lebih 65 tahun.

Keperluan rawatan bagi seseorang yang benar-benar mengalami kekurangan vitamin D boleh berbeza dan perlu ditentukan secara individu.

3. Lakukan senaman menanggung berat badan

Aktiviti ini memerlukan badan bekerja melawan graviti.

Contohnya:

• berjalan pantas;
• menaiki tangga;
• menari;
• aktiviti rekreasi berdiri; dan
• beberapa bentuk senaman aerobik.

Aktiviti fizikal juga membantu mengekalkan fungsi jantung, otot dan keseimbangan.

4. Tambahkan latihan kekuatan

Latihan rintangan membantu mengekalkan otot yang menyokong tulang.

Ia boleh dilakukan menggunakan:

• dumbbell;
• resistance band;
• mesin latihan; atau
• berat badan sendiri.

Latihan tidak perlu ekstrem untuk memberi manfaat.

Wanita yang sudah mempunyai osteoporosis, patah vertebra atau masalah sendi perlu mendapatkan panduan profesional sebelum melakukan latihan berimpak tinggi atau gerakan yang memberikan beban besar pada tulang belakang.

5. Latih keseimbangan

Bagi wanita yang lebih berusia, mencegah jatuh sama penting dengan meningkatkan kekuatan tulang.

Latihan seperti tai chi, senaman keseimbangan dan latihan fungsi kaki boleh membantu sesetengah individu.

Cara mengurangkan risiko jatuh di rumah

Beberapa perubahan kecil boleh memberi kesan besar.

1. Pastikan laluan dalam rumah bebas daripada wayar dan objek yang mudah menyebabkan tersadung.
2. Pastikan bilik tidur, tangga dan bilik air mempunyai pencahayaan yang baik.
3. Pertimbangkan pemegang tangan di bilik mandi jika pergerakan sudah kurang stabil.
4. Gunakan kasut yang mempunyai cengkaman baik.
5. Pastikan pemeriksaan mata dilakukan apabila penglihatan berubah.
6. Bincangkan dengan doktor jika ubat menyebabkan pening, mengantuk atau rasa tidak stabil.
7. Gunakan alat bantuan berjalan jika dicadangkan oleh profesional kesihatan.

Kekuatan otot kaki juga penting. Selepas seseorang mengurangkan aktiviti kerana takut jatuh, otot boleh menjadi semakin lemah dan akhirnya risiko jatuh boleh bertambah.

Adakah wanita muda boleh mengalami osteoporosis?

Ya, tetapi ia jauh kurang lazim berbanding osteoporosis selepas menopaus.

Apabila kepadatan tulang rendah berlaku pada wanita muda, doktor biasanya akan mencari punca seperti:

• gangguan hormon;
• haid terhenti untuk tempoh panjang;
• gangguan pemakanan;
• berat badan sangat rendah;
• senaman berlebihan bersama kekurangan tenaga pemakanan;
• penyakit usus yang mengganggu penyerapan;
• penyakit kronik tertentu; atau
• penggunaan kortikosteroid jangka panjang.

Keutamaan rawatan mungkin berbeza kerana kesuburan, kehamilan pada masa hadapan dan punca sebenar kehilangan tulang perlu dipertimbangkan.

Adakah minum susu sahaja cukup untuk mencegah osteoporosis?

Tidak.

Kalsium memang penting, tetapi osteoporosis ialah keadaan yang dipengaruhi oleh banyak faktor.

Kesihatan tulang turut bergantung kepada:

• vitamin D;
• protein dan pemakanan seimbang;
• aktiviti fizikal;
• hormon;
• berat badan;
• kekuatan otot;
• tabiat merokok dan alkohol;
• penyakit tertentu;
• ubat yang digunakan; dan
• risiko jatuh.

Seseorang boleh mengambil kalsium yang mencukupi tetapi masih mempunyai risiko tinggi kerana faktor lain.

Perlukah semua wanita mengambil suplemen kalsium dan vitamin D?

Tidak semestinya.

Pendekatan yang lebih praktikal ialah menilai dahulu berapa banyak nutrien yang diperoleh melalui makanan dan sama ada terdapat risiko kekurangan.

Jika pengambilan makanan sudah mencukupi, suplemen tambahan mungkin tidak memberikan manfaat tambahan yang besar.

Dalam rawatan osteoporosis yang telah didiagnosis, kalsium dan vitamin D biasanya menjadi sebahagian daripada pelan keseluruhan untuk memastikan keperluan nutrien dipenuhi.

Namun, ia bukan pengganti kepada ubat osteoporosis apabila ubat tersebut memang diperlukan.

Mengambil dos yang sangat tinggi tanpa keperluan juga bukan pendekatan yang lebih baik. Individu dengan penyakit buah pinggang, sejarah batu karang atau masalah metabolisme kalsium patut mendapatkan nasihat profesional sebelum mengambil suplemen dalam dos tinggi.

Bila perlu berjumpa doktor?

Pertimbangkan penilaian kesihatan tulang jika anda:

• sudah melalui menopaus dan mempunyai faktor risiko osteoporosis;
• berumur 50 tahun ke atas dan ingin memahami risiko patah tulang;
• pernah patah tulang selepas jatuh ringan;
• mengalami kehilangan ketinggian yang ketara;
• mendapati postur semakin membongkok;
• mengalami sakit belakang secara tiba-tiba terutama selepas pergerakan kecil atau jatuh;
• mengambil kortikosteroid sistemik dalam tempoh yang panjang;
• mengalami menopaus pada usia muda; atau
• mempunyai penyakit yang boleh menyebabkan kehilangan tulang.

Sakit belakang yang teruk selepas jatuh, ketidakupayaan untuk berdiri atau berjalan, atau sakit pinggul yang kuat memerlukan pemeriksaan segera bagi menilai kemungkinan patah tulang.

Bolehkah osteoporosis dipulihkan?

Rawatan boleh meningkatkan kepadatan tulang pada sesetengah individu dan mengurangkan risiko patah tulang dengan ketara.

Namun, osteoporosis tidak sepatutnya dilihat sebagai keadaan yang sekadar “sembuh” apabila keputusan BMD meningkat sedikit.

Doktor akan menilai keseluruhan risiko berdasarkan:

• sejarah patah tulang;
• umur;
• keputusan DXA;
• perubahan BMD dari semasa ke semasa;
• faktor risiko klinikal; dan
• rawatan yang sedang digunakan.

Sesetengah ubat digunakan selama beberapa tahun sebelum risiko dinilai semula. Rawatan tertentu boleh mempunyai tempoh rehat yang dirancang, manakala ubat lain tidak boleh dihentikan secara tiba-tiba.

Oleh itu, perubahan atau pemberhentian ubat osteoporosis mesti dibuat bersama doktor.

Kesimpulan

Osteoporosis pada wanita berlaku apabila kekuatan tulang berkurang sehingga risiko patah tulang meningkat. Menopaus merupakan titik penting kerana penurunan estrogen mempercepatkan kehilangan tulang, tetapi usia, sejarah keluarga, pemakanan, penyakit, ubat, aktiviti fizikal dan risiko jatuh turut memainkan peranan.

Osteoporosis sering tidak memberikan amaran awal. Mengenal pasti faktor risiko, menjalani penilaian yang sesuai, memastikan pengambilan kalsium dan vitamin D mencukupi, melakukan senaman serta mengurangkan risiko jatuh boleh membantu melindungi tulang. Bagi wanita yang sudah mempunyai osteoporosis atau risiko patah tulang yang tinggi, rawatan perubatan yang sesuai boleh mengurangkan risiko komplikasi yang serius.

Soalan lazim tentang osteoporosis pada wanita