Pembaziran Ubat: Punca, Kesan, Cara Pencegahan dan Pelupusan yang Selamat

Pernahkah anda membuka kabinet ubat dan menemui tablet yang tidak lagi diingati kegunaannya, beberapa botol sirap yang sudah lama dibuka atau ubat penyakit kronik yang semakin bertimbun?

Keadaan ini bukan perkara kecil. Ubat yang tidak digunakan, rosak atau telah tamat tempoh boleh meningkatkan risiko kesilapan pengambilan, keracunan tidak sengaja dan penggunaan ubat yang tidak sesuai. Apabila dibuang melalui singki, tandas atau bersama-sama sampah domestik, sisa ubat juga boleh mencemarkan alam sekitar.

Pembaziran ubat tidak semestinya berpunca daripada sikap pesakit. Ia boleh berlaku apabila rawatan ditukar, pesakit mengalami kesan sampingan, bekalan diterima daripada beberapa fasiliti atau arahan pengambilan tidak difahami dengan baik.

Apakah Maksud Pembaziran Ubat?

Pembaziran ubat merujuk kepada keadaan apabila ubat dibekalkan atau dibeli tetapi tidak digunakan sebagaimana yang dirancang, tidak lagi diperlukan atau tidak dapat digunakan kerana telah rosak atau tamat tempoh.

Ia boleh melibatkan:

• ubat preskripsi yang tidak diambil;
• ubat berbaki selepas rawatan tamat;
• ubat penyakit kronik yang bertimbun;
• ubat yang dihentikan atau ditukar oleh doktor;
• ubat yang telah tamat tempoh;
• ubat yang rosak akibat penyimpanan tidak betul;
• ubat tanpa label atau identiti yang jelas;
• ubat milik pesakit yang telah meninggal dunia.

Dalam sesetengah keadaan, ubat mungkin belum tamat tempoh tetapi tetap tidak sesuai digunakan. Contohnya, ubat tersebut telah terdedah kepada suhu tinggi di dalam kereta, pembungkusannya bocor atau rawatan berkenaan telah dihentikan oleh doktor.

Mengapa Pembaziran Ubat Perlu Diberi Perhatian?

Ubat bukan barangan rumah biasa. Setiap ubat mempunyai indikasi, dos, tempoh rawatan, syarat penyimpanan dan risiko kesan sampingan tertentu.

Lebihan ubat yang tidak diurus dengan baik boleh menyebabkan seseorang:

• mengambil ubat lama untuk penyakit baharu;
• tersalah mengambil dos;
• mengambil dua jenama dengan bahan aktif yang sama;
• berkongsi ubat dengan ahli keluarga;
• menggunakan ubat yang telah rosak;
• menyimpan ubat sehingga boleh dicapai oleh kanak-kanak;
• membuang ubat melalui kaedah yang mencemarkan alam sekitar.

Portal rasmi MyMediSAFE kini memaparkan 1,248 pusat pengumpulan ubat di seluruh negara. Sebanyak 37.4 tan metrik sisa farmaseutikal dilaporkan telah dikumpulkan dan dilupuskan dengan selamat sepanjang Januari hingga Disember 2025.

Punca Pembaziran Ubat

1. Tidak mengambil ubat seperti diarahkan

Ketidakpatuhan terhadap rawatan merupakan antara penyebab utama ubat berbaki. Pesakit mungkin terlupa, tidak memahami tujuan ubat atau berhenti mengambilnya apabila simptom mula berkurangan.

Masalah ini lebih mudah berlaku apabila:

• jadual pengambilan terlalu rumit;
• pesakit mengambil banyak jenis ubat;
• arahan label sukar difahami;
• pesakit mengalami kesukaran menelan;
• pengambilan ubat mengganggu rutin harian;
• pesakit bimbang tentang kesan sampingan.

Berhenti mengambil ubat tidak semestinya bermaksud pesakit sengaja mengabaikan rawatan. Kadangkala rejimen tersebut memang terlalu sukar untuk diamalkan. Masalah sebenar perlu dibincangkan dengan doktor atau ahli farmasi.

2. Mengalami kesan sampingan

Pesakit mungkin menghentikan ubat apabila mengalami loya, pening, mengantuk, cirit-birit atau kesan lain yang mengganggu kehidupan harian.

Tindakan menghentikan ubat secara senyap boleh menyebabkan dua masalah: penyakit tidak dirawat dengan baik dan bekalan ubat terus diberikan pada lawatan berikutnya.

Jangan terus memaksa diri mengambil ubat yang menyebabkan masalah serius. Sebaliknya, hubungi doktor atau ahli farmasi untuk menentukan sama ada dos perlu diselaraskan, masa pengambilan perlu diubah atau ubat perlu diganti.

3. Rawatan atau dos ditukar

Perubahan keadaan kesihatan boleh menyebabkan doktor:

• menukar jenis ubat;
• menambah atau mengurangkan dos;
• menghentikan rawatan;
• menggantikan tablet dengan bentuk lain;
• mengubah keseluruhan rejimen rawatan.

Ubat lama kemudian menjadi lebihan walaupun pada asalnya dibekalkan dengan betul.

4. Mendapatkan bekalan daripada beberapa fasiliti

Pesakit yang mendapatkan rawatan daripada beberapa klinik, hospital atau farmasi boleh menerima ubat yang bertindih.

Jenama mungkin berbeza tetapi bahan aktifnya sama. Tanpa senarai ubat yang lengkap, pesakit juga mungkin menerima bekalan baharu sedangkan masih mempunyai banyak baki di rumah.

5. Membeli ubat tanpa keperluan jelas

Sesetengah orang membeli ubat dalam kuantiti banyak kerana promosi, takut kehabisan stok atau mahu menyimpannya untuk kecemasan.

Masalahnya, penyakit yang kelihatan sama tidak semestinya memerlukan rawatan yang sama. Ubat yang dibeli mungkin tidak digunakan sehingga tamat tempoh.

6. Beralih kepada produk lain

Ada pesakit menghentikan ubat preskripsi kerana mahu mencuba produk tradisional, suplemen atau rawatan alternatif. Ubat asal kemudian dibiarkan bertimbun tanpa memaklumkan doktor.

Produk tambahan juga boleh berinteraksi dengan ubat preskripsi. Semua ubat, vitamin, herba dan suplemen perlu dimaklumkan kepada doktor atau ahli farmasi.

7. Penyimpanan yang tidak betul

Ubat boleh rosak sebelum tarikh luput apabila terdedah kepada:

• suhu tinggi;
• kelembapan;
• cahaya matahari;
• air;
• pembungkusan yang tidak ditutup rapat.

Menyimpan ubat di dalam kereta, berhampiran dapur atau di bilik mandi biasanya bukan pilihan yang baik. Ikut arahan penyimpanan pada label kerana keperluan setiap produk boleh berbeza.

Kesan sampingan, perubahan rejimen, ketidakpatuhan, pembelian tanpa keperluan dan penerimaan bekalan daripada beberapa fasiliti turut dikenal pasti dalam pelan rasmi MyMediSAFE sebagai punca lebihan ubat dalam simpanan pesakit.

Kesan Pembaziran Ubat

Risiko kepada pesakit dan keluarga

Lebihan ubat menjadikan kabinet ubat semakin sukar diurus. Label lama, nama jenama berbeza dan tablet yang dikeluarkan daripada pembungkusan asal boleh menyebabkan kekeliruan.

Risikonya termasuk:

• pengambilan dos berganda;
• tertukar antara ubat suami, isteri atau anak;
• pengambilan ubat yang telah dihentikan;
• keracunan tidak sengaja;
• penggunaan ubat tanpa penilaian doktor;
• penyalahgunaan ubat tertentu.

Kanak-kanak boleh menganggap tablet berwarna-warni sebagai gula-gula. Warga emas pula mungkin menghadapi masalah penglihatan, ingatan atau memahami perubahan rejimen.

Pembaziran wang dan sumber kesihatan

Ubat yang tidak digunakan tetap melibatkan kos pembuatan, pembelian, penyimpanan dan pembekalan.

Dalam sistem kesihatan, pembaziran juga melibatkan masa petugas yang menyediakan ubat serta sumber yang sepatutnya boleh digunakan untuk keperluan pesakit lain.

Rawatan menjadi kurang berkesan

Jika pesakit tidak mengambil ubat tetapi tidak memaklumkannya, doktor mungkin menyangka ubat tersebut tidak berkesan. Dos boleh dinaikkan atau ubat lain ditambah walaupun punca sebenar ialah ubat tidak diambil secara konsisten.

Oleh itu, berterus terang tentang cara anda mengambil ubat adalah lebih selamat daripada cuba memberikan jawapan yang anda fikir doktor mahu dengar.

Pencemaran alam sekitar

Membuang ubat ke dalam singki, tandas, longkang atau sampah domestik boleh membolehkan sisa farmaseutikal memasuki tanah dan sumber air.

Pelan MyMediSAFE menyatakan bahawa sisa farmaseutikal boleh dikaitkan dengan pencemaran air, perubahan ekosistem, kesan terhadap hidupan akuatik dan kebimbangan mengenai kerintangan antimikrob.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia turut menekankan keperluan pengurusan sisa farmaseutikal yang selamat bagi mengurangkan risiko kepada manusia dan alam sekitar.

Bolehkah Ubat Berlebihan Digunakan Semula?

Jangan menentukan keselamatan ubat berdasarkan rupa luaran sahaja. Tablet yang kelihatan normal tidak semestinya masih sesuai digunakan.

Sebelum meneruskan ubat lama, semak perkara berikut:

1. Adakah nama dan dos ubat masih jelas?
2. Adakah ubat masih dalam pembungkusan asal?
3. Adakah tarikh luput masih sah?
4. Adakah ubat disimpan mengikut arahan?
5. Adakah doktor masih mahu anda mengambilnya?
6. Adakah keadaan kesihatan atau ubat lain telah berubah?
7. Adakah bekas telah dibuka terlalu lama?

Jangan gunakan ubat tersebut apabila:

• telah tamat tempoh;
• label tidak dapat dikenal pasti;
• warna, bau atau tekstur berubah;
• tablet pecah, melekit atau berkulat;
• cecair berketul atau terpisah secara luar biasa;
• pembungkusan bocor atau rosak;
• ubat terdedah kepada haba atau air;
• doktor telah menghentikannya;
• ubat itu dipreskripsikan untuk orang lain.

Apabila ragu-ragu, bawa ubat atau gambar label kepada ahli farmasi.

Mengapa Ubat Tidak Boleh Dikongsi?

Ubat yang sesuai untuk seorang pesakit mungkin berbahaya kepada orang lain walaupun kedua-duanya mengalami simptom yang hampir sama.

Perbezaan boleh melibatkan:

• umur dan berat badan;
• kehamilan atau penyusuan;
• fungsi buah pinggang dan hati;
• alahan;
• penyakit sedia ada;
• interaksi dengan ubat lain;
• dos dan tempoh rawatan.

Jangan berkongsi antibiotik, ubat tahan sakit preskripsi, ubat tidur, ubat darah tinggi atau ubat penyakit kronik.

Antibiotik berbaki juga tidak sepatutnya disimpan untuk jangkitan akan datang. Ambil antibiotik mengikut dos dan tempoh yang ditetapkan. Jika doktor mengarahkan rawatan dihentikan atau masih terdapat lebihan, dapatkan nasihat ahli farmasi tentang pemulangan ubat.

Cara Mencegah Pembaziran Ubat

1. Simpan senarai ubat yang terkini

Senaraikan semua:

• ubat preskripsi;
• ubat tanpa preskripsi;
• vitamin;
• suplemen;
• produk herba;
• alahan ubat.

Bawa senarai tersebut setiap kali berjumpa doktor, terutama apabila mendapatkan rawatan di fasiliti berbeza.

2. Periksa baki sebelum mengambil bekalan baharu

Sebelum temu janji atau pengambilan ubat susulan:

• kira baki ubat;
• periksa tarikh luput;
• ambil gambar label;
• catat ubat yang tidak diambil;
• maklumkan jika bekalan masih banyak.

Jangan menyembunyikan baki ubat. Maklumat ini membantu petugas kesihatan mengesan masalah pematuhan atau bekalan bertindih.

3. Fahami arahan pengambilan

Sebelum pulang, tanyakan:

• Apakah tujuan ubat ini?
• Berapa lama perlu diambil?
• Adakah perlu diambil setiap hari atau apabila perlu?
• Apakah kesan sampingan penting?
• Apakah tindakan jika terlupa dos?
• Bolehkah diambil bersama ubat lain?
• Bagaimanakah cara penyimpanannya?

Arahan “habiskan semua ubat” tidak boleh digunakan secara umum untuk setiap ubat. Ikut tempoh yang ditetapkan pada preskripsi atau arahan khusus doktor dan ahli farmasi.

4. Gunakan sistem peringatan

Pilihan yang boleh membantu termasuk:

• penggera telefon;
• jadual bertulis;
• aplikasi pengurusan ubat;
• kotak ubat mingguan;
• bantuan ahli keluarga atau penjaga.

Namun, tidak semua ubat sesuai dipindahkan ke kotak ubat. Produk yang sensitif terhadap cahaya, udara atau kelembapan mungkin perlu kekal dalam pembungkusan asal.

5. Lakukan audit kabinet ubat

Periksa kabinet ubat setiap tiga hingga enam bulan:

1. Kumpulkan semua ubat.
2. Asingkan mengikut pemilik.
3. Periksa nama dan tarikh luput.
4. Kenal pasti ubat yang telah dihentikan.
5. Periksa keadaan pembungkusan.
6. Asingkan ubat rosak atau tidak digunakan.
7. Susun ubat aktif supaya mudah dikenal pasti.
8. Sediakan ubat yang perlu dipulangkan.

Simpan ubat di tempat yang kering, sesuai dengan arahan produk dan tidak dapat dicapai oleh kanak-kanak.

Cara Mengenal Pasti Ubat yang Perlu Dilupuskan

Pertimbangkan pelupusan apabila ubat:

• telah rosak atau tamat tempoh;
• tidak lagi digunakan;
• dihentikan selepas rawatan ditukar;
• tidak mempunyai label;
• tidak diketahui pemiliknya;
• berubah warna, bau atau bentuk;
• disimpan dalam keadaan tidak sesuai;
• mempunyai pembungkusan yang rosak;
• ditinggalkan oleh pesakit yang telah meninggal dunia.

Jangan campurkan semula ubat ini dengan bekalan yang masih aktif.

Cara Pelupusan Ubat yang Selamat di Malaysia

Pilihan utama di Malaysia ialah membawa ubat rosak, luput atau tidak digunakan ke pusat pengumpulan ubat yang mengambil bahagian dalam MyMediSAFE.

Langkah yang disarankan

1. Asingkan ubat
   Kenal pasti ubat yang rosak, tamat tempoh atau tidak lagi digunakan.
2. Lindungi maklumat peribadi
   Padamkan nama, nombor pengenalan, nombor pesakit dan maklumat peribadi lain pada sampul atau kotak.
3. Rosakkan label keselamatan hologram
   Langkah ini membantu mengelakkan pembungkusan disalahgunakan.
4. Kekalkan ubat dalam bekas asal
   Ubat tidak perlu dikeluarkan daripada botol, pek atau bekas asal. Ubat sirap boleh dipulangkan bersama-sama botolnya.
5. Masukkan ke dalam bekas yang sesuai
   Gunakan beg atau bekas yang kukuh bagi mengelakkan kebocoran.
6. Bawa ke pusat pengumpulan
   Masukkan ke dalam kotak pengumpulan yang disediakan atau serahkan kepada ahli farmasi.
7. Semak penerimaan produk tertentu
   Polisi boleh berbeza antara fasiliti, terutama bagi alat tajam, ubat sitotoksik atau produk khas.

MyMediSAFE menerima pelbagai bentuk ubat, termasuk tablet, kapsul, ubat cecair, ubat sedut, ubat sapuan, ubat titis, supositori, pesari, sachet dan tampalan. Ubat yang dikumpulkan tidak digunakan atau dibekalkan semula kepada pesakit.

KKM turut menjelaskan bahawa ubat boleh dimasukkan ke dalam kotak pengumpulan atau diserahkan kepada ahli farmasi. Lokasi terdekat boleh disemak melalui portal rasmi MyMediSAFE.

Bolehkah Ubat Dibuang ke Dalam Tandas atau Singki?

Secara umum, jangan buang ubat ke dalam tandas, singki atau longkang.

Ini termasuk ubat cecair. Bentuknya yang cair tidak bermaksud ia selamat dituangkan ke dalam sistem air.

KKM menyatakan bahawa pembuangan ubat rosak, luput atau tidak digunakan bersama-sama sisa domestik, melalui tandas atau melalui singki merupakan kaedah yang salah dan boleh menyumbang kepada pencemaran sumber air.

Panduan dari negara lain mungkin menyenaraikan beberapa ubat tertentu yang boleh dibuang melalui tandas dalam keadaan khusus. Namun, senarai tersebut tidak boleh digunakan secara automatik di Malaysia. Ikut panduan tempatan dan pulangkan ubat melalui MyMediSAFE.

Bolehkah Ubat Dibuang ke Dalam Tong Sampah?

Jangan jadikan tong sampah biasa sebagai pilihan pertama.

Ubat yang dibuang bersama-sama sampah domestik boleh:

• diambil oleh orang lain;
• dicapai oleh kanak-kanak atau haiwan;
• bocor ke persekitaran;
• disalahgunakan;
• menyebabkan pembungkusan berlabel peribadi terdedah.

Pilihan yang lebih selamat ialah membawa ubat ke pusat pengumpulan. Jika tiada pusat berhampiran atau anda mempunyai produk yang tidak diterima, hubungi ahli farmasi untuk arahan khusus.

Bagaimana dengan Jarum dan Picagari?

Jarum, lancet, picagari dan jarum pen insulin ialah objek tajam. Jangan masukkannya secara longgar ke dalam beg ubat atau kotak pengumpulan biasa.

Masukkan objek tajam ke dalam bekas tahan tusukan yang sesuai dan tanyakan kepada klinik, hospital atau ahli farmasi tentang kaedah penyerahan. Jangan anggap semua pusat MyMediSAFE menerima objek tajam kerana skop penerimaan boleh bergantung pada polisi fasiliti.

Jika Kanak-kanak atau Orang Dewasa Tertelan Ubat Secara Tidak Sengaja

Jangan tunggu sehingga simptom menjadi teruk dan jangan cuba memaksa mangsa muntah tanpa arahan profesional.

Dapatkan bantuan segera jika mangsa:

• sukar bernafas;
• terlalu mengantuk;
• tidak sedarkan diri;
• mengalami sawan;
• keliru;
• muntah berulang;
• dipercayai mengambil dos yang banyak;
• melibatkan kanak-kanak yang menelan ubat tidak diketahui.

Hubungi 999 untuk kecemasan. Pusat Racun Negara turut menyediakan khidmat nasihat keracunan melalui talian 04 6536 999, tertakluk kepada waktu operasinya. Bawa bekas, label atau gambar ubat untuk membantu pengecaman.

Kesimpulan

Pembaziran ubat bukan sekadar masalah ubat tamat tempoh. Ia bermula apabila ubat dibekalkan tetapi tidak diambil, rawatan berubah, bekalan bertindih atau ubat disimpan sehingga rosak.

Langkah paling praktikal ialah:

• ambil ubat mengikut arahan;
• maklumkan baki dan kesan sampingan;
• bawa senarai ubat ketika mendapatkan rawatan;
• elakkan pembelian berlebihan;
• jangan berkongsi ubat;
• periksa kabinet ubat secara berkala;
• pulangkan ubat rosak, luput atau tidak digunakan ke pusat pengumpulan.

Jangan buang ubat melalui tandas, singki atau longkang. Melalui MyMediSAFE, ubat yang dikumpulkan akan diurus dan dihantar untuk pelupusan yang betul, termasuk melalui kemudahan pelupusan berlesen.

Soalan Lazim Tentang Pembaziran Ubat