Penyakit Demam Sawan Di Kalangan Kanak-kanak: Punca, Tanda Bahaya Dan Apa Ibu Bapa Perlu Buat

Demam sawan ialah antara situasi paling menakutkan bagi ibu bapa. Bayangkan anak yang sedang demam tiba-tiba tidak sedarkan diri, badan menjadi kejang, mata terbeliak dan tangan kaki tersentak-sentak. Dalam beberapa saat, ibu bapa boleh panik kerana menyangka anak sedang mengalami masalah otak yang serius.

Namun, hakikatnya kebanyakan demam sawan atau febrile seizure adalah keadaan yang biasa berlaku dalam kalangan kanak-kanak kecil dan selalunya tidak menyebabkan kerosakan otak. American Academy of Pediatrics melalui HealthyChildren.org menyatakan bahawa kebanyakan demam sawan adalah pendek dan tidak menyebabkan kerosakan otak, lumpuh, masalah sistem saraf, kecacatan intelek atau kematian.

Walaupun begitu, demam sawan tetap tidak boleh dipandang ringan. Ibu bapa perlu tahu apa yang perlu dibuat ketika anak sawan, apa yang tidak patut dilakukan, dan bila keadaan ini memerlukan rawatan kecemasan.

Artikel ini akan menerangkan secara mudah tentang punca demam sawan, tanda-tandanya, rawatan, langkah pertolongan cemas dan tanda bahaya yang perlu diberi perhatian.

Apa Itu Demam Sawan?

Demam sawan ialah sawan yang berlaku apabila kanak-kanak mengalami demam. Dalam istilah perubatan, ia dipanggil febrile seizure. Keadaan ini biasanya berlaku kepada kanak-kanak kecil, terutama dalam lingkungan umur 6 bulan hingga 5 tahun. Cleveland Clinic menjelaskan bahawa demam sawan berlaku apabila terdapat aktiviti elektrik luar biasa dalam otak kanak-kanak ketika demam, dan ia boleh berlaku bersama jangkitan biasa seperti selesema, jangkitan telinga atau cacar air.

Sawan demam bukan bermaksud anak menghidap epilepsi. Ia juga bukan disebabkan unsur mistik, “panas naik ke kepala”, atau kerana anak terkejut semata-mata. Ia adalah tindak balas sistem saraf kanak-kanak terhadap demam, terutamanya apabila suhu badan meningkat dengan cepat.

Dalam banyak kes, sawan berlaku pada awal episod demam. Kadang-kadang ibu bapa belum sempat menyedari anak sedang demam tinggi, tetapi sawan sudah berlaku. Inilah sebabnya demam sawan kelihatan sangat mengejutkan.

Kenapa Kanak-kanak Boleh Mengalami Demam Sawan?

Demam sawan berlaku kerana otak kanak-kanak kecil lebih sensitif terhadap perubahan suhu badan. Sistem saraf mereka masih sedang berkembang, dan pada sesetengah kanak-kanak, demam boleh mencetuskan sawan.

Namun, satu perkara penting perlu difahami: bukan semua kanak-kanak yang demam akan sawan. Ada kanak-kanak yang demam tinggi tetapi tidak sawan. Ada pula yang sawan walaupun suhu badan tidak terlalu tinggi, terutama jika suhu naik dengan cepat.

Antara faktor yang boleh meningkatkan risiko demam sawan termasuk:

1. Umur kanak-kanak
   Demam sawan paling lazim berlaku dalam kalangan kanak-kanak kecil, terutamanya dari usia 6 bulan hingga 5 tahun.
2. Sejarah keluarga
   Jika ibu, bapa atau adik-beradik pernah mengalami demam sawan ketika kecil, risiko anak untuk mengalaminya boleh menjadi lebih tinggi.
3. Jangkitan virus atau bakteria
   Demam sawan biasanya berlaku ketika anak mengalami jangkitan yang menyebabkan demam, seperti selesema, influenza, jangkitan telinga, tonsilitis, jangkitan saluran kencing atau cacar air.
4. Kenaikan suhu badan yang cepat
   Dalam sesetengah kes, perubahan suhu yang mendadak lebih penting berbanding angka suhu itu sendiri.

Tanda-tanda Demam Sawan

Tanda demam sawan boleh berlaku secara tiba-tiba. Ibu bapa perlu tahu bahawa sawan tidak semestinya kelihatan sama pada setiap kanak-kanak.

Antara tanda yang boleh berlaku ialah:

• Anak tiba-tiba tidak memberi respons.
• Badan menjadi kejang.
• Tangan dan kaki tersentak-sentak.
• Mata terbeliak atau memandang ke atas.
• Anak tidak sedarkan diri untuk sementara waktu.
• Mulut berbuih atau air liur meleleh.
• Muka kelihatan pucat atau kebiruan.
• Nafas kelihatan tidak sekata.
• Anak terkencing atau terbuang air besar tanpa sedar.
• Selepas sawan berhenti, anak kelihatan mengantuk, keliru atau lemah.

Gejala seperti kehilangan kesedaran, sentakan tangan dan kaki serta mata terbeliak juga diterangkan oleh beberapa pusat kesihatan kanak-kanak sebagai tanda lazim sawan demam.

Selepas sawan berhenti, anak mungkin menangis, tidur atau kelihatan tidak bermaya. Ini boleh berlaku kerana otak dan badan sedang pulih selepas episod sawan. Namun, jika anak tidak kembali sedar seperti biasa, sukar bernafas atau terlalu lemah, ia perlu dinilai segera oleh doktor.

Jenis-jenis Demam Sawan

Secara umum, demam sawan boleh dibahagikan kepada dua kategori utama: demam sawan ringkas dan demam sawan kompleks.

1. Demam Sawan Ringkas

Demam sawan ringkas adalah jenis yang paling biasa. Ciri-cirinya termasuk:

• Berlaku kurang daripada 15 minit.
• Melibatkan seluruh badan.
• Tidak berulang dalam tempoh 24 jam.
• Anak biasanya pulih selepas sawan berhenti.

Dalam kebanyakan kes, demam sawan ringkas tidak menyebabkan kerosakan otak dan tidak bermaksud anak akan menghidap epilepsi.

2. Demam Sawan Kompleks

Demam sawan kompleks lebih memerlukan perhatian doktor. Ciri-cirinya termasuk:

• Sawan berlaku lebih lama.
• Sawan berulang dalam tempoh 24 jam.
• Sawan hanya melibatkan sebelah badan.
• Anak lambat pulih selepas sawan.

Jika sawan berlaku lebih daripada sekali dalam sehari, berlangsung lama, atau hanya melibatkan sebelah badan, ibu bapa tidak patut menganggapnya sebagai demam sawan biasa. Pemeriksaan doktor diperlukan untuk memastikan tiada punca lain yang lebih serius.

Apa Yang Perlu Ibu Bapa Buat Ketika Anak Demam Sawan?

Saat anak sawan, perkara paling sukar tetapi paling penting ialah kekal tenang. Panik boleh menyebabkan ibu bapa melakukan tindakan yang berbahaya, seperti memasukkan sudu ke dalam mulut anak, menggoncang badan anak atau memberi air ketika anak belum sedar.

Berikut langkah yang betul:

1. Lihat Masa Sawan Bermula

Catat masa sawan bermula. Tempoh sawan sangat penting. Jika sawan melebihi 5 minit, ia perlu dianggap sebagai kecemasan dan ibu bapa perlu mendapatkan bantuan segera. Mayo Clinic menyarankan supaya ambulans dipanggil jika sawan berlangsung lebih daripada 5 minit atau disertai muntah, leher kaku, masalah pernafasan atau terlalu mengantuk.

2. Letakkan Anak Di Tempat Selamat

Baringkan anak di lantai atau permukaan rata. Jauhkan objek keras, tajam atau berbahaya di sekeliling anak. Jangan biarkan anak berada di atas katil tinggi, sofa atau tempat yang boleh menyebabkan jatuh.

3. Miringkan Badan Anak

Letakkan anak dalam posisi mengiring. Ini membantu mengurangkan risiko tersedak air liur atau muntah. HealthyChildren.org turut menyarankan supaya kanak-kanak yang sedang sawan diletakkan di atas lantai dan dipusingkan ke sisi untuk mengurangkan risiko tercekik jika muntah.

4. Longgarkan Pakaian

Longgarkan pakaian di bahagian leher dan dada supaya anak lebih mudah bernafas.

5. Jangan Masukkan Apa-apa Ke Dalam Mulut

Ini sangat penting. Jangan masukkan sudu, kain, jari, ubat, air, makanan atau sebarang objek ke dalam mulut anak.

Kepercayaan bahawa anak boleh “tertelan lidah” semasa sawan adalah salah. Memasukkan objek ke dalam mulut boleh menyebabkan kecederaan pada gigi, gusi, lidah atau saluran pernafasan. HealthyChildren.org juga menegaskan bahawa kanak-kanak yang sedang sawan tidak patut ditahan atau dimasukkan apa-apa ke dalam mulut.

6. Jangan Pegang Anak Terlalu Kuat

Jangan cuba menghentikan gerakan sawan secara paksa. Tindakan memegang tangan dan kaki anak dengan kuat boleh menyebabkan kecederaan. Tugas ibu bapa ialah memastikan kawasan sekeliling selamat, bukan menghentikan sawan dengan kekerasan.

7. Perhatikan Nafas Dan Warna Muka

Perhatikan sama ada anak bernafas. Jika muka anak kebiruan, sukar bernafas atau sawan tidak berhenti, dapatkan bantuan kecemasan.

Perkara Yang Jangan Dilakukan Ketika Anak Sawan

Banyak tindakan tradisional yang biasa dibuat sebenarnya boleh membahayakan anak.

Elakkan perkara berikut:

• Jangan masukkan sudu ke dalam mulut anak.
• Jangan beri minum ketika anak sedang sawan.
• Jangan beri ubat melalui mulut ketika anak belum sedar.
• Jangan mandikan anak dengan air sejuk ketika sedang sawan.
• Jangan goncang badan anak.
• Jangan tepuk muka anak untuk “menyedarkan” mereka.
• Jangan sapu minyak panas, bawang, herba atau bahan berbau kuat ke hidung anak.
• Jangan biarkan anak bersendirian.
• Jangan panik sehingga terlupa melihat tempoh sawan.

National University Health System Singapore turut menasihatkan agar ibu bapa tidak memasukkan sudu atau objek ke dalam mulut anak, tidak menampar, tidak menggoncang dan tidak mencurahkan air ke atas anak ketika sawan.

Bila Perlu Bawa Anak Ke Hospital Dengan Segera?

Walaupun kebanyakan demam sawan adalah ringkas, ada keadaan tertentu yang perlu dianggap sebagai kecemasan.

Bawa anak ke hospital atau hubungi ambulans jika:

• Sawan berlaku buat kali pertama.
• Sawan berlangsung lebih daripada 5 minit.
• Anak sukar bernafas.
• Muka atau bibir anak menjadi biru.
• Anak tidak sedar atau tidak pulih seperti biasa selepas sawan.
• Sawan berlaku lebih daripada sekali dalam 24 jam.
• Sawan hanya berlaku pada sebelah badan.
• Anak berumur kurang daripada 6 bulan.
• Anak mengalami leher kaku.
• Anak muntah berulang.
• Anak terlalu mengantuk atau sangat lemah.
• Anak mempunyai ruam merah atau ungu yang tidak hilang apabila ditekan.
• Ibu bapa rasa keadaan anak sangat tidak normal.

NHS menyatakan bahawa bantuan kecemasan perlu diperoleh jika sawan berlaku lebih 5 minit, sawan berlaku sebelah badan, anak sukar bernafas, anak tidak sedar selepas sawan, atau sawan berulang dalam tempoh yang sama.

Prinsip mudah untuk ibu bapa: jika ragu-ragu, lebih selamat dapatkan pemeriksaan doktor.

Adakah Demam Sawan Berbahaya?

Kebanyakan demam sawan ringkas tidak berbahaya dalam jangka panjang. Ia biasanya berhenti sendiri dalam beberapa minit. Mayo Clinic menyatakan bahawa kebanyakan demam sawan berhenti sendiri dalam beberapa minit, dan rawatan utama ialah memastikan anak selamat semasa sawan berlaku.

Namun, ini tidak bermaksud semua kes boleh diabaikan. Demam sawan yang panjang, berulang, berlaku sebelah badan atau disertai tanda jangkitan serius perlu diperiksa oleh doktor.

Ibu bapa juga perlu faham bahawa demam sawan bukan bukti anak mengalami kerosakan otak. Dalam kes demam sawan ringkas, anak biasanya membesar seperti biasa dan tidak mengalami masalah perkembangan akibat sawan tersebut.

Adakah Demam Sawan Akan Menjadi Epilepsi?

Ini antara soalan paling kerap ditanya oleh ibu bapa.

Jawapannya: kebanyakan kanak-kanak yang mengalami demam sawan tidak akan menghidap epilepsi.

Namun, risiko epilepsi boleh menjadi sedikit lebih tinggi dalam situasi tertentu, contohnya jika anak mengalami sawan kompleks, ada masalah perkembangan saraf, atau mempunyai sejarah keluarga epilepsi.

Perlu dibezakan antara:

• Demam sawan: sawan yang berlaku ketika demam.
• Epilepsi: kecenderungan mengalami sawan berulang yang tidak semestinya berkaitan dengan demam.

Jangan label anak sebagai pesakit epilepsi hanya kerana pernah mengalami demam sawan. Diagnosis epilepsi perlu dibuat oleh doktor berdasarkan sejarah, pemeriksaan dan ujian tertentu jika perlu.

Bagaimana Doktor Menilai Anak Yang Mengalami Demam Sawan?

Apabila anak dibawa ke klinik atau hospital, doktor biasanya akan bertanya beberapa perkara penting:

• Berapa umur anak?
• Berapa lama sawan berlaku?
• Adakah sawan melibatkan seluruh badan atau sebelah badan?
• Adakah sawan berlaku lebih daripada sekali?
• Apakah suhu badan anak?
• Adakah anak batuk, selesema, muntah, cirit-birit atau sakit telinga?
• Adakah anak sakit ketika kencing?
• Adakah anak kembali sedar selepas sawan?
• Adakah terdapat sejarah sawan dalam keluarga?

Doktor kemudian akan memeriksa anak untuk mencari punca demam. Ini mungkin termasuk pemeriksaan tekak, telinga, paru-paru, perut, kulit dan tahap kesedaran.

Tidak semua kanak-kanak yang mengalami demam sawan memerlukan ujian darah, imbasan otak atau EEG. Keperluan ujian bergantung kepada keadaan anak. Dalam kes yang tipikal dan ringkas, doktor mungkin lebih fokus kepada mencari punca demam dan memastikan tiada tanda jangkitan serius seperti meningitis.

Rawatan Untuk Demam Sawan

Rawatan demam sawan bergantung kepada keadaan anak dan tempoh sawan.

1. Jika Sawan Berhenti Sendiri

Jika sawan berhenti dalam beberapa minit dan anak kembali pulih, rawatan utama ialah:

• Memastikan anak selamat.
• Menilai punca demam.
• Memberi rawatan untuk jangkitan jika perlu.
• Memantau keadaan anak selepas sawan.

2. Jika Sawan Berpanjangan

Jika sawan berlangsung lama, doktor mungkin memberi ubat kecemasan untuk menghentikan sawan. Ubat seperti ini biasanya diberi oleh petugas kesihatan atau hanya digunakan di rumah jika ibu bapa telah diberi arahan khusus oleh doktor.

Jangan beri ubat sawan sendiri tanpa preskripsi atau arahan doktor.

3. Rawatan Punca Demam

Punca demam perlu dikenal pasti. Jika demam disebabkan jangkitan virus biasa, rawatan sokongan seperti rehat, cecair mencukupi dan ubat demam mungkin mencukupi. Jika doktor mengesyaki jangkitan bakteria, antibiotik mungkin diperlukan.

4. Ubat Demam

Paracetamol atau ibuprofen boleh membantu mengurangkan rasa tidak selesa akibat demam. Namun, ibu bapa perlu faham bahawa ubat demam tidak semestinya mencegah demam sawan daripada berlaku semula.

Gunakan ubat demam mengikut dos yang betul berdasarkan umur dan berat badan anak. Elakkan aspirin untuk kanak-kanak kecuali diarahkan oleh doktor.

Cara Menjaga Anak Selepas Sawan Berhenti

Selepas sawan berhenti, anak mungkin kelihatan letih atau mengantuk. Ini boleh berlaku dan biasanya bersifat sementara.

Apa yang ibu bapa boleh lakukan:

1. Pastikan anak bernafas dengan baik.
2. Biarkan anak berehat dalam posisi mengiring.
3. Jangan beri makan atau minum sehingga anak sedar sepenuhnya.
4. Periksa suhu badan.
5. Catat tempoh sawan.
6. Catat gejala lain seperti batuk, muntah, cirit-birit atau ruam.
7. Bawa anak berjumpa doktor, terutama jika ini sawan pertama.

Jika anak kembali aktif, boleh minum dan kelihatan semakin baik, itu tanda yang melegakan. Namun, pemantauan masih penting kerana demam boleh berterusan dan sawan boleh berulang dalam sesetengah kes.

Bolehkah Demam Sawan Dicegah?

Tidak semua demam sawan boleh dicegah. Ini penting kerana ramai ibu bapa menyalahkan diri sendiri selepas anak mengalami sawan. Hakikatnya, demam sawan boleh berlaku walaupun ibu bapa menjaga anak dengan baik.

Namun, ibu bapa masih boleh mengambil langkah penjagaan demam yang betul:

• Pantau suhu badan anak apabila anak tidak sihat.
• Pastikan anak minum secukupnya.
• Pakaikan pakaian ringan dan selesa.
• Elakkan membungkus anak terlalu tebal.
• Gunakan ubat demam mengikut dos yang betul jika anak tidak selesa.
• Dapatkan rawatan jika anak kelihatan sangat lemah, muntah berulang, sukar bernafas atau tidak mahu minum.

Ubat demam boleh membantu anak berasa lebih selesa, tetapi ia tidak menjamin sawan tidak berlaku. Ini perlu diterangkan dengan jelas supaya ibu bapa tidak bergantung sepenuhnya kepada ubat demam sebagai “pencegah sawan”.

Mitos Tentang Demam Sawan

Mitos 1: Anak Boleh Tertelan Lidah Ketika Sawan

Ini tidak benar. Anak tidak akan tertelan lidah. Jangan masukkan sudu, jari atau kain ke dalam mulut anak kerana ia boleh menyebabkan kecederaan.

Mitos 2: Demam Sawan Bermaksud Anak Ada Epilepsi

Tidak semestinya. Kebanyakan demam sawan berlaku hanya ketika demam dan bukan epilepsi.

Mitos 3: Mandi Air Sejuk Boleh Hentikan Sawan

Tidak. Memandikan anak dengan air sejuk ketika sawan boleh membahayakan. Fokus kepada keselamatan, posisi mengiring dan pantau tempoh sawan.

Mitos 4: Semua Demam Tinggi Akan Menyebabkan Sawan

Tidak benar. Ramai kanak-kanak demam tinggi tetapi tidak mengalami sawan. Risiko bergantung kepada kecenderungan individu, umur, sejarah keluarga dan tindak balas badan terhadap demam.

Mitos 5: Demam Sawan Menyebabkan Anak Menjadi Lambat Bercakap Atau Kurang Bijak

Demam sawan ringkas biasanya tidak menyebabkan kerosakan otak atau masalah perkembangan. Jika anak memang mempunyai kelewatan perkembangan, itu perlu dinilai secara berasingan oleh doktor.

Tips Persediaan Untuk Ibu Bapa Yang Anak Pernah Demam Sawan

Jika anak pernah mengalami demam sawan, ibu bapa boleh bersedia dengan lebih baik untuk episod demam akan datang.

Antara langkah berguna:

• Simpan termometer di rumah.
• Tahu dos ubat demam berdasarkan berat badan anak.
• Simpan nombor klinik, hospital dan ambulans.
• Beritahu pengasuh, taska atau ahli keluarga tentang sejarah demam sawan anak.
• Minta doktor terangkan pelan tindakan jika sawan berulang.
• Catat sejarah sawan dalam buku kesihatan anak.
• Belajar asas pertolongan cemas sawan.
• Jangan guna petua berisiko seperti memasukkan objek ke dalam mulut anak.

Bagi anak yang pernah mengalami sawan lama atau berulang, doktor mungkin memberikan nasihat khusus, termasuk ubat kecemasan tertentu. Namun, ini bergantung kepada penilaian doktor dan tidak sesuai digunakan secara sendiri tanpa arahan perubatan.

Bila Ibu Bapa Perlu Lebih Berwaspada Dengan Demam Anak?

Demam biasa dalam kalangan kanak-kanak, tetapi ada tanda tertentu yang menunjukkan anak perlu dinilai segera.

Bawa anak berjumpa doktor jika:

• Anak kurang daripada 3 bulan dan mengalami demam.
• Anak sangat lemah atau tidak responsif.
• Anak sukar bernafas.
• Anak tidak mahu minum.
• Anak kencing terlalu sedikit.
• Anak muntah berulang.
• Anak mengalami ruam yang membimbangkan.
• Anak mengadu sakit kepala kuat atau leher kaku.
• Demam berpanjangan.
• Ibu bapa berasa keadaan anak luar biasa.

Dalam penjagaan kanak-kanak, naluri ibu bapa juga penting. Jika anak kelihatan “lain macam”, jangan tunggu terlalu lama.

Kesimpulan

Demam sawan di kalangan kanak-kanak memang menakutkan, tetapi kebanyakan kes adalah ringkas dan tidak menyebabkan kesan jangka panjang. Perkara paling penting ialah ibu bapa tahu cara bertindak dengan betul.

Apabila anak sawan, jangan panik. Letakkan anak di tempat selamat, miringkan badan, jangan masukkan apa-apa ke dalam mulut, jangan tahan pergerakan secara paksa dan catat tempoh sawan. Jika sawan melebihi 5 minit, berlaku kali pertama, anak sukar bernafas, sawan berulang atau anak tidak pulih seperti biasa, dapatkan rawatan kecemasan.

Demam sawan bukan salah ibu bapa. Ia juga bukan semestinya tanda penyakit otak yang serius. Namun, setiap episod sawan perlu dinilai dengan bijak, terutama untuk memastikan punca demam tidak berbahaya.

Pengetahuan yang betul boleh membantu ibu bapa bertindak dengan lebih tenang, selamat dan cepat apabila berdepan situasi kecemasan seperti ini.

FAQ: Demam Sawan Kanak-kanak