Pemeriksaan Kesihatan Lelaki: Ujian Penting Mengikut Umur dan Faktor Risiko

Pemeriksaan kesihatan lelaki bukan sekadar mengambil sampel darah, menjalani X-ray dada dan menunggu laporan makmal. Pemeriksaan yang baik bermula dengan penilaian umur, simptom, gaya hidup, sejarah keluarga, pekerjaan, ubat yang digunakan dan penyakit sedia ada.

Sebahagian penyakit seperti tekanan darah tinggi, diabetes jenis 2 dan kolesterol tidak normal boleh berlaku tanpa simptom yang jelas. Saringan yang sesuai boleh mengesan risiko lebih awal supaya perubahan gaya hidup, pemantauan atau rawatan dapat dimulakan sebelum komplikasi berlaku.

Namun begitu, lebih banyak ujian tidak semestinya bermaksud pemeriksaan lebih baik. Ujian yang tidak mempunyai tujuan jelas boleh menghasilkan keputusan positif palsu, mencetuskan kebimbangan dan membawa kepada prosedur susulan yang sebenarnya tidak diperlukan.

Artikel ini menerangkan pemeriksaan kesihatan lelaki mengikut umur dan faktor risiko. Cadangan sebenar bagi seseorang mungkin berbeza selepas dinilai oleh doktor.

Apakah Maksud Pemeriksaan Kesihatan Lelaki?

Pemeriksaan kesihatan ialah penilaian kesihatan seseorang sebelum penyakit menyebabkan simptom yang ketara. Ia boleh merangkumi:

• Perbincangan tentang sejarah kesihatan
• Pemeriksaan fizikal
• Pengukuran tekanan darah
• Penilaian berat badan dan ukur lilit pinggang
• Ujian darah tertentu
• Saringan kanser mengikut umur dan risiko
• Penilaian kesihatan mental, tidur dan seksual
• Semakan vaksinasi
• Perbincangan tentang pemakanan, senaman, merokok dan alkohol

Pemeriksaan kesihatan tidak sama dengan ujian diagnostik. Saringan dilakukan pada orang yang belum mempunyai simptom, manakala ujian diagnostik dilakukan apabila seseorang mempunyai simptom, keputusan saringan tidak normal atau penyakit tertentu disyaki.

Sebagai contoh, ujian darah tersembunyi dalam najis boleh digunakan sebagai saringan kanser kolorektal. Jika keputusannya positif, kolonoskopi biasanya diperlukan untuk menentukan puncanya. Keputusan saringan positif belum bermaksud seseorang telah disahkan menghidap kanser.

Adakah Semua Lelaki Perlu Membuat Medical Check Up Setiap Tahun?

Tidak semestinya.

Lelaki yang mempunyai diabetes, tekanan darah tinggi, penyakit buah pinggang atau penyakit jantung mungkin memerlukan pemantauan beberapa kali setahun. Sebaliknya, lelaki muda yang sihat, tidak mempunyai faktor risiko dan mendapat keputusan normal sebelum ini mungkin tidak memerlukan panel ujian darah yang luas setiap tahun.

Kekerapan pemeriksaan dipengaruhi oleh:

• Umur
• Keputusan terdahulu
• Berat badan dan ukur lilit pinggang
• Sejarah keluarga
• Merokok atau penggunaan vape
• Penyakit sedia ada
• Ubat dan suplemen
• Pendedahan pekerjaan
• Simptom baharu

Lawatan berkala tetap berguna untuk menilai perubahan risiko, walaupun doktor tidak memesan ujian darah pada setiap lawatan.

Pemeriksaan Asas yang Penting untuk Kebanyakan Lelaki

1. Sejarah kesihatan peribadi dan keluarga

Doktor mungkin bertanya tentang penyakit yang pernah dialami, pembedahan, ubat, suplemen, alahan, corak tidur, pemakanan, aktiviti fizikal, kesihatan seksual serta penggunaan rokok, vape atau alkohol.

Sejarah keluarga juga penting, khususnya jika ibu bapa atau adik-beradik pernah mengalami:

• Serangan jantung atau strok pada usia muda
• Diabetes
• Kolesterol yang sangat tinggi
• Kanser kolorektal
• Kanser prostat
• Penyakit buah pinggang
• Aneurisme aorta
• Penyakit genetik tertentu

Sejarah keluarga boleh menyebabkan sesuatu saringan dimulakan lebih awal daripada jadual biasa.

2. Tekanan darah

Tekanan darah tinggi sering tidak menyebabkan simptom. USPSTF mengesyorkan saringan tekanan darah bagi semua orang dewasa berumur 18 tahun ke atas dan menyarankan pengukuran di luar klinik untuk mengesahkan diagnosis sebelum rawatan dimulakan.

Satu bacaan tinggi belum mencukupi untuk mengesahkan hipertensi. Bacaan boleh dipengaruhi oleh keresahan, kafein, merokok, senaman, kesakitan dan teknik pengukuran.

Garis panduan KKM menyarankan penggunaan saiz manset yang sesuai, lengan disokong pada paras jantung dan pesakit berada dalam keadaan duduk serta tenang. Untuk pemantauan di rumah, beberapa bacaan pada hari berlainan lebih berguna daripada satu bacaan terpencil.

3. Berat badan, BMI dan ukur lilit pinggang

BMI membantu menganggarkan sama ada berat seseorang sesuai dengan ketinggiannya, tetapi ia bukan ukuran sempurna. Lelaki yang sangat berotot boleh mempunyai BMI tinggi tanpa lebihan lemak yang banyak.

Ukur lilit pinggang memberi maklumat tambahan tentang pengumpulan lemak di bahagian abdomen. Lemak abdomen yang berlebihan berkait dengan risiko diabetes, tekanan darah tinggi, hati berlemak dan penyakit kardiovaskular.

Doktor sepatutnya menilai trend berat badan, bukan sekadar satu nombor pada satu lawatan.

4. Profil lipid

Profil lipid biasanya merangkumi:

• Kolesterol keseluruhan
• Kolesterol LDL
• Kolesterol HDL
• Trigliserida

Keputusan tidak sepatutnya ditafsirkan secara berasingan. Risiko penyakit jantung turut dipengaruhi oleh umur, tekanan darah, diabetes, merokok, sejarah keluarga dan penyakit buah pinggang.

Lelaki yang mempunyai sejarah keluarga serangan jantung awal, diabetes, obesiti atau tekanan darah tinggi mungkin memerlukan pemeriksaan lebih awal atau lebih kerap.

5. Saringan diabetes

Garis panduan KKM bagi diabetes jenis 2 mengesyorkan saringan berasaskan risiko pada individu berumur lebih 30 tahun dan mengulanginya setiap tahun. Ujian boleh melibatkan glukosa plasma atau HbA1c, bergantung pada keadaan individu dan kemudahan yang tersedia.

Saringan mungkin perlu dilakukan lebih awal jika terdapat:

• Berat badan berlebihan atau obesiti
• Sejarah keluarga diabetes
• Tekanan darah tinggi
• Kolesterol atau trigliserida tidak normal
• Kurang aktif
• Penyakit jantung
• Penggunaan ubat tertentu
• Simptom seperti kerap dahaga, kerap kencing atau berat badan turun tanpa sebab

Keputusan abnormal pada individu tanpa simptom biasanya perlu disahkan mengikut kriteria diagnostik yang betul.

Pemeriksaan Kesihatan Lelaki Mengikut Umur

Jadual umur berikut ialah panduan umum. Ia bukan senarai ujian wajib dan tidak menggantikan penilaian doktor.

Umur 18 hingga 29 tahun

Bagi lelaki muda, matlamat utama ialah membina rekod kesihatan asas dan mencegah faktor risiko daripada berkembang.

Pemeriksaan yang sesuai boleh merangkumi:

• Tekanan darah
• Berat badan dan BMI
• Ukur lilit pinggang jika relevan
• Pemakanan dan aktiviti fizikal
• Merokok, vape dan alkohol
• Kesihatan mental
• Kesihatan pergigian
• Penglihatan
• Vaksinasi
• Kesihatan seksual

Ujian kolesterol atau diabetes mungkin diperlukan lebih awal jika terdapat obesiti, sejarah keluarga yang kuat atau penyakit lain.

Ujian HIV dan jangkitan kelamin perlu dipertimbangkan berdasarkan aktiviti seksual dan pendedahan. USPSTF mengesyorkan sekurang-kurangnya satu saringan HIV bagi individu berumur 15 hingga 65 tahun, dengan ujian tambahan bagi mereka yang mempunyai risiko berterusan.

Ketulan, bengkak atau rasa berat pada testis perlu diperiksa segera. Jangan menunggu pemeriksaan tahunan jika terdapat perubahan baharu.

Umur 30 hingga 39 tahun

Pada usia ini, tekanan kerja, kurang tidur, pertambahan berat badan dan gaya hidup kurang aktif mula memberi kesan yang lebih jelas.

Selain pemeriksaan asas, berikan perhatian kepada:

• Saringan diabetes
• Profil lipid
• Tekanan darah
• Ukur lilit pinggang
• Kesihatan mental
• Kualiti tidur
• Fungsi seksual
• Pendedahan pekerjaan
• Penggunaan steroid atau testosteron

Berdengkur kuat, nafas terhenti ketika tidur, kerap terjaga, sakit kepala waktu pagi dan mengantuk ketika memandu boleh menunjukkan apnea tidur. Bukti belum mencukupi untuk menyaring semua orang dewasa tanpa simptom, tetapi individu yang mempunyai simptom perlu dinilai secara klinikal.

Masalah ereksi juga tidak patut dianggap sebagai isu seksual semata-mata. Ia mungkin berkaitan dengan tekanan, ubat, diabetes, gangguan hormon atau penyakit salur darah.

Umur 40 hingga 49 tahun

Pemeriksaan pada usia 40-an perlu memberi tumpuan lebih besar kepada risiko penyakit jantung dan metabolik.

Penilaian lazim termasuk:

• Tekanan darah
• Profil lipid
• Glukosa atau HbA1c
• Berat dan ukur lilit pinggang
• Sejarah merokok
• Risiko penyakit kardiovaskular
• Pemeriksaan mata
• Kesihatan pergigian
• Kesihatan mental dan tidur

Ujian fungsi buah pinggang boleh dipertimbangkan jika seseorang mempunyai diabetes, hipertensi, obesiti, penyakit kardiovaskular atau faktor risiko lain. KKM mengesyorkan saringan penyakit buah pinggang kronik sekurang-kurangnya setiap tahun bagi pesakit diabetes atau hipertensi.

Perlukah membuat ujian PSA pada usia 40 tahun?

Tidak semua lelaki berumur 40 tahun memerlukan ujian PSA.

PSA boleh meningkat disebabkan kanser prostat, tetapi ia juga boleh meningkat akibat pembesaran prostat, keradangan atau faktor lain. Keputusan tinggi boleh membawa kepada ujian berulang, imbasan atau biopsi.

Penilaian teknologi kesihatan KKM tidak menyokong saringan prostat secara besar-besaran kepada seluruh populasi. Saringan terpilih boleh dipertimbangkan lebih awal bagi lelaki yang mempunyai sejarah keluarga kanser prostat, selepas manfaat dan risikonya diterangkan.

Umur 50 hingga 64 tahun

Pada kumpulan umur ini, pemeriksaan metabolik perlu diteruskan dan beberapa saringan kanser menjadi lebih relevan.

Saringan kanser kolorektal

Garis panduan KKM menyarankan saringan kanser kolorektal bagi populasi berisiko purata bermula pada umur 50 tahun dan diteruskan sehingga umur 75 tahun. Ujian darah tersembunyi dalam najis jenis imunokimia atau iFOBT ialah kaedah pilihan, manakala kolonoskopi digunakan bagi kumpulan berisiko sederhana atau tinggi.

Keputusan iFOBT positif perlu disusuli dengan penilaian lanjut. Ujian CEA tidak sesuai digunakan sebagai ujian saringan kanser kolorektal kepada individu sihat.

Saringan mungkin perlu dimulakan lebih awal jika seseorang mempunyai:

• Ahli keluarga terdekat dengan kanser kolorektal
• Polip usus terdahulu
• Penyakit radang usus
• Sindrom kanser keturunan
• Simptom seperti darah dalam najis atau perubahan tabiat membuang air besar

Jika terdapat simptom, pemeriksaan itu bukan lagi saringan rutin tetapi penilaian diagnostik.

Saringan prostat

Bagi lelaki tanpa simptom, keputusan untuk menjalani PSA perlu dibuat selepas berbincang dengan doktor. USPSTF menyarankan keputusan individu bagi lelaki berumur 55 hingga 69 tahun dan tidak mengesyorkan saringan rutin pada umur 70 tahun ke atas.

Cadangan negara dan organisasi boleh berbeza. Perkara penting ialah memahami bahawa PSA bukan ujian tahunan automatik untuk setiap lelaki.

Saringan kanser paru-paru

X-ray dada tahunan bukan kaedah saringan kanser paru-paru yang disokong bukti.

Sebagai rujukan antarabangsa, USPSTF mengesyorkan CT dos rendah setiap tahun kepada individu berumur 50 hingga 80 tahun yang mempunyai sejarah merokok sekurang-kurangnya 20 pek-tahun serta masih merokok atau berhenti dalam tempoh 15 tahun lalu.

Satu pek-tahun bersamaan merokok satu pek sehari selama setahun. Sebagai contoh, dua pek sehari selama 10 tahun bersamaan 20 pek-tahun.

Kriteria tersebut berasal dari Amerika Syarikat. Kelayakan, kemudahan dan protokol di Malaysia perlu dibincangkan dengan doktor. Berhenti merokok masih merupakan tindakan paling penting untuk mengurangkan risiko.

Umur 65 tahun dan ke atas

Pemeriksaan warga emas perlu menilai lebih daripada keputusan darah.

Antara perkara penting ialah:

• Tekanan darah
• Diabetes dan kolesterol
• Fungsi buah pinggang
• Penglihatan
• Pendengaran
• Risiko jatuh
• Kekuatan otot dan pergerakan
• Kehilangan berat tanpa sebab
• Ingatan dan perubahan tingkah laku
• Kesihatan pergigian
• Status vaksinasi
• Semakan semua ubat dan suplemen

Pengambilan banyak ubat meningkatkan risiko interaksi, pening, mengantuk, tekanan darah terlalu rendah dan jatuh. Bawa semua ubat, termasuk produk herba, semasa pemeriksaan.

Sebagai rujukan antarabangsa, saringan sekali menggunakan ultrasound bagi aneurisme aorta abdomen disyorkan kepada lelaki berumur 65 hingga 75 tahun yang pernah merokok. Bagi lelaki yang tidak pernah merokok, keputusan dibuat secara terpilih berdasarkan faktor risiko.

Keputusan untuk meneruskan saringan kanser pada usia lanjut perlu mengambil kira tahap kesihatan, keputusan saringan terdahulu, jangka hayat dan kesanggupan menjalani rawatan. Saringan kurang berguna jika seseorang tidak mampu atau tidak mahu menjalani ujian pengesahan serta rawatan susulan.

Ujian Darah yang Mungkin Dicadangkan

Glukosa puasa dan HbA1c

Glukosa puasa menunjukkan paras gula pada masa ujian, manakala HbA1c menganggarkan kawalan gula dalam beberapa bulan kebelakangan. Doktor memilih ujian berdasarkan keadaan dan tujuan pemeriksaan.

Tidak semua ujian glukosa memerlukan puasa. Hubungi klinik lebih awal dan jangan berpuasa tanpa arahan.

Kiraan darah penuh

Kiraan darah penuh boleh membantu mengesan anemia, perubahan sel darah putih atau masalah platelet. Namun, ia bukan ujian yang wajib diulang setiap tahun bagi setiap lelaki yang sihat.

Keputusan yang sedikit di luar julat tidak semestinya menunjukkan penyakit serius. Ia perlu ditafsirkan bersama simptom dan keputusan lain.

Fungsi buah pinggang

Penilaian buah pinggang boleh melibatkan kreatinin, anggaran kadar penapisan glomerulus atau eGFR dan ujian albumin dalam air kencing.

Kreatinin tidak sepatutnya ditafsirkan secara bersendirian kerana ia dipengaruhi oleh umur, jisim otot dan faktor lain.

Fungsi hati

Ujian hati lebih relevan bagi individu yang mempunyai:

• Obesiti
• Diabetes
• Pengambilan alkohol yang tinggi
• Risiko hepatitis
• Penggunaan ubat tertentu
• Keputusan terdahulu yang tidak normal
• Simptom penyakit hati

Ujian fungsi hati yang normal juga tidak mengecualikan semua penyakit hati.

Kesihatan Mental, Tidur dan Seksual

Pemeriksaan kesihatan lelaki tidak lengkap jika hanya menilai tekanan darah dan ujian darah.

Kemurungan pada lelaki boleh muncul sebagai cepat marah, hilang minat, keletihan, gangguan tidur, pengambilan alkohol berlebihan atau kecenderungan mengasingkan diri. USPSTF mengesyorkan saringan kemurungan bagi orang dewasa apabila sistem diagnosis, rawatan dan susulan dapat disediakan.

Beritahu doktor jika anda mengalami:

• Mood murung yang berpanjangan
• Hilang minat terhadap aktiviti
• Sukar tidur atau tidur berlebihan
• Tekanan kerja yang tidak terkawal
• Serangan panik
• Pengambilan alkohol untuk menangani emosi
• Fikiran mencederakan diri

Masalah seksual seperti libido rendah, disfungsi erektil, sakit ketika ejakulasi atau masalah kesuburan juga wajar dibincangkan secara terus.

Adakah Semua Lelaki Perlu Membuat Ujian Testosteron?

Tidak.

Endocrine Society tidak mengesyorkan saringan testosteron secara rutin kepada populasi lelaki umum. Diagnosis kekurangan testosteron memerlukan simptom yang konsisten serta paras testosteron yang rendah secara jelas dan berulang.

Keletihan sahaja bukan bukti testosteron rendah. Keletihan juga boleh berpunca daripada kurang tidur, kemurungan, anemia, diabetes, obesiti, masalah tiroid, apnea tidur atau ubat.

Apabila ujian diperlukan, doktor lazimnya menilai sampel pada waktu pagi dan mengulangi ujian untuk mengesahkan keputusan.

Mengambil testosteron tanpa diagnosis dan pemantauan yang betul boleh menjejaskan kesuburan serta menyebabkan kesan sampingan lain.

Ujian yang Tidak Semestinya Diperlukan

ECG atau ujian treadmill bagi lelaki tanpa simptom

ECG dan ujian treadmill berguna dalam keadaan tertentu, tetapi bukan saringan automatik untuk semua lelaki.

USPSTF mengesyorkan agar ECG rehat atau senaman tidak digunakan untuk saringan penyakit kardiovaskular pada orang dewasa tanpa simptom yang berisiko rendah. Keputusan tidak normal yang tidak signifikan boleh membawa kepada ujian lanjut yang tidak diperlukan.

Penanda tumor

Penanda tumor seperti CEA, AFP atau CA 19-9 tidak boleh digunakan sebagai satu panel umum untuk “mengesan semua kanser”.

Sesetengah penanda digunakan untuk memantau penyakit yang telah dikenal pasti atau bagi kumpulan berisiko tertentu. Nilai yang normal tidak menjamin seseorang bebas kanser, manakala nilai tinggi tidak semestinya bermaksud kanser.

Imbasan CT seluruh badan

Imbasan CT seluruh badan kepada individu tanpa simptom tidak terbukti memenuhi kriteria saringan yang berkesan. Ia juga boleh menemui perubahan kecil yang tidak berbahaya, menyebabkan kebimbangan, pemeriksaan susulan dan pendedahan radiasi tambahan.

Ini berbeza daripada CT dos rendah paru-paru yang disasarkan kepada perokok berisiko tinggi dan memenuhi kriteria tertentu.

Panel ujian yang terlalu luas

Pakej yang mengandungi puluhan ujian mungkin kelihatan menyeluruh, tetapi setiap ujian meningkatkan kemungkinan sekurang-kurangnya satu keputusan berada di luar julat secara kebetulan.

Sebelum bersetuju, tanyakan:

1. Apakah penyakit yang cuba dikesan?
2. Adakah saya mempunyai risiko penyakit tersebut?
3. Apakah tindakan jika keputusan tidak normal?
4. Adakah keputusan perlu disahkan?
5. Adakah ujian ini disokong oleh garis panduan?

Cara Bersedia Sebelum Pemeriksaan Kesihatan

Untuk mendapatkan penilaian yang lebih berguna:

1. Senaraikan semua ubat dan suplemen. Sertakan produk herba, hormon dan ubat yang dibeli dalam talian.
2. Bawa laporan lama. Trend beberapa tahun lebih bermakna daripada satu keputusan.
3. Catat sejarah keluarga. Cuba ketahui penyakit dan umur ketika ahli keluarga didiagnosis.
4. Senaraikan simptom. Jangan abaikan masalah ereksi, gangguan tidur, perubahan najis atau kehilangan berat.
5. Tanya tentang puasa. Tidak semua ujian memerlukannya.
6. Jangan hentikan ubat sendiri. Dapatkan arahan klinik terlebih dahulu.
7. Bawa rekod tekanan darah di rumah. Pastikan alat dan teknik pengukuran sesuai.
8. Sediakan soalan. Fahami tujuan setiap ujian dan langkah susulan.

Cara Memahami Keputusan Pemeriksaan

Keputusan di luar julat rujukan tidak semestinya bermaksud anda menghidap penyakit.

Julat makmal dibina berdasarkan populasi rujukan. Sebilangan individu sihat boleh mendapat keputusan sedikit di luar julat. Keputusan juga boleh dipengaruhi oleh:

• Puasa
• Dehidrasi
• Senaman berat
• Penyakit sementara
• Masa sampel diambil
• Ubat dan suplemen
• Kesilapan pengambilan atau pemprosesan sampel

Jangan mentafsir satu keputusan secara berasingan. Doktor perlu menilai trend, tahap penyimpangan, simptom dan keputusan lain.

Perkara paling penting ialah memastikan keputusan tidak normal disusuli dengan tindakan yang sesuai. Pemeriksaan tanpa susulan hanya menghasilkan laporan, bukannya perlindungan kesihatan.

Bila Perlu Berjumpa Doktor Tanpa Menunggu Medical Check Up?

Dapatkan pemeriksaan segera jika mengalami:

• Sakit atau tekanan pada dada
• Sesak nafas
• Lemah atau kebas sebelah badan
• Pertuturan tiba-tiba menjadi tidak jelas
• Pengsan
• Batuk berdarah
• Darah dalam najis atau air kencing
• Berat badan turun tanpa sebab
• Ketulan baharu pada testis
• Sakit abdomen yang kuat
• Sukar membuang air kecil secara tiba-tiba
• Dahaga dan kerap kencing yang ketara
• Fikiran mencederakan diri

Simptom ini memerlukan penilaian diagnostik dan tidak patut menunggu tarikh pemeriksaan kesihatan rutin.

Memilih Pakej Pemeriksaan Kesihatan

Sebelum membeli sesuatu pakej, semak sama ada:

• Terdapat konsultasi doktor sebelum ujian
• Ujian dipilih mengikut umur dan risiko
• Doktor menerangkan keputusan
• Klinik menyediakan pelan susulan
• Harga merangkumi konsultasi
• Ujian yang ditawarkan mempunyai tujuan jelas
• Keputusan boleh dibawa untuk rawatan di tempat lain

Pakej termurah tidak semestinya paling berbaloi. Pakej paling mahal juga tidak semestinya paling berkualiti.

Pemeriksaan yang disesuaikan oleh doktor selalunya lebih berguna daripada pakej tetap yang memberikan ujian sama kepada semua orang.

Kesimpulan

Pemeriksaan kesihatan lelaki perlu disesuaikan mengikut umur, simptom dan faktor risiko. Asasnya ialah tekanan darah, berat badan, ukur lilit pinggang, risiko diabetes, profil lipid dan gaya hidup.

Selepas umur 50 tahun, saringan kanser kolorektal menjadi semakin penting. PSA, CT dos rendah paru-paru dan ultrasound aneurisme aorta pula hanya sesuai bagi kumpulan tertentu selepas manfaat serta risiko dinilai.

Elakkan tanggapan bahawa pemeriksaan terbaik ialah pemeriksaan yang mempunyai paling banyak ujian. Pilih ujian yang mempunyai tujuan jelas, fahami keputusannya dan pastikan tindakan susulan dilakukan.

Soalan Lazim Pemeriksaan Kesihatan Lelaki