Contoh Penyakit Berjangkit: Punca, Gejala dan Cara Mencegahnya

Penyakit berjangkit merupakan antara masalah kesihatan awam yang memerlukan perhatian kerana sesetengah jangkitan boleh merebak dengan cepat dan menyebabkan komplikasi serius. Di Malaysia, penyakit seperti demam denggi, influenza, tuberkulosis dan penyakit tangan, kaki dan mulut (HFMD) merupakan antara contoh penyakit berjangkit yang perlu diketahui oleh masyarakat.

Penyakit ini boleh disebabkan oleh virus, bakteria, kulat atau parasit. Cara jangkitan merebak juga berbeza, termasuk melalui udara, sentuhan, makanan tercemar dan gigitan nyamuk.

Memahami punca, gejala serta langkah pencegahan setiap penyakit dapat membantu seseorang melindungi diri dan keluarga, mengenal pasti tanda awal jangkitan serta mendapatkan rawatan yang sesuai.

Apakah Itu Penyakit Berjangkit?

Penyakit berjangkit ialah penyakit yang berlaku apabila mikroorganisma atau agen penyebab jangkitan memasuki badan, membiak atau menyebabkan kerosakan pada tisu dan organ.

Agen penyebab penyakit ini dikenali sebagai patogen. Patogen boleh memasuki badan melalui saluran pernafasan, sistem pencernaan, kulit yang terluka, darah atau laluan lain.

Sesetengah penyakit berjangkit boleh merebak secara langsung daripada individu yang dijangkiti kepada individu lain. Contohnya, influenza boleh merebak melalui zarah pernafasan yang mengandungi virus.

Walau bagaimanapun, terdapat juga penyakit yang memerlukan perantara seperti nyamuk. Demam denggi, misalnya, lazimnya merebak melalui gigitan nyamuk Aedes yang membawa virus denggi.

Penyakit berjangkit berbeza daripada penyakit tidak berjangkit seperti diabetes, hipertensi dan kebanyakan jenis kanser. Penyakit tidak berjangkit tidak disebabkan oleh patogen yang merebak daripada satu perumah kepada perumah lain.

Namun begitu, tahap keterukan penyakit berjangkit berbeza. Ada jangkitan yang ringan dan sembuh sendiri, manakala ada yang memerlukan rawatan segera atau pemantauan di hospital.

Apakah Punca Penyakit Berjangkit?

Penyakit berjangkit boleh berpunca daripada beberapa kumpulan patogen yang mempunyai ciri dan mekanisme jangkitan berbeza.

1. Virus

Virus ialah agen jangkitan yang memerlukan sel hidup untuk membiak.

Apabila memasuki badan, virus boleh menyerang sel tertentu dan menyebabkan keradangan atau gangguan fungsi organ.

Contoh penyakit yang disebabkan oleh virus termasuk:

• Influenza
• COVID-19
• Demam denggi
• Campak
• Cacar air
• Hepatitis B

Antibiotik tidak berkesan terhadap jangkitan virus. Sesetengah penyakit virus mempunyai rawatan antivirus khusus, manakala yang lain dirawat dengan penjagaan sokongan.

2. Bakteria

Bakteria ialah mikroorganisma bersel tunggal. Walaupun banyak bakteria tidak berbahaya dan sebahagiannya bermanfaat, spesies tertentu boleh menyebabkan penyakit.

Contoh jangkitan bakteria ialah tuberkulosis, demam kepialu, kolera dan leptospirosis.

Sesetengah jangkitan bakteria memerlukan antibiotik, tetapi pemilihan ubat bergantung pada diagnosis dan keadaan pesakit.

3. Kulat

Kulat boleh menyebabkan jangkitan pada kulit, kuku dan bahagian badan tertentu.

Contohnya ialah kurap, yang boleh merebak melalui sentuhan kulit, haiwan dijangkiti atau perkongsian barangan seperti tuala.

Rawatan biasanya menggunakan ubat antikulat yang sesuai dengan lokasi dan tahap jangkitan.

4. Parasit

Parasit ialah organisma yang hidup pada atau di dalam perumah dan boleh menyebabkan penyakit.

Contohnya, malaria disebabkan oleh parasit Plasmodium yang lazimnya disebarkan melalui gigitan nyamuk Anopheles yang dijangkiti.

Sesetengah parasit lain boleh menjangkiti manusia melalui makanan, air atau tanah tercemar.

Bagaimanakah Penyakit Berjangkit Merebak?

Cara penularan penyakit bergantung pada jenis patogen, persekitaran dan laluan jangkitan.

1. Melalui udara dan zarah pernafasan

Apabila seseorang yang dijangkiti bernafas, bercakap, batuk atau bersin, zarah yang mengandungi patogen boleh dilepaskan ke udara.

Individu lain boleh dijangkiti apabila menyedut zarah tersebut, khususnya di tempat tertutup yang sesak dan mempunyai pengudaraan kurang baik.

Contohnya termasuk influenza, COVID-19, campak dan tuberkulosis.

2. Melalui sentuhan langsung atau permukaan tercemar

Sesetengah patogen merebak melalui sentuhan kulit atau apabila seseorang menyentuh permukaan tercemar sebelum menyentuh mulut, hidung atau mata.

HFMD dan jangkitan kulat tertentu boleh merebak melalui laluan ini.

3. Melalui makanan dan air tercemar

Makanan atau air yang mengandungi mikroorganisma berbahaya boleh menyebabkan jangkitan apabila dimakan atau diminum.

Contohnya termasuk demam kepialu dan kolera. Risiko meningkat apabila kebersihan makanan, sanitasi dan rawatan air tidak mencukupi.

4. Melalui gigitan vektor

Vektor ialah organisma yang membawa dan menyebarkan patogen kepada manusia.

Antara contohnya ialah:

• Nyamuk Aedes yang menyebarkan virus denggi.
• Nyamuk Anopheles tertentu yang menyebarkan parasit malaria.

5. Melalui darah dan cecair badan tertentu

Hepatitis B boleh merebak melalui pendedahan kepada darah atau cecair badan tertentu daripada individu yang dijangkiti.

Penularan juga boleh berlaku melalui perkongsian jarum, hubungan seksual atau daripada ibu kepada bayi semasa kelahiran.

6. Melalui haiwan dan persekitaran tercemar

Leptospirosis boleh berlaku apabila seseorang terdedah kepada air atau tanah yang tercemar dengan air kencing haiwan yang dijangkiti.

Risiko boleh meningkat selepas banjir atau semasa aktiviti di kawasan yang mempunyai sumber air tercemar.

12 Contoh Penyakit Berjangkit yang Perlu Diketahui

Berikut ialah 12 contoh penyakit berjangkit yang penting dalam pendidikan kesihatan awam. Setiap penyakit mempunyai punca, gejala dan langkah pencegahan tersendiri.

1. Influenza (Selesema)

Influenza merupakan jangkitan saluran pernafasan yang disebabkan oleh virus influenza. Penyakit ini boleh berlaku sepanjang tahun di negara beriklim tropika seperti Malaysia.

Virus influenza merebak terutamanya melalui zarah pernafasan yang dilepaskan oleh individu dijangkiti.

Gejala utama:

• Demam yang bermula secara tiba-tiba
• Batuk dan sakit tekak
• Sakit kepala serta sakit otot
• Keletihan dan hidung berair

Kebanyakan pesakit pulih tanpa komplikasi, tetapi influenza boleh menyebabkan radang paru-paru atau memburukkan penyakit kronik, khususnya dalam kalangan individu berisiko tinggi.

Cara mencegah: Mendapatkan vaksin influenza setiap tahun mengikut saranan, mengamalkan kebersihan tangan, memperbaiki pengudaraan dan mengelakkan kontak rapat ketika sakit.

2. COVID-19

COVID-19 disebabkan oleh virus SARS-CoV-2 yang menyerang sistem pernafasan dan boleh menjejaskan sistem badan yang lain.

Jangkitan berlaku terutamanya apabila seseorang menyedut zarah pernafasan berjangkit, khususnya dalam ruang tertutup.

Gejala utama:

• Demam atau menggigil
• Sakit tekak dan batuk
• Hidung berair atau tersumbat
• Keletihan dan sakit badan
• Sesak nafas dalam kes yang lebih serius

Sesetengah individu mengalami gejala ringan atau tidak bergejala. Namun, warga emas dan individu dengan penyakit tertentu boleh mengalami komplikasi serius.

Cara mencegah: Mengikuti saranan vaksinasi semasa, menjaga pengudaraan, memakai pelitup muka apabila sesuai dan mengurangkan pendedahan kepada orang lain ketika bergejala.

3. Tuberkulosis (TB)

Tuberkulosis, juga dikenali sebagai batuk kering, ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh bakteria Mycobacterium tuberculosis.

Penyakit ini lazimnya menyerang paru-paru, tetapi boleh melibatkan organ lain seperti tulang, buah pinggang dan otak.

TB paru-paru atau tekak yang aktif boleh merebak melalui udara apabila individu berjangkit batuk, bercakap atau menyanyi.

Gejala utama:

• Batuk berpanjangan, khususnya dua minggu atau lebih
• Penurunan berat badan tanpa sebab jelas
• Demam dan berpeluh pada waktu malam
• Keletihan dan kadangkala batuk berdarah

Cara mencegah: Pengesanan awal, rawatan lengkap, pengudaraan yang baik serta pemeriksaan kontak rapat apabila disarankan.

Vaksin BCG juga membantu melindungi kanak-kanak daripada bentuk TB tertentu yang serius.

4. Demam Denggi

Demam denggi ialah jangkitan virus denggi yang disebarkan terutamanya melalui gigitan nyamuk Aedes yang dijangkiti.

Penyakit ini penting dalam konteks kesihatan awam Malaysia kerana nyamuk Aedes boleh membiak di kawasan kediaman dan persekitaran bandar.

Gejala utama:

• Demam tinggi secara tiba-tiba
• Sakit kepala dan sakit belakang mata
• Sakit otot serta sendi
• Loya, muntah atau ruam kulit

Sesetengah pesakit mengalami denggi teruk yang boleh menyebabkan pendarahan, kebocoran plasma dan renjatan.

Cara mencegah: Menghapuskan tempat pembiakan Aedes, membuang air bertakung, menggunakan penghalau nyamuk dan memakai pakaian yang mengurangkan gigitan.

5. Penyakit Tangan, Kaki dan Mulut (HFMD)

HFMD ialah jangkitan virus yang kerap berlaku dalam kalangan kanak-kanak kecil, khususnya di taska dan pusat jagaan.

Penyakit ini disebabkan oleh beberapa jenis enterovirus, termasuk Coxsackievirus dan Enterovirus A71.

Virus boleh merebak melalui air liur, rembesan hidung, cecair lepuh, najis serta permukaan yang tercemar.

Gejala utama:

• Demam
• Ulser atau luka di dalam mulut
• Ruam atau lepuh pada tangan dan kaki
• Kurang selera makan
• Kesakitan ketika menelan

Kebanyakan kanak-kanak pulih sendiri, tetapi sebilangan kecil boleh mengalami komplikasi serius.

Cara mencegah: Kerap mencuci tangan, membersihkan mainan dan permukaan, serta tidak menghantar kanak-kanak yang sakit ke taska atau sekolah sehingga memenuhi panduan kesihatan yang berkenaan.

6. Campak (Measles)

Campak ialah penyakit virus yang sangat mudah berjangkit dan boleh menyebabkan komplikasi seperti radang paru-paru serta radang otak.

Virus campak merebak melalui udara apabila individu dijangkiti bernafas, batuk atau bersin.

Gejala utama:

• Demam tinggi
• Batuk dan hidung berair
• Mata merah
• Ruam yang biasanya bermula pada muka sebelum merebak ke badan

Campak bukan sekadar penyakit ruam biasa. Kanak-kanak yang belum menerima imunisasi lengkap mempunyai risiko lebih tinggi untuk dijangkiti.

Cara mencegah: Mendapatkan imunisasi MMR mengikut jadual, mengelakkan pendedahan kepada kes yang disyaki dan mendapatkan nasihat kesihatan segera selepas kontak rapat.

Jika mengesyaki campak, hubungi fasiliti kesihatan sebelum hadir supaya langkah pengasingan dapat disediakan.

7. Cacar Air (Chickenpox)

Cacar air disebabkan oleh virus varicella-zoster dan merupakan penyakit yang mudah merebak kepada individu yang belum mempunyai imuniti.

Penularan boleh berlaku melalui udara atau kontak dengan individu yang dijangkiti. Seseorang boleh menyebarkan virus sebelum ruam kelihatan.

Gejala utama:

• Demam dan keletihan
• Ruam merah yang menjadi lepuh berisi cecair
• Kegatalan pada kulit
• Lepuh yang akhirnya mengering dan berkeruping

Cacar air biasanya ringan dalam kalangan kanak-kanak sihat, tetapi boleh menjadi serius bagi bayi, wanita hamil dan individu dengan sistem imun lemah.

Cara mencegah: Vaksinasi varisela apabila disarankan, mengelakkan kontak dengan pesakit serta pengasingan sementara sepanjang tempoh berjangkit.

8. Demam Kepialu (Tifoid)

Demam kepialu ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh bakteria Salmonella Typhi.

Jangkitan berlaku apabila seseorang mengambil makanan atau minuman yang tercemar dengan bakteria daripada najis individu dijangkiti.

Gejala utama:

• Demam berpanjangan
• Sakit kepala dan keletihan
• Sakit perut
• Cirit-birit atau sembelit
• Kurang selera makan

Demam kepialu boleh menyebabkan komplikasi usus yang serius jika tidak dirawat.

Cara mencegah: Minum air bersih, memastikan makanan dimasak sempurna, mencuci tangan selepas menggunakan tandas dan mengamalkan pengendalian makanan yang selamat.

Vaksin tifoid juga disarankan untuk golongan tertentu berdasarkan risiko dan keperluan kesihatan awam.

9. Kolera (Taun)

Kolera ialah jangkitan usus yang disebabkan oleh bakteria Vibrio cholerae. Penyakit ini berkait rapat dengan pengambilan makanan atau air tercemar serta keadaan sanitasi yang tidak mencukupi.

Gejala utama:

• Cirit-birit berair yang banyak
• Muntah
• Dahaga dan mulut kering
• Kurang kencing
• Tanda dehidrasi yang serius

Sebahagian pesakit tidak menunjukkan gejala atau hanya mengalami cirit-birit ringan. Namun, kes yang teruk boleh menyebabkan kehilangan air dan garam badan dengan cepat.

Cara mencegah: Menggunakan sumber air yang selamat, menyediakan makanan secara bersih, mencuci tangan dan memastikan sistem sanitasi yang baik.

Pesakit dengan cirit-birit teruk memerlukan rawatan segera, termasuk penggantian cecair.

10. Malaria

Malaria ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh parasit Plasmodium dan lazimnya merebak melalui gigitan nyamuk Anopheles betina yang dijangkiti.

Di Malaysia, malaria zoonotik yang disebabkan oleh Plasmodium knowlesi turut menjadi perhatian, khususnya berkaitan pendedahan di kawasan hutan dan habitat primat.

Gejala utama:

• Demam
• Menggigil dan berpeluh
• Sakit kepala
• Sakit otot
• Keletihan

Malaria boleh menyebabkan anemia, gangguan fungsi organ dan komplikasi yang mengancam nyawa.

Cara mencegah: Menggunakan penghalau nyamuk, memakai pakaian pelindung, menggunakan kelambu yang sesuai dan mendapatkan nasihat mengenai pencegahan malaria sebelum ke kawasan berisiko.

Demam selepas perjalanan atau aktiviti di kawasan malaria memerlukan pemeriksaan segera.

11. Leptospirosis (Kencing Tikus)

Leptospirosis disebabkan oleh bakteria Leptospira yang boleh ditemui dalam air atau tanah tercemar dengan air kencing haiwan dijangkiti.

Walaupun sering dikenali sebagai kencing tikus, haiwan lain juga boleh membawa bakteria tersebut.

Jangkitan boleh berlaku apabila bakteria memasuki badan melalui luka pada kulit atau membran mukus.

Gejala utama:

• Demam
• Sakit kepala
• Sakit otot, termasuk pada betis
• Loya dan muntah
• Mata merah

Kes yang teruk boleh menyebabkan kerosakan buah pinggang, hati dan organ lain.

Cara mencegah: Mengelakkan air tercemar, memakai kasut atau peralatan perlindungan ketika aktiviti berisiko dan menutup luka dengan balutan kalis air.

12. Hepatitis B

Hepatitis B ialah jangkitan virus yang menyerang hati. Ia boleh menyebabkan jangkitan akut atau berkembang menjadi jangkitan kronik.

Virus hepatitis B boleh merebak melalui darah, hubungan seksual dan daripada ibu yang dijangkiti kepada bayi semasa kelahiran.

Gejala utama:

• Keletihan
• Hilang selera makan
• Loya
• Sakit perut
• Air kencing gelap
• Kulit atau mata menjadi kuning

Ramai individu yang dijangkiti tidak menunjukkan gejala yang jelas. Jangkitan kronik boleh meningkatkan risiko sirosis dan kanser hati.

Cara mencegah: Mendapatkan vaksin hepatitis B, tidak berkongsi jarum atau peralatan tajam yang tercemar, mengamalkan hubungan seksual lebih selamat serta menjalani saringan apabila berisiko.

Ringkasan Contoh Penyakit Berjangkit Mengikut Cara Penularan

Cara penularan utama	Contoh penyakit
Udara atau zarah pernafasan	Influenza, COVID-19, TB, campak, cacar air
Sentuhan dan bahan tercemar	HFMD
Makanan atau air tercemar	Demam kepialu, kolera
Gigitan nyamuk	Demam denggi, malaria
Air atau tanah tercemar oleh haiwan	Leptospirosis
Darah dan cecair badan tertentu	Hepatitis B

Jadual ini memaparkan laluan penularan utama untuk memudahkan pemahaman. Sesetengah penyakit mempunyai lebih daripada satu cara penularan.

Apakah Gejala Umum Penyakit Berjangkit?

Walaupun setiap penyakit mempunyai ciri tersendiri, beberapa gejala boleh berlaku dalam pelbagai jenis jangkitan.

Antaranya ialah:

1. Demam: Tindak balas badan terhadap jangkitan atau keradangan.
2. Batuk dan sakit tekak: Kerap berlaku apabila jangkitan melibatkan saluran pernafasan.
3. Sakit kepala dan otot: Boleh berlaku akibat tindak balas sistem imun.
4. Keletihan: Badan menggunakan tenaga untuk melawan jangkitan.
5. Cirit-birit dan muntah: Lazim bagi sesetengah jangkitan sistem pencernaan.
6. Ruam kulit: Boleh berlaku dalam penyakit seperti campak, cacar air dan denggi.
7. Bengkak kelenjar limfa: Boleh berlaku apabila sistem imun bertindak balas terhadap jangkitan.

Gejala tersebut tidak khusus kepada satu penyakit sahaja. Contohnya, demam dan sakit badan boleh berlaku dalam influenza, denggi, malaria atau leptospirosis.

Oleh itu, doktor mungkin memerlukan sejarah pendedahan, pemeriksaan fizikal dan ujian makmal untuk menentukan punca sebenar.

Siapakah yang Lebih Berisiko Mengalami Komplikasi?

Sesetengah individu lebih mudah mengalami komplikasi apabila dijangkiti penyakit tertentu.

Golongan yang memerlukan perhatian khusus termasuk:

• Bayi dan kanak-kanak kecil: Sistem imun masih berkembang dan sesetengah jangkitan boleh menjadi serius.
• Warga emas: Risiko komplikasi pernafasan dan penyakit serius boleh meningkat.
• Wanita hamil: Sesetengah jangkitan boleh menjejaskan ibu atau kandungan.
• Individu dengan sistem imun lemah: Termasuk pesakit yang menerima rawatan penindasan imun.
• Pesakit kronik: Mereka yang mempunyai penyakit seperti diabetes, penyakit jantung atau penyakit paru-paru tertentu.

Walau bagaimanapun, risiko bergantung pada jenis jangkitan. Individu muda dan sihat juga boleh mengalami penyakit serius.

Cara Mencegah Penyakit Berjangkit

Pencegahan penyakit berjangkit memerlukan gabungan amalan kebersihan, perlindungan diri dan langkah kesihatan awam yang sesuai.

1. Amalkan kebersihan tangan

Basuh tangan menggunakan sabun dan air, terutama sebelum makan, selepas menggunakan tandas serta selepas menjaga individu yang sakit.

Amalan ini membantu mengurangkan penularan patogen melalui tangan dan permukaan tercemar.

2. Lengkapkan imunisasi yang disarankan

Vaksin membantu sistem imun mengenali patogen dan mengurangkan risiko penyakit tertentu.

Pastikan kanak-kanak mendapat imunisasi mengikut Program Imunisasi Kebangsaan. Orang dewasa juga perlu menyemak keperluan vaksin berdasarkan umur, kesihatan, pekerjaan dan risiko pendedahan.

3. Pastikan pengudaraan yang baik

Buka tingkap apabila sesuai dan pastikan aliran udara mencukupi di ruang tertutup.

Pengudaraan yang lebih baik dapat membantu mengurangkan kepekatan zarah berjangkit di udara, terutama bagi penyakit pernafasan.

4. Amalkan etika batuk dan bersin

Tutup mulut serta hidung menggunakan tisu atau bahagian dalam siku ketika batuk dan bersin.

Buang tisu terpakai dengan betul dan bersihkan tangan selepas itu.

5. Pastikan makanan dan minuman selamat

Masak makanan dengan sempurna, gunakan air minuman yang selamat dan asingkan bahan mentah daripada makanan yang telah dimasak.

Elakkan makanan yang disediakan dalam keadaan kebersihan meragukan.

6. Kawal pembiakan nyamuk

Periksa kawasan rumah secara berkala dan hapuskan bekas yang boleh menakung air.

Gunakan penghalau nyamuk atau perlindungan lain apabila berada di kawasan berisiko.

7. Kurangkan kontak apabila sakit

Elakkan menghadiri sekolah, tempat kerja atau majlis berkumpulan ketika mengalami gejala penyakit yang mudah berjangkit.

Ikuti nasihat pengasingan dan tempoh kembali beraktiviti berdasarkan jenis penyakit.

8. Amalkan perlindungan mengikut risiko

Gunakan peralatan perlindungan semasa mengendalikan bahan tercemar, elakkan perkongsian jarum dan amalkan hubungan seksual yang lebih selamat.

Langkah ini amat penting kerana tidak semua jangkitan dapat dicegah dengan kebersihan tangan sahaja.

Bilakah Perlu Mendapatkan Rawatan Doktor?

Pemeriksaan perubatan disarankan apabila gejala semakin teruk, berpanjangan atau berlaku selepas pendedahan kepada penyakit tertentu.

Dapatkan pemeriksaan jika mengalami:

• Demam berpanjangan atau keadaan semakin lemah.
• Batuk melebihi dua minggu, terutama jika disertai penurunan berat badan.
• Cirit-birit atau muntah yang menyebabkan kesukaran minum.
• Demam selepas aktiviti di kawasan berisiko malaria atau leptospirosis.
• Ruam bersama demam tinggi atau sejarah kontak dengan pesakit campak.

Dapatkan rawatan kecemasan segera sekiranya berlaku kesukaran bernafas, kekeliruan, sawan, pengsan, pendarahan serius atau tanda dehidrasi teruk.

Rawatan bergantung pada punca jangkitan. Antibiotik digunakan untuk jangkitan bakteria tertentu, manakala sesetengah jangkitan virus memerlukan antivirus. Jangkitan kulat dan parasit pula memerlukan ubat khusus.

Jangan mengambil antibiotik sendiri kerana penggunaan yang tidak sesuai boleh menyebabkan kesan sampingan dan menyumbang kepada kerintangan antibiotik.

Kesimpulan

Memahami contoh penyakit berjangkit, punca, gejala dan cara penularannya merupakan langkah penting dalam menjaga kesihatan diri serta keluarga.

Walaupun sesetengah jangkitan hanya menyebabkan gejala ringan, penyakit tertentu boleh mengakibatkan komplikasi serius jika tidak dikenal pasti dan dirawat lebih awal.

Amalan kebersihan, imunisasi yang disarankan, pengendalian makanan selamat dan pengawalan vektor dapat membantu mengurangkan risiko jangkitan.

Orang ramai juga perlu mendapatkan pemeriksaan apabila mengalami gejala yang membimbangkan dan tidak bergantung pada rawatan sendiri tanpa mengetahui punca penyakit.

Soalan Lazim Contoh Penyakit Berjangkit