Gastroenteritis: Punca Cirit-Birit Dan Muntah, Simptom, Rawatan Serta Tanda Bahaya

Cirit-birit dan muntah yang berlaku secara tiba-tiba sering dianggap sebagai keracunan makanan atau “masuk angin”. Namun, simptom ini juga boleh disebabkan oleh gastroenteritis, iaitu keradangan pada saluran penghadaman yang lazimnya berpunca daripada jangkitan virus, bakteria atau parasit.

Selain cirit-birit dan muntah, pesakit mungkin mengalami loya, kekejangan perut, demam, hilang selera makan dan keletihan. Kebanyakan kes yang ringan akan pulih dengan sendirinya, tetapi kehilangan air dan elektrolit secara berterusan boleh menyebabkan dehidrasi yang serius.

Bayi, kanak-kanak kecil, warga emas, ibu hamil dan individu dengan sistem imun yang lemah lebih mudah mengalami komplikasi. Mereka juga mungkin memerlukan pemeriksaan perubatan lebih awal walaupun simptom kelihatan sederhana.

Rawatan utama gastroenteritis bukanlah antibiotik atau ubat untuk menghentikan cirit-birit. Keutamaan sebenarnya ialah menggantikan air dan elektrolit yang hilang serta mengenal pasti tanda bahaya sebelum keadaan menjadi lebih teruk.

Apa Itu Gastroenteritis?

Gastroenteritis ialah keradangan pada perut dan usus yang menyebabkan simptom seperti cirit-birit, muntah, loya serta sakit atau kekejangan perut.

Istilah “gastro” merujuk kepada perut, manakala “enteritis” merujuk kepada keradangan usus. Walaupun keadaan ini kadangkala dipanggil “selesema perut”, gastroenteritis tidak sama dengan influenza. Influenza ialah jangkitan sistem pernafasan, manakala gastroenteritis menjejaskan sistem penghadaman.

Gastroenteritis boleh berlaku kepada orang dewasa dan kanak-kanak. Kebanyakan kes akut berpunca daripada jangkitan, khususnya virus enterik seperti norovirus dan rotavirus. Bakteria dan parasit juga boleh menyebabkan simptom yang serupa.

Simptom gastroenteritis lazimnya bermula secara tiba-tiba. Tempoh penyakit bergantung pada jenis kuman, keadaan kesihatan pesakit dan tahap kehilangan cecair. Gastroenteritis virus biasanya pulih dalam beberapa hari, tetapi sesetengah jangkitan bakteria atau parasit boleh berlarutan lebih lama.

Adakah Gastroenteritis Sama Dengan Keracunan Makanan?

Gastroenteritis dan keracunan makanan mempunyai banyak simptom yang sama, tetapi kedua-duanya tidak semestinya merujuk kepada keadaan yang serupa.

Gastroenteritis ialah istilah umum bagi keradangan perut dan usus. Ia boleh disebabkan oleh:

• virus
• bakteria
• parasit
• toksin
• ubat tertentu
• beberapa keadaan bukan jangkitan

Keracunan makanan pula berlaku selepas seseorang mengambil makanan atau minuman yang mengandungi kuman, toksin atau bahan kimia berbahaya. Oleh itu, keracunan makanan boleh menjadi salah satu punca gastroenteritis.

Petunjuk yang mungkin mengarah kepada keracunan makanan termasuk:

• beberapa orang mengalami simptom selepas makan makanan yang sama
• simptom bermula beberapa jam selepas makan
• muntah berlaku secara mendadak
• terdapat sejarah pengambilan makanan mentah, kurang masak atau disimpan dengan tidak betul

Walau bagaimanapun, masa simptom bermula sahaja tidak cukup untuk menentukan puncanya. Sesetengah jangkitan mengambil masa beberapa jam, manakala yang lain mengambil masa beberapa hari sebelum menghasilkan simptom.

Pemeriksaan doktor dan ujian najis mungkin diperlukan jika terdapat najis berdarah, demam tinggi, sakit perut teruk, simptom berpanjangan atau disyaki berlaku wabak keracunan makanan.

Punca Gastroenteritis

1. Jangkitan virus

Virus merupakan antara punca paling lazim bagi gastroenteritis akut.

Antara virus yang boleh menyebabkan gastroenteritis ialah:

• norovirus
• rotavirus
• adenovirus enterik
• astrovirus
• sapovirus

Norovirus sangat mudah berjangkit dan boleh menjangkiti semua peringkat umur. Ia sering merebak dalam keluarga, sekolah, pusat jagaan, asrama, hospital, restoran dan tempat yang dihuni ramai orang. Simptom biasanya melibatkan muntah, cirit-birit tidak berdarah, loya dan kekejangan perut.

Rotavirus pula lebih banyak dikaitkan dengan cirit-birit berair serta muntah dalam kalangan bayi dan kanak-kanak kecil. Kehilangan cecair boleh berlaku dengan cepat sekiranya kanak-kanak tidak mampu minum secukupnya.

2. Jangkitan bakteria

Bakteria boleh memasuki tubuh melalui makanan, air atau tangan yang tercemar.

Antara bakteria yang boleh menyebabkan gastroenteritis ialah:

• Salmonella
• Campylobacter
• Shigella
• jenis tertentu Escherichia coli
• Vibrio cholerae
• Yersinia enterocolitica

Jangkitan bakteria tertentu lebih cenderung menyebabkan demam tinggi, sakit perut kuat, najis berlendir atau najis berdarah. Namun, simptom sahaja tidak semestinya dapat mengenal pasti jenis bakteria dengan tepat.

Sesetengah bakteria juga menghasilkan toksin di dalam makanan. Dalam keadaan ini, muntah boleh bermula dengan cepat walaupun bakteria tersebut tidak semestinya membiak di dalam usus.

3. Jangkitan parasit

Parasit boleh tersebar melalui air tercemar, makanan yang tidak bersih atau kontak rapat dengan individu yang dijangkiti.

Contohnya termasuk:

• Giardia
• Cryptosporidium
• Entamoeba histolytica

Berbanding gastroenteritis virus biasa, jangkitan parasit mungkin menyebabkan cirit-birit yang lebih lama, kembung, kekejangan perut, kehilangan berat badan atau najis yang kelihatan berminyak.

Risiko boleh meningkat selepas perjalanan, aktiviti rekreasi air, minum air yang tidak dirawat atau tinggal di kawasan dengan kemudahan sanitasi yang terhad.

4. Toksin makanan

Sesetengah bakteria boleh menghasilkan toksin sebelum makanan dimakan. Contohnya, makanan yang dibiarkan terlalu lama pada suhu bilik mungkin membolehkan bakteria membiak dan menghasilkan toksin.

Dalam keadaan ini:

• simptom boleh bermula dalam tempoh beberapa jam
• muntah mungkin lebih ketara
• beberapa individu yang makan hidangan sama boleh jatuh sakit
• pemanasan semula tidak semestinya memusnahkan semua toksin yang sudah terbentuk

5. Ubat dan bahan tertentu

Tidak semua cirit-birit serta muntah disebabkan oleh jangkitan.

Antara bahan yang boleh menyebabkan simptom menyerupai gastroenteritis ialah:

• antibiotik
• ubat julap
• sesetengah ubat diabetes
• ubat kemoterapi
• alkohol berlebihan
• makanan atau minuman dengan pemanis tertentu
• suplemen magnesium pada dos tinggi

Cirit-birit yang bermula semasa atau selepas penggunaan antibiotik perlu diberi perhatian kerana ia mungkin berkaitan dengan perubahan bakteria usus atau jangkitan tertentu yang memerlukan rawatan khusus.

6. Punca bukan jangkitan

Beberapa penyakit lain juga boleh menyerupai gastroenteritis, termasuk:

• intoleransi laktosa
• alahan makanan
• penyakit radang usus
• penyakit seliak
• sindrom usus rengsa
• radang apendiks
• pankreatitis
• masalah pundi hempedu
• kesan sampingan ubat
• penyumbatan usus

Sakit perut yang sangat kuat, perut keras, muntah hijau, najis hitam atau sakit yang tertumpu pada satu bahagian perut tidak sepatutnya dianggap sebagai gastroenteritis biasa.

Bagaimana Gastroenteritis Merebak?

Gastroenteritis berjangkit lazimnya merebak melalui laluan najis ke mulut. Walaupun bunyinya tidak menyenangkan, jumlah kuman yang sangat kecil pada tangan, permukaan atau makanan sudah boleh menyebabkan jangkitan.

Penyebaran boleh berlaku melalui:

• tangan yang tidak dibasuh selepas menggunakan tandas
• tangan selepas menukar lampin
• makanan atau air tercemar
• perkakas dapur yang tidak dibersihkan
• sentuhan dengan permukaan tercemar
• berkongsi makanan, tuala atau peralatan makan
• membersihkan muntah atau najis tanpa perlindungan
• penyedia makanan yang sedang sakit
• kontak rapat dengan pesakit

Norovirus sangat mudah merebak. Pesakit paling mudah menjangkiti orang lain ketika mengalami simptom dan dalam beberapa hari pertama selepas sembuh. Virus juga masih boleh terdapat dalam najis untuk tempoh lebih lama.

Faktor Risiko Gastroenteritis

Sesiapa sahaja boleh mendapat gastroenteritis, tetapi risiko lebih tinggi dalam keadaan berikut:

• bayi dan kanak-kanak kecil
• warga emas
• tinggal di asrama atau pusat jagaan
• menghadiri taska atau sekolah
• berkongsi ruang dengan individu yang sakit
• sistem imun yang lemah
• mengambil makanan mentah atau kurang masak
• minum air yang tidak dirawat
• mengembara ke kawasan dengan sanitasi terhad
• tidak membasuh tangan dengan betul
• menggunakan antibiotik baru-baru ini
• mempunyai penyakit buah pinggang, jantung atau diabetes

Risiko komplikasi juga bergantung pada keupayaan seseorang menggantikan cecair yang hilang. Pesakit yang tinggal bersendirian, sukar bergerak atau mengalami demensia mungkin tidak mampu mendapatkan minuman walaupun mereka sedar sedang dahaga.

Simptom Gastroenteritis

Simptom yang lazim berlaku

Gastroenteritis boleh menyebabkan satu atau beberapa simptom berikut:

• cirit-birit berair
• muntah
• loya
• sakit atau kekejangan perut
• kembung
• bunyi usus yang lebih aktif
• hilang selera makan
• demam
• sakit kepala
• lenguh badan
• keletihan

Tidak semua pesakit akan mengalami muntah dan cirit-birit serentak. Sesetengah orang hanya mengalami cirit-birit, manakala yang lain lebih banyak muntah.

Norovirus lazimnya menyebabkan muntah dan cirit-birit secara mendadak. Bagi kebanyakan pesakit, simptom pulih dalam masa satu hingga tiga hari. Rotavirus pada kanak-kanak pula boleh menyebabkan muntah serta cirit-birit berair selama beberapa hari.

Simptom yang mungkin menunjukkan masalah lebih serius

Dapatkan penilaian perubatan jika simptom melibatkan:

• najis berdarah
• najis hitam seperti tar
• nanah atau lendir yang banyak dalam najis
• demam tinggi
• sakit perut yang sangat kuat
• perut membengkak atau menjadi keras
• muntah hijau
• muntah darah
• terlalu lemah atau sukar berdiri
• keliru atau sukar dikejutkan
• cirit-birit berpanjangan
• kehilangan berat badan

Simptom tersebut mungkin menunjukkan jangkitan invasif, pendarahan saluran penghadaman, penyumbatan usus atau keadaan lain yang bukan gastroenteritis biasa.

Berapa Lama Gastroenteritis Berlarutan?

Tempoh gastroenteritis bergantung pada puncanya.

Secara umum:

• norovirus sering pulih dalam satu hingga tiga hari
• muntah pada kanak-kanak biasanya reda lebih awal daripada cirit-birit
• rotavirus boleh menyebabkan simptom selama tiga hingga lapan hari
• adenovirus enterik mungkin berlarutan lebih lama
• jangkitan bakteria atau parasit boleh berterusan selama beberapa hari atau minggu

Menurut panduan NICE, muntah akibat gastroenteritis dalam kalangan kanak-kanak lazimnya berlangsung satu hingga dua hari dan kebanyakannya berhenti dalam tiga hari. Cirit-birit pula lazimnya berlangsung lima hingga tujuh hari dan biasanya berhenti dalam masa dua minggu.

Pesakit perlu berjumpa doktor jika simptom tidak beransur baik, menjadi semakin teruk atau kembali berlaku selepas sempat pulih.

Dehidrasi: Komplikasi Utama Gastroenteritis

Cirit-birit dan muntah menyebabkan tubuh kehilangan air serta elektrolit seperti natrium dan kalium. Kehilangan yang sedikit mungkin boleh diganti dengan minuman, tetapi kehilangan berterusan boleh menyebabkan dehidrasi.

Tanda awal dehidrasi

Antara tanda dehidrasi ringan hingga sederhana ialah:

• dahaga
• mulut dan bibir kering
• air kencing berkurang
• air kencing lebih pekat
• pening ketika berdiri
• sakit kepala
• keletihan
• badan terasa lemah

Tanda dehidrasi pada bayi dan kanak-kanak

Penjaga perlu memerhatikan:

• lampin kurang basah daripada biasa
• tiada air mata ketika menangis
• mulut atau lidah kering
• mata kelihatan cengkung
• ubun-ubun cengkung pada bayi
• meragam luar biasa
• terlalu mengantuk
• kurang aktif
• tidak mahu minum
• tangan dan kaki sejuk

Bayi dan kanak-kanak kecil boleh mengalami dehidrasi dengan lebih cepat kerana saiz tubuh mereka kecil dan simpanan cecair lebih terhad.

Tanda dehidrasi teruk

Dehidrasi teruk ialah kecemasan perubatan. Tandanya termasuk:

• langsung tidak membuang air kecil
• sangat lemah
• denyutan jantung pantas
• pernafasan pantas
• tekanan darah rendah
• kulit sejuk atau bertompok
• mata sangat cengkung
• pengsan
• keliru
• sukar dikejutkan
• tidak responsif seperti biasa

Pesakit dengan dehidrasi teruk mungkin memerlukan cecair intravena di hospital. ORS tidak patut dipaksa melalui mulut kepada individu yang tidak sedar, mengalami gangguan tahap kesedaran atau berisiko tersedak.

Tanda Bahaya Gastroenteritis

Dapatkan rawatan segera jika pesakit mengalami:

1. Tidak mampu menyimpan sebarang minuman.
2. Muntah berulang setiap kali cuba minum.
3. Najis berdarah atau hitam seperti tar.
4. Muntah darah atau muntah berwarna hijau.
5. Sakit perut yang teruk atau semakin kuat.
6. Perut membengkak atau menjadi keras.
7. Sangat kurang atau langsung tidak membuang air kecil.
8. Keliru, pengsan atau sukar dikejutkan.
9. Demam tinggi atau keadaan semakin merosot.
10. Tanda dehidrasi teruk.
11. Cirit-birit yang sangat kerap.
12. Simptom selepas mengambil antibiotik.
13. Simptom selepas makan cendawan liar atau makanan laut tertentu.
14. Beberapa orang jatuh sakit selepas makan makanan sama.
15. Sawan atau kesukaran bernafas.

Orang dewasa juga perlu dinilai jika cirit-birit berlanjutan lebih daripada dua hari, terdapat enam atau lebih najis longgar sehari, muntah kerap atau sakit abdomen yang teruk. Bagi bayi dan kanak-kanak, pemeriksaan lebih awal diperlukan kerana dehidrasi boleh berkembang dengan cepat.

Golongan Yang Perlu Berjumpa Doktor Lebih Awal

Jangan menunggu sehingga simptom menjadi teruk jika gastroenteritis berlaku kepada:

• bayi
• kanak-kanak kecil
• kanak-kanak yang lahir pramatang
• warga emas
• ibu hamil
• pesakit buah pinggang
• pesakit jantung
• pesakit diabetes
• pesakit kanser
• penerima pemindahan organ
• individu dengan sistem imun lemah
• individu yang tidak mampu menjaga diri sendiri

Golongan ini lebih mudah mengalami dehidrasi, gangguan elektrolit dan komplikasi berkaitan penyakit sedia ada.

Bagaimana Gastroenteritis Didiagnosis?

Bagi kes ringan yang pulih dengan cepat, ujian khusus biasanya tidak diperlukan. Doktor selalunya membuat penilaian berdasarkan simptom, sejarah kesihatan dan pemeriksaan fizikal.

Doktor mungkin bertanya:

• bilakah simptom bermula
• berapa kali pesakit muntah
• kekerapan cirit-birit
• rupa dan warna najis
• sama ada terdapat darah
• makanan yang dimakan
• sejarah perjalanan
• ubat yang sedang digunakan
• penggunaan antibiotik
• sama ada orang lain turut sakit
• jumlah minuman dan air kencing

Pemeriksaan fizikal pula boleh melibatkan:

• suhu badan
• tekanan darah
• denyutan nadi
• keadaan mulut dan mata
• tahap kesedaran
• pemeriksaan abdomen
• tanda dehidrasi

Bilakah ujian najis diperlukan?

Ujian najis mungkin dipertimbangkan jika terdapat:

• najis berdarah
• demam tinggi
• sakit perut teruk
• cirit-birit berpanjangan
• sistem imun lemah
• sejarah perjalanan
• penggunaan antibiotik baru-baru ini
• disyaki wabak
• risiko jangkitan bakteria atau parasit

Ujian darah pula mungkin dilakukan untuk memeriksa elektrolit, fungsi buah pinggang, paras gula dan tahap dehidrasi.

Rawatan Gastroenteritis

1. Gantikan air dan elektrolit

Rawatan terpenting gastroenteritis ialah menggantikan cecair dan elektrolit yang hilang.

Bagi pesakit yang masih boleh minum:

• minum sedikit tetapi kerap
• ambil beberapa teguk setiap beberapa minit
• tambah jumlah secara beransur-ansur
• berhenti seketika jika muntah
• cuba semula dengan jumlah lebih kecil

Meminum satu gelas besar dengan cepat boleh mencetuskan muntah. Kaedah sedikit tetapi kerap biasanya lebih mudah diterima.

Larutan Garam Rehidrasi Oral atau ORS ialah pilihan pertama untuk merawat dehidrasi ringan hingga sederhana akibat cirit-birit. Ia mengandungi campuran glukosa dan elektrolit dengan nisbah yang direka untuk membantu penyerapan air di dalam usus.

2. Cara membancuh ORS dengan betul

Ikuti arahan pada paket ORS dengan tepat.

Langkah amnya ialah:

1. Gunakan air bersih.
2. Gunakan jumlah air seperti dinyatakan pada paket.
3. Masukkan keseluruhan kandungan paket.
4. Kacau sehingga larut.
5. Jangan tambah gula atau garam.
6. Jangan campurkan dengan susu atau minuman berkarbonat.
7. Simpan mengikut arahan produk.
8. Buang baki larutan selepas tempoh yang dinyatakan pada paket.

Jangan agak sukatan sendiri. Larutan yang terlalu pekat boleh mengandungi garam berlebihan, manakala larutan terlalu cair mungkin tidak menggantikan elektrolit dengan mencukupi.

3. Adakah air kosong mencukupi?

Air kosong membantu menggantikan cecair, terutama bagi orang dewasa dengan simptom ringan. Namun, air kosong tidak mengandungi elektrolit yang hilang melalui cirit-birit dan muntah.

ORS lebih sesuai jika:

• cirit-birit berlaku berulang kali
• muntah berterusan
• terdapat tanda dehidrasi
• pesakit ialah kanak-kanak
• pesakit ialah warga emas
• pesakit mempunyai penyakit kronik

4. Adakah minuman isotonik sesuai?

Minuman isotonik tidak sama dengan ORS. Kandungan gula dan elektrolitnya direka untuk aktiviti fizikal, bukan khusus untuk kehilangan cecair akibat cirit-birit.

Bagi orang dewasa sihat dengan simptom ringan, minuman isotonik boleh menyumbang kepada pengambilan cecair. Namun, minuman yang terlalu manis boleh memburukkan cirit-birit pada sesetengah orang.

Untuk kanak-kanak, warga emas, cirit-birit teruk atau tanda dehidrasi, ORS ialah pilihan yang lebih sesuai.

5. Teruskan penyusuan dan pemakanan

Bayi yang menyusu badan biasanya boleh meneruskan penyusuan. Penyusuan boleh diberikan dengan lebih kerap jika bayi hanya mampu minum sedikit pada satu-satu masa.

Susu formula juga biasanya boleh diteruskan mengikut nasihat doktor. Jangan mencairkan susu formula tanpa arahan profesional kesihatan.

Pesakit tidak perlu berpuasa sehingga cirit-birit berhenti. Selepas selera kembali, diet biasa yang sesuai dengan umur boleh dimulakan secara berperingkat. Kajian tidak menunjukkan bahawa diet terlalu terhad membantu merawat gastroenteritis virus.

6. Rehat dan pantau keadaan

Pastikan pesakit:

• berehat
• mempunyai minuman berdekatan
• tidak melakukan aktiviti berat
• bangun secara perlahan-lahan
• dipantau jumlah air kencingnya
• dipantau tahap kesedaran
• tidak ditinggalkan bersendirian jika terlalu lemah

Simpan catatan ringkas mengenai jumlah muntah, kekerapan cirit-birit, suhu, pengambilan cecair dan air kencing. Maklumat ini membantu jika pemeriksaan doktor diperlukan.

7. Rawatan di hospital

Rawatan hospital mungkin diperlukan jika pesakit:

• mengalami dehidrasi teruk
• tidak boleh minum
• muntah berterusan
• mengalami kejutan
• keliru atau tidak sedar
• mengalami gangguan elektrolit
• mempunyai penyakit kronik yang tidak stabil
• disyaki mengalami jangkitan serius

Rawatan boleh melibatkan:

• cecair intravena
• pemantauan tekanan darah
• pemeriksaan darah
• ubat anti-loya
• rawatan antibiotik jika benar-benar diperlukan
• rawatan khusus mengikut punca

Cecair intravena disyorkan apabila terdapat dehidrasi teruk, kejutan, perubahan tahap kesedaran atau kegagalan terapi ORS.

Makanan Yang Sesuai Ketika Gastroenteritis

Apabila loya dan muntah berkurang, pesakit boleh makan dalam kuantiti kecil.

Antara makanan yang biasanya mudah diterima ialah:

• bubur nasi
• nasi lembut
• sup
• kentang
• oat
• roti
• biskut tawar
• pisang
• telur
• ayam yang dimasak ringkas
• ikan
• sayur lembut

Makan mengikut selera dan toleransi. Tidak perlu memaksa pesakit menghabiskan satu hidangan besar.

Mulakan dengan:

1. Beberapa suap makanan.
2. Tunggu dan lihat sama ada loya bertambah.
3. Tingkatkan kuantiti secara perlahan.
4. Kembali kepada diet biasa apabila mampu.

Diet yang terlalu terhad selama beberapa hari boleh menyebabkan pengambilan tenaga dan nutrien tidak mencukupi, terutama dalam kalangan kanak-kanak.

Makanan Dan Minuman Yang Perlu Dihadkan

Semasa simptom masih aktif, hadkan:

• makanan sangat berminyak
• makanan sangat pedas
• alkohol
• minuman berkafein berlebihan
• minuman tenaga
• minuman berkarbonat
• jus buah pekat
• minuman sangat manis
• makanan mentah
• makanan kurang masak

Sesetengah pesakit mengalami intoleransi laktosa sementara selepas jangkitan usus. Jika susu menyebabkan kembung atau cirit-birit bertambah, kurangkan buat sementara waktu dan dapatkan nasihat doktor jika masalah berlanjutan.

Ubat Untuk Gastroenteritis

Ubat anti-loya

Doktor mungkin memberikan ubat anti-loya jika muntah menghalang pesakit daripada minum.

Tidak semua ubat anti-loya sesuai untuk:

• bayi
• kanak-kanak
• ibu hamil
• warga emas
• pesakit dengan masalah jantung
• individu yang mengambil ubat tertentu

Jangan berkongsi ubat atau menggunakan ubat lama tanpa pemeriksaan.

Ubat untuk menghentikan cirit-birit

Ubat seperti loperamide boleh digunakan oleh sesetengah orang dewasa yang sihat dengan cirit-birit berair akut. Namun, ubat ini tidak sesuai untuk semua keadaan.

Elakkan penggunaan tanpa nasihat doktor jika terdapat:

• demam
• najis berdarah
• sakit perut teruk
• cirit-birit selepas antibiotik
• disyaki jangkitan bakteria invasif
• pesakit berumur bawah 18 tahun

Ubat yang memperlahankan usus boleh memerangkap kuman atau toksin lebih lama dalam saluran penghadaman dan memburukkan beberapa jenis jangkitan.

Antibiotik

Antibiotik tidak merawat gastroenteritis virus. Ia hanya digunakan untuk jangkitan bakteria tertentu selepas doktor menilai jenis jangkitan, tahap penyakit dan faktor risiko pesakit.

Penggunaan antibiotik secara tidak tepat boleh menyebabkan:

• kesan sampingan
• alahan
• gangguan bakteria baik dalam usus
• cirit-birit akibat antibiotik
• rintangan antibiotik

Dalam sesetengah jangkitan E. coli, penggunaan antibiotik mungkin tidak digalakkan kerana boleh meningkatkan risiko komplikasi tertentu. Oleh itu, jangan mengambil baki antibiotik atau membeli antibiotik tanpa pemeriksaan.

Probiotik

Sesetengah probiotik mungkin membantu memendekkan tempoh cirit-birit dalam keadaan tertentu. Namun, kesannya bergantung pada strain, dos dan jenis penyakit.

Probiotik:

• bukan pengganti ORS
• tidak menghentikan dehidrasi
• tidak semestinya berkesan bagi semua pesakit
• perlu digunakan dengan berhati-hati jika sistem imun sangat lemah

Bukti mengenai probiotik masih tidak seragam. Dapatkan nasihat doktor sebelum memberikannya kepada bayi atau pesakit imunokompromi.

Kes Khas Gastroenteritis

Gastroenteritis Pada Bayi Dan Kanak-Kanak

Kanak-kanak kecil boleh kehilangan cecair dengan cepat. Penjaga perlu memantau bukan sahaja jumlah cirit-birit, tetapi juga tingkah laku dan air kencing.

Langkah penjagaan termasuk:

• teruskan penyusuan susu ibu
• berikan ORS sedikit tetapi kerap
• gunakan sudu atau cawan kecil
• pantau lampin basah
• pantau air mata ketika menangis
• elakkan jus atau minuman manis sebagai rawatan utama
• jangan beri ubat cirit-birit dewasa

Dapatkan rawatan segera jika kanak-kanak:

• tidak mahu minum
• muntah setiap kali minum
• kurang lampin basah
• tiada air mata
• terlalu mengantuk
• sukar dikejutkan
• mempunyai mata cengkung
• mengalami najis berdarah
• mengalami sakit perut teruk
• kelihatan sangat lemah

Bayi, kanak-kanak pramatang dan kanak-kanak dengan penyakit sedia ada perlu dinilai lebih awal.

Gastroenteritis Pada Warga Emas

Warga emas mungkin tidak merasakan dahaga dengan jelas walaupun sudah mengalami dehidrasi.

Penjaga perlu memantau:

• jumlah minuman
• kekerapan air kencing
• pening ketika berdiri
• tahap kesedaran
• kelemahan mendadak
• perubahan tingkah laku
• tekanan darah jika sesuai

Pesakit yang mengambil ubat diuretik atau mempunyai penyakit buah pinggang dan jantung memerlukan nasihat doktor kerana jumlah cecair yang sesuai mungkin berbeza.

Jangan memaksa pengambilan cecair berlebihan kepada pesakit yang mempunyai sekatan cecair tanpa berbincang dengan profesional kesihatan.

Gastroenteritis Ketika Hamil

Ibu hamil lebih mudah terjejas oleh dehidrasi dan gangguan elektrolit.

Dapatkan pemeriksaan jika:

• tidak boleh minum
• muntah berterusan
• demam tinggi
• najis berdarah
• sakit perut luar biasa
• mengalami kontraksi
• pergerakan bayi berkurang
• terasa hendak pengsan

Jangan mengambil ubat cirit-birit, antibiotik, herba atau suplemen tanpa nasihat doktor.

Komplikasi Gastroenteritis

Walaupun kebanyakan kes pulih, gastroenteritis yang teruk boleh menyebabkan:

• dehidrasi
• gangguan natrium atau kalium
• tekanan darah rendah
• kejutan
• kecederaan buah pinggang akut
• paras gula rendah
• sawan
• kekurangan zat makanan
• jangkitan dalam darah
• sindrom hemolitik uremik
• artritis reaktif
• intoleransi laktosa sementara

Komplikasi lebih berkemungkinan berlaku kepada kanak-kanak kecil, warga emas, individu imunokompromi dan pesakit yang tidak mampu menggantikan cecair.

Cara Mencegah Gastroenteritis

1. Basuh tangan dengan sabun dan air

Basuh tangan sekurang-kurangnya 20 saat:

• selepas menggunakan tandas
• selepas menukar lampin
• sebelum makan
• sebelum menyediakan makanan
• sebelum memberi ubat
• selepas membersihkan muntah atau najis

Bagi norovirus, cecair pembasmi kuman tangan sahaja tidak berfungsi sebaik sabun dan air. Ia boleh digunakan sebagai tambahan, tetapi bukan pengganti basuhan tangan.

2. Jangan sediakan makanan ketika sakit

Individu yang muntah atau cirit-birit tidak sepatutnya menyediakan makanan atau menjaga orang lain.

Bagi jangkitan yang disyaki norovirus, elakkan menyediakan makanan sekurang-kurangnya 48 jam selepas simptom berhenti.

3. Kendalikan makanan dengan selamat

• Masak daging dan makanan laut dengan sempurna.
• Basuh buah dan sayur.
• Asingkan makanan mentah daripada makanan siap dimakan.
• Gunakan papan pemotong berasingan.
• Simpan makanan mudah rosak dengan betul.
• Jangan biarkan makanan terlalu lama pada suhu bilik.
• Gunakan air daripada sumber selamat.

Makanan yang tercemar tidak semestinya kelihatan, berbau atau terasa rosak.

4. Bersihkan permukaan tercemar

Selepas seseorang muntah atau mengalami cirit-birit:

1. Pakai sarung tangan pakai buang.
2. Bersihkan kotoran dengan segera.
3. Buang bahan tercemar ke dalam beg plastik.
4. Gunakan pembasmi kuman yang sesuai.
5. Basuh pakaian dan cadar tercemar.
6. Basuh tangan selepas selesai.

Bagi norovirus, CDC mengesyorkan produk pembasmi kuman yang berdaftar untuk norovirus atau larutan peluntur pada kepekatan yang sesuai mengikut arahan produk. Jangan mencampurkan peluntur dengan bahan pencuci lain kerana ia boleh menghasilkan gas berbahaya.

5. Elakkan berkongsi barangan

Jangan berkongsi:

• tuala
• perkakas makan
• cawan
• botol
• berus gigi
• makanan yang telah disentuh

Kanak-kanak yang masih mengalami cirit-birit tidak sesuai dihantar ke sekolah atau pusat jagaan.

Peranan Vaksin Rotavirus

Vaksin rotavirus membantu melindungi bayi daripada gastroenteritis rotavirus yang teruk. Vaksin ini diberikan melalui mulut dan perlu dimulakan ketika bayi masih kecil.

Bilangan dos dan had umur bergantung pada produk vaksin serta garis panduan tempatan. Ibu bapa perlu berbincang dengan doktor atau klinik kesihatan tanpa menangguhkan keputusan kerana vaksin rotavirus mempunyai had umur tertentu untuk memulakan dan melengkapkan dos.

Vaksin tidak mencegah semua jenis gastroenteritis, tetapi dapat mengurangkan risiko penyakit rotavirus yang teruk. Kebersihan tangan masih penting, walaupun ia sahaja tidak mencukupi untuk mengawal penyebaran rotavirus.

Mitos Dan Fakta Gastroenteritis

Mitos 1: Semua cirit-birit memerlukan antibiotik

Fakta: Kebanyakan gastroenteritis akut berpunca daripada virus. Antibiotik tidak berkesan terhadap virus.

Mitos 2: Pesakit perlu berpuasa

Fakta: Selepas loya berkurang, pesakit boleh kembali kepada diet biasa secara berperingkat. Diet terlalu terhad tidak mempercepatkan pemulihan.

Mitos 3: Air kosong sentiasa mencukupi

Fakta: Air kosong membantu, tetapi tidak menggantikan elektrolit. ORS lebih sesuai apabila terdapat kehilangan cecair yang ketara.

Mitos 4: Minuman isotonik sama dengan ORS

Fakta: Kedua-duanya mempunyai komposisi berbeza. ORS direka khusus untuk rehidrasi akibat cirit-birit.

Mitos 5: Cirit-birit mesti dihentikan segera

Fakta: Ubat yang memperlahankan usus tidak sesuai jika terdapat demam, najis berdarah atau jangkitan tertentu.

Mitos 6: Jika muntah sudah berhenti, pesakit selamat

Fakta: Cirit-birit yang berterusan masih boleh menyebabkan dehidrasi.

Mitos 7: Pembersih tangan mencukupi untuk norovirus

Fakta: Sabun dan air lebih berkesan. Pembersih tangan tidak sepatutnya menggantikan basuhan tangan.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Berjumpa doktor jika:

• simptom tidak beransur baik
• cirit-birit berlanjutan
• muntah terlalu kerap
• tidak boleh minum
• air kencing berkurang
• demam tinggi
• najis berdarah
• sakit perut kuat
• keadaan semakin lemah
• simptom berlaku selepas antibiotik
• beberapa orang jatuh sakit selepas makan makanan sama
• pesakit mempunyai penyakit kronik

Pergi ke jabatan kecemasan jika pesakit pengsan, keliru, sukar dikejutkan, tidak membuang air kecil, mengalami muntah hijau, muntah darah, najis hitam atau tanda dehidrasi teruk.

Cara Menjaga Pesakit Gastroenteritis Di Rumah

Gunakan langkah berikut:

1. Sediakan ORS dan air berhampiran pesakit.
2. Berikan minuman sedikit tetapi kerap.
3. Pantau jumlah muntah dan cirit-birit.
4. Pantau kekerapan air kencing.
5. Teruskan penyusuan susu ibu.
6. Beri makanan kecil apabila selera kembali.
7. Pastikan pesakit berehat.
8. Bersihkan tandas dan permukaan.
9. Jangan berkongsi peralatan makan.
10. Jangan menyediakan makanan untuk orang lain.
11. Catat suhu dan simptom.
12. Dapatkan rawatan jika muncul tanda bahaya.

Kesimpulan

Gastroenteritis lazimnya menyebabkan cirit-birit, muntah, loya dan kekejangan perut. Walaupun kebanyakan kes pulih dengan sendirinya, dehidrasi boleh berlaku dengan cepat, terutama dalam kalangan bayi, kanak-kanak, warga emas dan individu yang mempunyai penyakit kronik.

Rawatan utama ialah menggantikan air serta elektrolit. ORS ialah pilihan terbaik apabila terdapat kehilangan cecair yang ketara. Antibiotik dan ubat untuk menghentikan cirit-birit tidak sesuai digunakan secara sewenang-wenangnya.

Dapatkan rawatan segera jika pesakit tidak boleh minum, kurang membuang air kecil, mengalami najis berdarah, muntah berterusan, sakit perut teruk, keliru atau terlalu mengantuk.

Soalan Lazim Tentang Gastroenteritis