Kenali Jenis-Jenis Kencing Manis dan Perbezaannya

Apabila seseorang diberitahu bahawa paras gula dalam darahnya tinggi, soalan seterusnya yang penting bukan sekadar “adakah saya ada kencing manis?”, tetapi juga “apakah jenis kencing manis yang saya alami?”

Kencing manis atau diabetes mellitus bukan satu penyakit yang sama untuk semua orang. Walaupun semua jenis diabetes boleh menyebabkan paras glukosa darah menjadi terlalu tinggi, punca, cara penyakit berkembang dan rawatannya boleh berbeza dengan ketara.

Diabetes jenis 1, misalnya, berlaku apabila sistem imun memusnahkan sel pankreas yang menghasilkan insulin. Diabetes jenis 2 pula lebih berkait dengan rintangan insulin dan kemerosotan keupayaan pankreas menghasilkan insulin dari semasa ke semasa.

Selain itu, terdapat diabetes gestasi semasa kehamilan serta beberapa jenis diabetes yang lebih jarang seperti MODY, neonatal diabetes, diabetes akibat penyakit pankreas dan diabetes yang dicetuskan oleh ubat tertentu.

Memahami perbezaan ini penting kerana jenis diabetes yang betul boleh mempengaruhi pilihan rawatan, keperluan insulin, pemeriksaan susulan dan risiko kepada ahli keluarga.

Apakah Kencing Manis atau Diabetes?

Diabetes ialah keadaan apabila paras glukosa atau gula dalam darah menjadi terlalu tinggi.

Glukosa merupakan salah satu sumber tenaga utama badan. Selepas kita makan, sebahagian karbohidrat akan dipecahkan menjadi glukosa dan memasuki aliran darah.

Di sinilah hormon insulin memainkan peranan.

Insulin dihasilkan oleh sel beta dalam pankreas dan membantu glukosa bergerak daripada darah masuk ke dalam sel untuk digunakan sebagai tenaga.

Secara mudah:

Insulin boleh dibayangkan seperti “kunci” yang membantu membuka laluan supaya glukosa dapat memasuki sel.

Dalam diabetes, masalah boleh berlaku apabila:

1. badan menghasilkan sangat sedikit atau langsung tidak menghasilkan insulin
2. sel badan tidak bertindak balas dengan baik terhadap insulin
3. pankreas tidak lagi dapat menghasilkan insulin secukupnya
4. terdapat masalah genetik atau penyakit lain yang mengganggu penghasilan atau tindakan insulin

Akibatnya, glukosa terus berada dalam aliran darah dan paras gula meningkat.

Jika keadaan ini berterusan untuk tempoh yang lama, diabetes boleh meningkatkan risiko komplikasi melibatkan mata, buah pinggang, saraf, jantung dan salur darah.

Apakah Jenis-Jenis Kencing Manis?

Secara umum, diabetes boleh dibahagikan kepada beberapa kategori utama:

Mari kita lihat setiap jenis dengan lebih terperinci.

1. Diabetes Jenis 1

Diabetes jenis 1 ialah penyakit autoimun.

Ini bermaksud sistem imun yang sepatutnya mempertahankan badan daripada jangkitan secara tidak sengaja menyerang dan memusnahkan sel beta dalam pankreas.

Sel beta bertanggungjawab menghasilkan insulin.

Apabila semakin banyak sel ini musnah, badan akhirnya menghasilkan terlalu sedikit atau langsung tidak menghasilkan insulin yang mencukupi.

Adakah diabetes jenis 1 hanya berlaku pada kanak-kanak?

Tidak.

Walaupun diabetes jenis 1 sering bermula pada zaman kanak-kanak atau remaja, penyakit ini boleh berlaku pada mana-mana usia, termasuk orang dewasa.

Anggapan bahawa “diabetes kanak-kanak mesti jenis 1 dan diabetes orang dewasa mesti jenis 2” tidak lagi dianggap tepat.

Gejala diabetes jenis 1

Gejalanya boleh berkembang agak cepat, antaranya:

• kerap membuang air kecil
• sangat dahaga
• cepat lapar
• berat badan turun tanpa dirancang
• badan terasa sangat letih
• penglihatan kabur
• perubahan emosi atau mudah marah

Dalam sesetengah pesakit, diabetes jenis 1 hanya dikenal pasti selepas mereka mengalami ketoasidosis diabetik atau DKA.

Apakah ketoasidosis diabetik?

DKA berlaku apabila badan mengalami kekurangan insulin yang serius. Badan mula menggunakan lemak sebagai sumber tenaga dan menghasilkan bahan berasid yang dikenali sebagai keton.

DKA boleh mengancam nyawa.

Tanda amaran termasuk:

• muntah
• sakit perut
• sangat dahaga
• kerap kencing
• pernafasan cepat dan dalam
• sangat letih atau mengantuk
• nafas berbau seperti buah
• kekeliruan

Pesakit yang disyaki mengalami DKA memerlukan rawatan kecemasan.

Bagaimana diabetes jenis 1 dirawat?

Pesakit diabetes jenis 1 memerlukan insulin setiap hari untuk terus hidup.

Rawatan biasanya turut melibatkan:

• pemantauan paras glukosa
• perancangan pemakanan
• pengiraan karbohidrat bagi sesetengah pesakit
• aktiviti fizikal
• pengurusan insulin ketika sakit atau bersenam
• pendidikan pengurusan diabetes

Menggunakan insulin bukan tanda seseorang “gagal menjaga diabetes”. Dalam diabetes jenis 1, insulin menggantikan hormon yang tidak lagi dapat dihasilkan badan secukupnya.

Bagaimana Pula Dengan LADA?

Anda mungkin pernah mendengar istilah LADA, iaitu latent autoimmune diabetes in adults.

LADA berlaku pada orang dewasa dan mempunyai mekanisme autoimun yang sama seperti diabetes jenis 1. Namun, kehilangan fungsi sel beta boleh berlaku dengan lebih perlahan.

Disebabkan prosesnya lebih perlahan, seseorang mungkin:

• didiagnosis ketika dewasa
• masih menghasilkan insulin pada awal penyakit
• tidak memerlukan insulin serta-merta
• pada mulanya dianggap mempunyai diabetes jenis 2

LADA kadangkala disebut secara tidak rasmi sebagai “diabetes jenis 1.5”, tetapi istilah itu boleh mengelirukan.

Dalam klasifikasi klinikal semasa, LADA dimasukkan dalam spektrum diabetes jenis 1, bukannya satu kategori utama yang berasingan.

2. Diabetes Jenis 2

Diabetes jenis 2 ialah bentuk diabetes yang paling biasa.

Masalah ini biasanya melibatkan dua proses yang saling berkaitan.

Pertama: rintangan insulin

Sel dalam otot, hati dan tisu lemak tidak lagi bertindak balas terhadap insulin dengan baik.

Pankreas cuba mengatasinya dengan menghasilkan lebih banyak insulin.

Kedua: penghasilan insulin semakin tidak mencukupi

Selepas suatu tempoh, sel beta mungkin tidak lagi mampu menghasilkan insulin yang mencukupi untuk mengekalkan paras gula darah yang normal.

Akibatnya, glukosa mula meningkat dalam darah.

Siapa lebih berisiko mendapat diabetes jenis 2?

Risiko boleh meningkat dengan faktor seperti:

• berat badan berlebihan atau obesiti
• ukur lilit pinggang yang tinggi
• kurang aktiviti fizikal
• sejarah keluarga diabetes
• usia meningkat
• prediabetes
• sejarah diabetes gestasi
• masalah metabolik tertentu

Namun begitu, tidak semua pesakit diabetes jenis 2 mempunyai obesiti.

Faktor genetik, usia, komposisi badan, gaya hidup dan fungsi pankreas semuanya boleh memainkan peranan.

Diabetes jenis 2 juga bukan penyakit orang tua semata-mata. Ia boleh berlaku pada orang muda dan bahkan kanak-kanak.

Gejala diabetes jenis 2

Antara gejalanya:

• kerap kencing
• cepat dahaga
• cepat lapar
• mudah letih
• penglihatan kabur
• luka lambat sembuh
• jangkitan berulang
• kebas atau rasa mencucuk pada tangan dan kaki
• berat badan turun tanpa sebab dalam sesetengah kes

Cabaran utama ialah diabetes jenis 2 boleh berkembang perlahan.

Sesetengah pesakit tidak mempunyai gejala yang jelas selama bertahun-tahun dan hanya mengetahuinya selepas menjalani ujian darah.

Bagaimana diabetes jenis 2 dirawat?

Rawatan bergantung pada keadaan individu dan boleh merangkumi:

1. perubahan corak pemakanan
2. aktiviti fizikal
3. pengurusan berat badan
4. ubat oral
5. ubat diabetes dalam bentuk suntikan
6. insulin jika diperlukan

Sesetengah pesakit boleh mengawal gula dengan perubahan gaya hidup dan ubat tertentu, manakala pesakit lain mungkin akhirnya memerlukan insulin.

Jadi, kenyataan bahawa “diabetes jenis 2 tidak memerlukan insulin” adalah tidak tepat.

Diabetes Jenis 1 vs Diabetes Jenis 2: Apa Perbezaannya?

Walaupun kedua-duanya menyebabkan gula darah tinggi, mekanismenya berbeza.

Perkara penting ialah umur dan bentuk badan sahaja tidak mencukupi untuk menentukan jenis diabetes.

3. Diabetes Gestasi Semasa Kehamilan

Diabetes gestasi ialah diabetes yang didiagnosis semasa kehamilan, biasanya pada trimester kedua atau ketiga, pada seseorang yang tidak diketahui mempunyai diabetes sebelum kehamilan tersebut.

Semasa kehamilan, perubahan hormon menjadikan sel badan lebih tahan terhadap insulin.

Kebanyakan wanita dapat menghasilkan insulin tambahan untuk mengimbangi keadaan tersebut. Namun dalam sesetengah wanita, pankreas tidak mampu menghasilkan insulin yang mencukupi.

Paras gula darah kemudian meningkat.

Adakah diabetes gestasi mempunyai gejala?

Selalunya tiada gejala yang jelas.

Atas sebab itu, saringan gula darah semasa kehamilan sangat penting.

Saringan diabetes gestasi lazimnya dilakukan sekitar minggu ke 24 hingga 28 kehamilan, walaupun wanita yang mempunyai risiko tertentu mungkin diperiksa lebih awal.

Adakah diabetes gestasi hilang selepas bersalin?

Dalam banyak kes, paras gula darah kembali normal selepas kelahiran bayi.

Namun, ini tidak bermakna isu tersebut boleh dilupakan.

Wanita yang pernah mengalami diabetes gestasi mempunyai risiko lebih tinggi mendapat diabetes jenis 2 pada masa hadapan.

Sebab itu pemeriksaan gula selepas bersalin dan saringan berkala jangka panjang adalah penting.

4. Diabetes Monogenik: MODY dan Neonatal Diabetes

Tidak semua diabetes berpunca daripada autoimun atau rintangan insulin.

Dalam sebilangan kecil pesakit, diabetes berpunca daripada perubahan pada satu gen tertentu. Keadaan ini dikenali sebagai diabetes monogenik.

Dua bentuk yang sering dibincangkan ialah MODY dan neonatal diabetes mellitus.

Apakah MODY?

MODY bermaksud maturity onset diabetes of the young.

Ia selalunya muncul pada remaja atau orang dewasa muda dan boleh berlaku dalam beberapa generasi keluarga.

MODY mungkin disyaki jika seseorang:

• mendapat diabetes pada usia muda
• tidak mempunyai ciri tipikal diabetes jenis 1
• tidak mempunyai ciri metabolik tipikal diabetes jenis 2
• mempunyai sejarah keluarga diabetes yang kuat merentasi generasi

Diagnosis biasanya memerlukan ujian genetik.

Perkara ini penting kerana rawatan berbeza mengikut gen yang terlibat. Sesetengah jenis mungkin tidak memerlukan rawatan tertentu, manakala jenis lain bertindak balas dengan baik kepada ubat tertentu atau memerlukan insulin.

Apakah neonatal diabetes?

Neonatal diabetes berlaku pada bayi.

Diabetes yang muncul dalam enam bulan pertama kehidupan amat mencurigakan untuk punca monogenik kerana diabetes jenis 1 autoimun jarang bermula begitu awal.

Sesetengah neonatal diabetes bersifat sementara manakala yang lain kekal sepanjang hayat.

5. Diabetes Akibat Penyakit Pankreas

Pankreas bukan sahaja menghasilkan insulin tetapi juga mempunyai fungsi penting dalam sistem pencernaan.

Jika pankreas rosak, penghasilan insulin boleh terganggu.

Diabetes boleh berlaku akibat keadaan seperti:

• pankreatitis kronik
• pembedahan membuang sebahagian pankreas
• penyakit tertentu yang merosakkan pankreas

Keadaan ini kadangkala disebut sebagai diabetes pankreatogenik atau diabetes Type 3c.

Ia berbeza daripada diabetes jenis 1 dan jenis 2.

Jangan pula keliru dengan istilah tidak rasmi “Type 3 diabetes” yang kadangkala digunakan dalam perbincangan mengenai penyakit Alzheimer. Istilah tersebut bukan kategori standard diabetes mellitus dalam klasifikasi klinikal semasa.

6. Diabetes Akibat Ubat atau Rawatan Tertentu

Sesetengah ubat boleh meningkatkan paras gula darah atau mengganggu penghasilan dan tindakan insulin.

Antara contoh yang diketahui ialah penggunaan glukokortikoid atau steroid tertentu.

Sesetengah rawatan lain juga boleh menyebabkan atau mencetuskan diabetes pada individu yang terdedah.

Diabetes jenis ini tidak semestinya kekal selepas ubat dihentikan, tetapi keadaan berbeza mengikut pesakit, jenis rawatan dan fungsi pankreas.

Doktor perlu menilai manfaat ubat, tempoh rawatan, paras gula dan pilihan rawatan yang paling sesuai.

Adakah Prediabetes Salah Satu Jenis Kencing Manis?

Tidak.

Prediabetes bermaksud paras glukosa darah lebih tinggi daripada normal tetapi belum mencapai tahap yang memenuhi kriteria diabetes.

Prediabetes merupakan tanda amaran penting kerana seseorang mempunyai risiko lebih tinggi mendapat diabetes jenis 2 pada masa hadapan.

Namun, ia juga memberi peluang untuk bertindak lebih awal.

Antara langkah yang boleh membantu individu berisiko termasuk:

• meningkatkan aktiviti fizikal
• memperbaiki corak pemakanan
• mengurus berat badan jika berlebihan
• berhenti merokok
• mengawal tekanan darah dan faktor metabolik lain
• menjalani pemantauan gula darah

Kajian program pencegahan diabetes menunjukkan perubahan gaya hidup yang bermakna boleh mengurangkan atau melambatkan perkembangan diabetes jenis 2 dalam kalangan individu berisiko tinggi.

Bolehkah Seseorang Salah Didiagnosis Jenis Diabetes?

Ya.

Tidak semua pesakit mempunyai gambaran penyakit yang klasik.

Sebagai contoh:

• orang dewasa dengan diabetes jenis 1 boleh dianggap mempunyai diabetes jenis 2
• LADA boleh kelihatan seperti diabetes jenis 2 pada peringkat awal
• MODY boleh disalah anggap sebagai diabetes jenis 1 atau 2
• diabetes akibat penyakit pankreas boleh terlepas pandang

Jika jenis diabetes tidak jelas, doktor mungkin mempertimbangkan beberapa maklumat tambahan.

Antaranya:

1. Sejarah penyakit

Termasuk usia ketika diagnosis, perkembangan gejala dan sama ada pesakit pernah mengalami ketoasidosis.

2. Sejarah keluarga

Corak diabetes merentasi beberapa generasi boleh meningkatkan syak terhadap diabetes monogenik tertentu.

3. Ujian autoantibodi

Autoantibodi tertentu boleh membantu mengesan proses autoimun yang menyokong diagnosis diabetes jenis 1.

4. C-peptide

C peptide boleh membantu menilai berapa banyak insulin yang masih dihasilkan oleh badan dalam situasi tertentu.

5. Ujian genetik

Dilakukan apabila diabetes monogenik seperti MODY atau neonatal diabetes disyaki.

Tiada satu ciri seperti umur atau BMI yang boleh menentukan diagnosis dengan tepat dalam semua pesakit.

Bagaimana Kencing Manis Didiagnosis?

Untuk individu yang tidak hamil, beberapa ujian boleh digunakan bagi mendiagnosis diabetes.

HbA1c

HbA1c memberi gambaran purata paras glukosa darah sepanjang beberapa bulan sebelumnya.

Diabetes: HbA1c 6.5% atau lebih

Fasting Plasma Glucose

Ujian gula darah selepas berpuasa sekurang-kurangnya lapan jam.

Diabetes: 7.0 mmol/L atau lebih

Oral Glucose Tolerance Test

Pesakit minum larutan yang mengandungi 75 gram glukosa dan darah diperiksa selepas dua jam.

Diabetes: 11.1 mmol/L atau lebih selepas dua jam

Random Plasma Glucose

Dalam seseorang yang mempunyai gejala klasik hyperglycemia atau krisis hyperglycemia:

Gula darah rawak 11.1 mmol/L atau lebih boleh menyokong diagnosis diabetes.

Jika tiada hyperglycemia yang jelas atau krisis diabetes, keputusan abnormal biasanya perlu disahkan dengan ujian tambahan.

Penting juga untuk difahami bahawa:

Ujian gula boleh memberitahu bahawa seseorang mempunyai diabetes, tetapi tidak semestinya memberitahu jenis diabetes yang dialaminya.

Ujian tambahan mungkin diperlukan untuk klasifikasi.

Adakah Semua Jenis Kencing Manis Mempunyai Gejala Yang Sama?

Banyak gejala boleh bertindih.

Antara tanda umum diabetes ialah:

• kerap membuang air kecil
• rasa dahaga berlebihan
• cepat lapar
• keletihan
• penglihatan kabur
• berat badan turun tanpa sebab
• jangkitan berulang
• luka lambat sembuh

Namun corak penyakit boleh berbeza.

Diabetes jenis 1 boleh berkembang dengan lebih cepat dan kadangkala muncul bersama DKA.

Diabetes jenis 2 pula boleh berkembang secara perlahan sehingga pesakit tidak menyedarinya.

Diabetes gestasi pula selalunya tidak mempunyai gejala dan dikesan ketika saringan antenatal.

Bolehkah Kencing Manis Dicegah?

Jawapannya bergantung pada jenis diabetes.

Diabetes jenis 1

Ia bukan disebabkan semata-mata oleh pemakanan atau kurang bersenam.

Tiada perubahan gaya hidup rutin yang terbukti boleh mencegah kebanyakan kes diabetes jenis 1.

Diabetes jenis 2

Risiko boleh dikurangkan atau perkembangan penyakit boleh dilambatkan dalam ramai individu berisiko melalui:

• aktiviti fizikal secara konsisten
• pemakanan yang lebih sihat
• mengurangkan berat badan jika berlebihan
• tidur mencukupi
• berhenti merokok
• mengurus faktor risiko metabolik

Diabetes gestasi

Tidak semua kes boleh dicegah kerana hormon kehamilan dan faktor genetik turut memainkan peranan.

Diabetes monogenik

Diabetes yang berpunca daripada perubahan gen tertentu tidak boleh dicegah hanya melalui perubahan gaya hidup.

Ini menunjukkan mengapa dakwaan bahawa “semua kencing manis berlaku kerana makan terlalu banyak gula”terlalu mudah dan tidak tepat.

Kencing Manis: Mitos vs Fakta

Mitos: Diabetes jenis 1 hanya berlaku kepada kanak-kanak

Fakta: Diabetes jenis 1 boleh berlaku pada mana-mana usia.

Mitos: Orang kurus tidak boleh mendapat diabetes jenis 2

Fakta: Berat badan berlebihan meningkatkan risiko tetapi bukan syarat wajib untuk mendapat diabetes jenis 2.

Mitos: Pesakit diabetes jenis 2 tidak memerlukan insulin

Fakta: Sesetengah pesakit akhirnya memerlukan insulin apabila penghasilan insulin badan semakin berkurang atau dalam keadaan klinikal tertentu.

Mitos: Menggunakan insulin bermakna diabetes sudah “terlalu teruk”

Fakta: Insulin ialah rawatan asas bagi diabetes jenis 1 dan merupakan salah satu rawatan penting bagi diabetes jenis 2.

Mitos: Diabetes gestasi tidak perlu difikirkan lagi selepas bersalin

Fakta: Walaupun gula darah boleh kembali normal, sejarah diabetes gestasi meningkatkan risiko diabetes jenis 2 pada masa hadapan.

Mitos: Semua diabetes berpunca daripada makan gula

Fakta: Diabetes mempunyai pelbagai mekanisme termasuk autoimun, genetik, rintangan insulin, penyakit pankreas serta kesan ubat tertentu.

Bila Perlu Mendapatkan Pemeriksaan?

Pertimbangkan pemeriksaan jika anda:

• mempunyai gejala diabetes
• pernah mendapat keputusan gula darah tinggi
• mempunyai prediabetes
• mempunyai sejarah keluarga diabetes
• mempunyai berat badan berlebihan bersama faktor risiko lain
• pernah mengalami diabetes gestasi
• sedang hamil dan tiba pada tempoh saringan yang disarankan
• mengambil ubat tertentu yang boleh meningkatkan gula darah

Dapatkan rawatan kecemasan jika seseorang mengalami tanda seperti muntah berulang, kesukaran bernafas, sakit perut, sangat lemah, kekeliruan atau kehilangan kesedaran bersama paras gula yang tinggi.

Kesimpulan

Kencing manis bukan satu penyakit yang seragam.

Diabetes jenis 1 berlaku terutamanya akibat proses autoimun yang memusnahkan sel penghasil insulin, manakala diabetes jenis 2 melibatkan kombinasi rintangan insulin dan kemerosotan keupayaan pankreas menghasilkan insulin.

Diabetes gestasi pula berkaitan dengan perubahan metabolik semasa kehamilan.

Di luar tiga kategori ini terdapat diabetes yang lebih jarang seperti MODY, neonatal diabetes, diabetes akibat penyakit pankreas serta diabetes akibat ubat atau rawatan tertentu.

Menentukan jenis diabetes dengan tepat penting kerana rawatan yang sesuai boleh berbeza antara seorang pesakit dengan pesakit yang lain.

Jangan membuat kesimpulan berdasarkan umur, berat badan atau sama ada seseorang menggunakan insulin semata-mata.

Jika keputusan gula darah anda tinggi atau anda mempunyai gejala yang mencurigakan, dapatkan pemeriksaan profesional untuk mengesahkan diagnosis dan menentukan jenis diabetes yang paling mungkin.

Soalan Lazim Jenis-Jenis Kencing Manis