Motion Sickness: Punca, Simptom, Rawatan Dan Cara Elak Mabuk Perjalanan

Motion sickness atau mabuk perjalanan ialah masalah yang biasa berlaku apabila seseorang menaiki kereta, bas, kapal terbang, bot, feri, kereta api atau permainan yang banyak bergerak. Ada orang hanya rasa sedikit pening dan loya. Ada pula sampai muntah, berpeluh sejuk, pucat dan tidak mampu meneruskan perjalanan dengan selesa.

Keadaan ini bukan bermaksud seseorang itu “lemah” atau terlalu manja. Dalam banyak kes, motion sickness berlaku kerana otak menerima isyarat yang bercanggah daripada mata, telinga dalam dan badan. Contohnya, ketika duduk dalam kereta, mata anda mungkin sedang melihat telefon atau buku yang kelihatan tidak bergerak. Tetapi telinga dalam pula mengesan badan sedang bergerak, membelok dan berhenti. Konflik isyarat ini boleh mencetuskan rasa loya, pening dan tidak stabil.

Artikel ini menerangkan punca motion sickness, simptom yang biasa berlaku, cara rawatan, pilihan ubat, langkah pencegahan dan tanda yang memerlukan pemeriksaan doktor.

Apa Itu Motion Sickness?

Motion sickness ialah keadaan tidak selesa yang berlaku apabila sistem keseimbangan badan sukar menyesuaikan diri dengan pergerakan. Dalam Bahasa Melayu, ia sering disebut sebagai mabuk perjalanan, mabuk kereta, mabuk laut atau mabuk kapal terbang, bergantung pada situasi yang mencetuskannya.

Sistem keseimbangan badan melibatkan beberapa bahagian penting:

• Mata yang melihat kedudukan dan pergerakan sekeliling
• Telinga dalam yang mengesan keseimbangan, putaran dan pergerakan
• Otot dan sendi yang menghantar maklumat tentang posisi badan
• Otak yang menyatukan semua maklumat tersebut

Apabila semua isyarat ini sepadan, badan biasanya boleh menyesuaikan diri. Tetapi apabila isyarat bercanggah, otak boleh mentafsirkannya sebagai sesuatu yang tidak normal. Kesannya, seseorang boleh mengalami loya, pening, peluh sejuk, muntah dan rasa tidak sedap badan.

Contoh mudah: anda duduk di tempat duduk belakang kereta sambil membaca telefon. Mata fokus pada skrin yang kelihatan statik. Namun telinga dalam mengesan kereta sedang bergerak, membelok dan melalui jalan tidak rata. Perbezaan maklumat inilah yang boleh mencetuskan motion sickness.

Punca Motion Sickness

Punca utama motion sickness ialah konflik antara apa yang dilihat oleh mata dan apa yang dirasai oleh sistem keseimbangan badan. Namun, ada beberapa faktor yang boleh membuatkan seseorang lebih mudah mengalaminya.

1. Konflik Isyarat Antara Mata Dan Telinga Dalam

Telinga dalam mempunyai struktur yang membantu badan mengesan pergerakan dan keseimbangan. Apabila anda berada dalam kenderaan yang bergerak, telinga dalam mengesan perubahan posisi, kelajuan dan arah.

Masalah berlaku apabila mata tidak melihat pergerakan yang sama. Ini biasa berlaku apabila anda:

• Membaca buku dalam kereta
• Melihat telefon terlalu lama
• Duduk di tempat yang kurang nampak luar
• Berada di kabin kapal atau feri
• Bermain permainan realiti maya
• Menonton skrin besar dengan pergerakan laju

Otak menerima mesej yang tidak sepadan, lalu mencetuskan reaksi seperti loya dan pening.

2. Pergerakan Yang Tidak Dijangka

Motion sickness lebih mudah berlaku apabila pergerakan tidak sekata atau sukar dijangka. Contohnya:

• Jalan berliku
• Brek mengejut
• Kereta naik turun di jalan berbukit
• Ombak kuat ketika menaiki bot
• Turbulens dalam kapal terbang
• Bas atau van yang banyak berhenti dan bergerak semula
• Permainan taman tema yang berpusing atau menjunam

Pergerakan seperti ini memaksa sistem keseimbangan badan bekerja lebih keras.

3. Fokus Pada Skrin Atau Bacaan

Ramai orang mudah mabuk kereta apabila membaca mesej, membalas WhatsApp, menonton video atau bermain game dalam kenderaan. Ini kerana mata fokus pada objek dekat, sedangkan badan sedang bergerak.

Aktiviti ini membuatkan konflik isyarat menjadi lebih kuat. Sebab itu, antara nasihat paling penting untuk elak mabuk perjalanan ialah berhenti membaca atau melihat telefon terlalu lama semasa kenderaan bergerak.

4. Bau Kuat Dan Pengudaraan Lemah

Bau minyak wangi, asap rokok, makanan berminyak, bau petrol, penghawa dingin yang kurang baik atau ruang terlalu tertutup boleh memburukkan rasa loya. Sesetengah orang sebenarnya sudah mula rasa tidak selesa sebelum kenderaan bergerak jauh kerana bau yang kuat.

5. Kurang Tidur Dan Keletihan

Badan yang letih lebih sukar menyesuaikan diri dengan pergerakan. Kurang tidur juga boleh membuatkan seseorang lebih sensitif kepada pening, loya dan rasa tidak stabil.

Sebab itu, persediaan sebelum perjalanan bukan hanya tentang ubat. Tidur yang cukup, makan dengan sesuai dan mengurangkan stres juga penting.

Jenis Motion Sickness Yang Biasa Berlaku

Motion sickness boleh berlaku dalam banyak situasi, bukan hanya ketika menaiki kereta.

Mabuk Kereta

Mabuk kereta ialah antara bentuk motion sickness yang paling biasa. Ia sering berlaku apabila seseorang duduk di tempat belakang, melalui jalan berliku atau melihat telefon terlalu lama.

Kanak-kanak juga kerap mengalami mabuk kereta, terutama dalam perjalanan jauh balik kampung, bercuti atau melalui kawasan bukit.

Mabuk Laut

Mabuk laut berlaku ketika menaiki bot, feri atau kapal. Pergerakan ombak yang naik turun dan bergoyang boleh menyebabkan sistem keseimbangan menjadi keliru.

Mabuk laut boleh menjadi lebih teruk jika penumpang berada di ruang tertutup tanpa melihat horizon atau udara segar.

Mabuk Kapal Terbang

Mabuk kapal terbang boleh berlaku ketika pesawat berlepas, mendarat atau mengalami turbulens. Walaupun tidak semua orang mengalaminya, mereka yang sensitif kepada perubahan pergerakan mungkin rasa loya, pening dan tidak selesa.

Mabuk Bas Atau Van

Bas dan van kadangkala lebih mudah mencetuskan motion sickness kerana saiz kenderaan, cara pemanduan, bau dalam kenderaan dan pergerakan yang kurang stabil. Duduk di bahagian belakang boleh menyebabkan gegaran terasa lebih kuat.

Virtual Motion Sickness

Motion sickness juga boleh berlaku walaupun badan tidak benar-benar bergerak. Contohnya ketika menggunakan realiti maya, simulator, permainan video atau menonton visual bergerak laju. Dalam situasi ini, mata melihat pergerakan, tetapi badan tidak merasainya. Konflik isyarat tetap boleh berlaku.

Simptom Motion Sickness

Simptom motion sickness boleh bermula secara perlahan atau datang tiba-tiba. Ada orang mula rasa tidak sedap perut, kemudian loya dan pening. Ada juga yang terus muntah selepas beberapa minit dalam kenderaan.

Simptom biasa termasuk:

• Loya
• Muntah
• Pening
• Sakit kepala
• Peluh sejuk
• Kulit menjadi pucat
• Rasa sejuk
• Mengantuk
• Letih
• Hilang selera makan
• Air liur bertambah
• Rasa tidak selesa pada perut
• Sukar fokus
• Rasa hendak baring atau tutup mata

Pada kanak-kanak, tanda motion sickness kadangkala tidak jelas. Mereka mungkin tiba-tiba diam, pucat, menangis, menguap, berpeluh atau mengadu sakit perut sebelum muntah.

Siapa Yang Lebih Mudah Mengalami Motion Sickness?

Sesiapa sahaja boleh mengalami motion sickness, tetapi sesetengah orang lebih mudah terkesan.

Golongan yang mungkin lebih berisiko termasuk:

• Kanak-kanak
• Individu yang pernah mengalami motion sickness sebelum ini
• Orang yang mudah migrain atau pening
• Wanita hamil yang sedang mengalami loya
• Individu yang kurang tidur
• Penumpang yang membaca atau melihat skrin dalam kenderaan
• Mereka yang duduk di bahagian kenderaan yang lebih banyak bergoyang
• Individu yang sensitif kepada bau kuat
• Orang yang sedang letih, lapar atau terlalu kenyang

Namun, risiko ini tidak bermakna seseorang pasti akan mengalami motion sickness. Kadangkala keadaan perjalanan, tempat duduk, bau, suhu dan aktiviti semasa perjalanan memainkan peranan yang besar.

Adakah Motion Sickness Berbahaya?

Dalam kebanyakan kes, motion sickness tidak berbahaya dan akan berkurang selepas perjalanan berhenti. Namun, ia tetap tidak boleh dipandang ringan jika muntah berulang berlaku.

Risiko utama ialah:

• Dehidrasi akibat muntah berulang
• Keletihan
• Hilang selera makan dan minum
• Perjalanan menjadi terganggu
• Risiko tersedak muntah jika seseorang terlalu mengantuk atau lemah
• Kebimbangan untuk melakukan perjalanan jauh pada masa depan

Motion sickness juga perlu dinilai semula jika simptom berlaku walaupun anda tidak sedang bergerak. Pening berpusing, muntah berpanjangan, sakit kepala teruk, pengsan atau masalah pendengaran mungkin menandakan masalah lain seperti vertigo, migrain vestibular, jangkitan telinga atau keadaan neurologi tertentu.

Cara Elak Motion Sickness Sebelum Perjalanan

Pencegahan biasanya lebih berkesan daripada menunggu simptom menjadi teruk. Jika anda memang mudah mabuk perjalanan, buat persediaan awal.

1. Pilih Tempat Duduk Yang Lebih Stabil

Tempat duduk boleh mempengaruhi tahap pergerakan yang dirasai.

Cadangan umum:

• Dalam kereta, duduk di bahagian depan jika sesuai dan selamat
• Dalam bas, pilih tempat duduk berhampiran bahagian tengah
• Dalam kapal terbang, pilih tempat duduk sekitar kawasan sayap jika boleh
• Dalam bot atau feri, pilih bahagian tengah yang kurang bergoyang
• Elakkan duduk membelakangkan arah perjalanan jika anda mudah mabuk

Untuk kanak-kanak, pastikan tempat duduk keselamatan digunakan mengikut umur, berat dan ketinggian. Jangan utamakan pencegahan mabuk perjalanan sehingga mengabaikan keselamatan jalan raya.

2. Pandang Ke Hadapan Atau Ke Horizon

Melihat arah perjalanan boleh membantu otak menyelaraskan maklumat visual dengan pergerakan badan. Jika menaiki bot atau feri, cuba pandang ke horizon. Jika dalam kereta, lihat jauh ke hadapan, bukan ke bawah.

Elakkan fokus terlalu lama pada objek dekat seperti telefon, buku atau tablet.

3. Kurangkan Pergerakan Kepala

Apabila mula rasa loya, cuba duduk tegak dan stabilkan kepala. Pergerakan kepala yang banyak boleh memburukkan rasa pening.

Anda boleh cuba:

1. Sandarkan kepala pada tempat duduk
2. Duduk menghadap arah perjalanan
3. Elakkan menoleh terlalu kerap
4. Tutup mata seketika jika pandangan luar membuatkan anda lebih pening

4. Elakkan Membaca Dan Melihat Telefon Terlalu Lama

Ini antara punca paling biasa mabuk kereta. Jika anda perlu menggunakan telefon, cuba hadkan kepada perkara penting sahaja. Berhenti seketika, pandang jauh ke luar, kemudian sambung jika perlu.

Untuk kanak-kanak, elakkan memberi tablet atau telefon sepanjang perjalanan jika mereka mudah mabuk. Gantikan dengan aktiviti seperti berbual, mendengar lagu, teka-teki mudah atau tidur.

5. Makan Ringan Sebelum Bergerak

Perut yang terlalu kosong boleh menyebabkan loya. Tetapi makan terlalu banyak juga boleh membuatkan mabuk perjalanan lebih teruk.

Sebelum perjalanan, pilih makanan ringan seperti:

• Roti
• Biskut tawar
• Buah yang tidak terlalu berasid
• Nasi atau makanan biasa dalam jumlah sederhana
• Air kosong sedikit demi sedikit

Elakkan makanan yang terlalu berminyak, pedas, berat atau berbau kuat sebelum perjalanan jauh.

6. Pastikan Pengudaraan Baik

Udara segar boleh membantu mengurangkan loya. Dalam kereta, buka tingkap sedikit jika sesuai. Dalam kapal terbang, halakan aliran udara ke arah anda. Dalam bas atau van, cuba duduk di kawasan yang tidak terlalu panas dan tidak terlalu berbau.

7. Tidur Cukup Sebelum Perjalanan

Kurang tidur boleh membuatkan badan lebih sensitif kepada motion sickness. Jika perjalanan jauh, cuba tidur secukupnya pada malam sebelumnya.

Apa Perlu Buat Jika Mula Mabuk Perjalanan?

Jika simptom sudah mula muncul, tindakan awal boleh membantu mengelakkan keadaan menjadi lebih teruk.

Cuba langkah berikut:

1. Berhenti seketika jika menaiki kereta dan keadaan selamat
2. Keluar dari kereta untuk mendapatkan udara segar
3. Duduk tegak dan pandang jauh ke hadapan
4. Elakkan melihat telefon atau membaca
5. Longgarkan pakaian yang terlalu ketat
6. Minum air sedikit demi sedikit
7. Elakkan bau kuat
8. Tutup mata dan rehat jika pandangan mencetuskan pening
9. Makan biskut tawar jika perut terlalu kosong
10. Sediakan beg muntah supaya lebih tenang jika rasa hendak muntah

Jangan paksa diri membaca, bekerja atau menonton video jika badan sudah memberi tanda tidak selesa.

Rawatan Motion Sickness

Rawatan motion sickness bergantung pada tahap simptom. Untuk kes ringan, langkah bukan ubat mungkin sudah mencukupi. Untuk mereka yang kerap mabuk perjalanan atau perlu melalui perjalanan panjang, ubat mungkin membantu.

Rawatan Tanpa Ubat

Langkah tanpa ubat sesuai dicuba dahulu, terutama untuk kanak-kanak, wanita hamil atau individu yang tidak pasti sama ada ubat tertentu sesuai untuk mereka.

Antara langkah yang boleh membantu:

• Duduk di tempat yang lebih stabil
• Pandang horizon atau arah perjalanan
• Elakkan membaca
• Dapatkan udara segar
• Makan ringan
• Rehat dan tutup mata
• Kurangkan bau kuat
• Rancang hentian rehat
• Elakkan alkohol sebelum perjalanan
• Jangan merokok atau berada dekat asap rokok

Ubat Mabuk Perjalanan

Beberapa jenis ubat boleh digunakan untuk mencegah atau mengurangkan motion sickness. Contohnya ubat daripada kumpulan antihistamin tertentu seperti dimenhydrinate atau meclizine, dan dalam sesetengah keadaan ubat tampalan seperti scopolamine mungkin digunakan atas nasihat profesional kesihatan.

Namun, ada beberapa perkara penting:

• Banyak ubat motion sickness lebih berkesan jika diambil sebelum perjalanan
• Sesetengah ubat boleh menyebabkan mengantuk
• Ubat tertentu boleh menyebabkan mulut kering, penglihatan kabur atau rasa letih
• Tidak semua ubat sesuai untuk kanak-kanak
• Wanita hamil perlu mendapatkan nasihat doktor sebelum mengambil ubat
• Pesakit glaukoma, masalah prostat, penyakit tertentu atau yang mengambil ubat lain perlu berhati-hati
• Jangan memandu atau mengendalikan mesin jika ubat menyebabkan mengantuk

Jangan ambil ubat secara sembarangan hanya kerana ia pernah berkesan kepada orang lain. Tanya doktor atau ahli farmasi, terutama jika anda membeli ubat untuk kanak-kanak, warga emas, wanita hamil atau seseorang yang mempunyai penyakit kronik.

Adakah Halia Berkesan Untuk Motion Sickness?

Halia sering digunakan sebagai petua untuk loya dan mabuk perjalanan. Sesetengah orang rasa lebih selesa selepas mengambil minuman halia, gula-gula halia atau makanan ringan berasaskan halia.

Namun, keberkesanan halia untuk motion sickness tidak sama bagi semua orang. Bukti kajian juga tidak semestinya konsisten. Halia mungkin membantu sesetengah individu, tetapi ia bukan jaminan dan tidak patut menggantikan rawatan perubatan jika simptom teruk.

Jika anda hamil, mengambil ubat cair darah, mempunyai masalah kesihatan tertentu atau mengambil suplemen lain, berbincang dengan doktor sebelum mengambil halia dalam jumlah tinggi.

Motion Sickness Pada Kanak-Kanak

Kanak-kanak mungkin tidak tahu menjelaskan bahawa mereka sedang loya. Mereka mungkin hanya berkata sakit perut, pening atau rasa hendak muntah.

Tanda yang ibu bapa boleh perhatikan:

• Anak tiba-tiba diam
• Wajah pucat
• Berpeluh
• Menguap berulang kali
• Mengadu sakit perut
• Enggan makan
• Menangis atau gelisah
• Muntah secara tiba-tiba

Untuk membantu anak:

• Elakkan beri telefon atau tablet terlalu lama
• Galakkan anak pandang luar
• Pastikan anak duduk dengan selamat
• Bawa beg muntah, tisu, air dan pakaian ganti
• Rancang hentian rehat
• Elakkan makanan berat sebelum perjalanan
• Pastikan pengudaraan baik
• Jangan beri ubat dewasa kepada anak tanpa nasihat doktor atau ahli farmasi

Kesilapan biasa ibu bapa ialah memberi anak skrin sepanjang perjalanan supaya anak diam. Untuk anak yang mudah mabuk kereta, ini boleh menjadikan keadaan lebih teruk.

Motion Sickness Semasa Hamil

Wanita hamil mungkin lebih mudah rasa loya, terutama jika masih mengalami morning sickness. Perjalanan jauh, bau kuat, keletihan dan perut kosong boleh memburukkan keadaan.

Langkah lebih selamat yang boleh dicuba dahulu:

• Makan sedikit tetapi kerap
• Elakkan perut terlalu kosong
• Pilih tempat duduk yang stabil
• Dapatkan udara segar
• Elakkan bau kuat
• Minum air sedikit demi sedikit
• Rehat secukupnya sebelum perjalanan
• Bawa snek ringan

Jangan ambil ubat mabuk perjalanan semasa hamil tanpa nasihat doktor. Jika muntah terlalu kerap, tidak boleh minum, air kencing sangat sedikit atau badan terlalu lemah, dapatkan pemeriksaan segera.

Motion Sickness Atau Vertigo?

Motion sickness dan vertigo boleh menyebabkan pening dan loya, tetapi kedua-duanya tidak semestinya sama.

Motion sickness biasanya:

• Berlaku semasa perjalanan atau pendedahan kepada pergerakan
• Bertambah baik apabila perjalanan berhenti
• Dikaitkan dengan kereta, bot, kapal terbang atau skrin bergerak

Vertigo pula biasanya:

• Rasa seperti diri sendiri atau sekeliling berpusing
• Boleh berlaku walaupun tidak menaiki kenderaan
• Boleh berkait dengan masalah telinga dalam, migrain atau keadaan lain
• Kadangkala disertai gangguan pendengaran atau bunyi berdengung dalam telinga

Jika pening berlaku berulang kali tanpa perjalanan, jangan anggap ia sekadar motion sickness. Pemeriksaan doktor mungkin diperlukan.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Kebanyakan kes motion sickness boleh dikawal sendiri. Namun, dapatkan nasihat doktor jika:

• Muntah berterusan
• Tidak boleh minum air
• Ada tanda dehidrasi seperti mulut sangat kering, pening teruk atau air kencing sangat sedikit
• Simptom tidak hilang selepas perjalanan tamat
• Pening berlaku walaupun tidak menaiki kenderaan
• Sakit kepala sangat teruk
• Pengsan
• Sakit dada
• Lemah sebelah badan
• Sukar bercakap
• Hilang pendengaran
• Kanak-kanak kelihatan terlalu lemah atau tidak aktif
• Wanita hamil muntah teruk atau tidak boleh makan dan minum

Tanda seperti lemah sebelah badan, sukar bercakap, pengsan atau sakit kepala luar biasa bukan motion sickness biasa dan perlu dinilai segera.

Checklist Sebelum Perjalanan Jauh

Gunakan checklist ini jika anda atau anak mudah mabuk perjalanan:

• Tidur cukup malam sebelum bertolak
• Makan ringan, jangan terlalu kenyang
• Elakkan makanan berminyak dan berbau kuat
• Bawa air kosong
• Bawa biskut tawar atau snek ringan
• Pilih tempat duduk yang lebih stabil
• Elakkan membaca dalam kenderaan
• Hadkan penggunaan telefon
• Pandang jauh ke hadapan
• Pastikan pengudaraan baik
• Sediakan beg muntah dan tisu
• Rancang hentian rehat
• Tanya ahli farmasi atau doktor tentang ubat jika perlu
• Ambil ubat hanya mengikut arahan label atau nasihat profesional kesihatan

Kesilapan Yang Selalu Buat Motion Sickness Jadi Lebih Teruk

Ramai orang cuba bertahan, tetapi tanpa sedar melakukan perkara yang memburukkan simptom.

Antara kesilapan biasa:

1. Membaca telefon sepanjang perjalanan
   Ini membuatkan konflik antara mata dan telinga dalam menjadi lebih kuat.
2. Makan terlalu banyak sebelum bertolak
   Perut terlalu penuh boleh menyebabkan rasa loya lebih cepat.
3. Duduk di tempat paling bergoyang
   Bahagian belakang kenderaan atau kawasan tertentu dalam bot boleh terasa lebih tidak stabil.
4. Tidak cukup tidur
   Badan yang letih lebih mudah pening dan loya.
5. Lambat ambil tindakan
   Apabila sudah mula loya, terus berhenti membaca, pandang jauh dan dapatkan udara segar. Jangan tunggu sampai muntah.
6. Ambil ubat tanpa semak kesesuaian
   Ubat boleh membantu, tetapi tidak semua sesuai untuk semua orang.

Mitos Tentang Motion Sickness

Mitos 1: Motion sickness hanya berlaku pada kanak-kanak

Tidak benar. Kanak-kanak memang kerap mengalaminya, tetapi orang dewasa juga boleh mengalami mabuk perjalanan.

Mitos 2: Kalau sudah biasa naik kereta, mustahil mabuk

Tidak semestinya. Keletihan, jalan berliku, bau kuat, kurang tidur atau melihat telefon boleh mencetuskan simptom walaupun seseorang biasanya tidak mabuk.

Mitos 3: Semua ubat mabuk perjalanan selamat untuk semua orang

Tidak benar. Sesetengah ubat boleh menyebabkan mengantuk dan tidak sesuai untuk individu tertentu. Dapatkan nasihat doktor atau ahli farmasi jika ragu-ragu.

Mitos 4: Mabuk perjalanan pasti tanda penyakit serius

Kebanyakan kes tidak serius. Namun, simptom yang berlaku tanpa perjalanan, berpanjangan atau disertai tanda bahaya perlu diperiksa.

Kesimpulan

Motion sickness berlaku apabila otak menerima isyarat pergerakan yang bercanggah daripada mata, telinga dalam dan badan. Ia boleh berlaku semasa menaiki kereta, bas, bot, feri, kapal terbang, kereta api, permainan taman tema atau menggunakan realiti maya.

Simptom biasa termasuk loya, pening, muntah, peluh sejuk, pucat, sakit kepala dan rasa tidak selesa pada perut. Dalam kebanyakan kes, motion sickness tidak berbahaya dan boleh dikawal dengan langkah mudah seperti memilih tempat duduk yang lebih stabil, memandang jauh ke hadapan, mengelakkan telefon, makan ringan dan mendapatkan udara segar.

Ubat boleh membantu, tetapi perlu digunakan dengan betul. Jangan ambil ubat secara sembarangan, terutama untuk kanak-kanak, wanita hamil, warga emas atau individu dengan penyakit sedia ada. Jika simptom terlalu teruk, tidak hilang selepas perjalanan atau berlaku walaupun anda tidak bergerak, dapatkan pemeriksaan doktor.

FAQ Motion Sickness