Ubat Statin: Fungsi, Cara Kerja, Kesan Sampingan Dan Siapa Yang Perlu Ambil

Ubat statin antara ubat yang paling banyak dibincangkan apabila bercakap tentang kolesterol tinggi, serangan jantung dan strok. Ada orang menganggap statin sebagai “ubat wajib” untuk semua pesakit kolesterol tinggi. Ada pula yang takut kerana mendengar dakwaan bahawa statin hanya menguntungkan syarikat farmaseutikal, merosakkan hati atau menyebabkan sakit otot yang teruk.

Realitinya lebih seimbang.

Statin bukan ubat yang perlu diambil oleh semua orang. Namun, bagi pesakit yang mempunyai risiko tinggi penyakit jantung dan salur darah, statin boleh menjadi rawatan penting untuk mengurangkan risiko serangan jantung, strok dan komplikasi akibat salur darah tersumbat.

Di Malaysia, garis panduan klinikal berkaitan rawatan dislipidaemia atau masalah kolesterol telah dikemas kini dalam Clinical Practice Guidelines Management of Dyslipidaemia 2023 6th Edition di bawah kategori penyakit kardiovaskular. Ini menunjukkan isu kolesterol dan rawatan seperti statin bukan sekadar trend media sosial, tetapi sebahagian daripada perubatan pencegahan yang dinilai melalui bukti klinikal.

Artikel ini akan menerangkan fungsi statin, cara ia bekerja dalam badan, siapa yang mungkin perlu mengambilnya, kesan sampingan yang perlu diketahui dan kenapa keputusan memulakan statin tidak boleh dibuat berdasarkan bacaan kolesterol semata-mata.

Apa Itu Ubat Statin?

Statin ialah kumpulan ubat yang digunakan untuk menurunkan kolesterol, terutama LDL cholesterol atau kolesterol jahat. LDL yang tinggi boleh menyumbang kepada pembentukan plak dalam salur darah, lalu meningkatkan risiko penyakit jantung koronari dan strok.

Contoh ubat statin termasuk:

• Atorvastatin
• Rosuvastatin
• Simvastatin
• Pravastatin
• Lovastatin
• Fluvastatin
• Pitavastatin

Secara umum, statin digunakan bersama perubahan gaya hidup seperti pemakanan lebih sihat, aktiviti fizikal, berhenti merokok dan kawalan penyakit lain seperti diabetes serta tekanan darah tinggi. Statin berfungsi dengan menghalang enzim HMG CoA reductase, iaitu enzim penting dalam proses penghasilan kolesterol di hati.

Kenapa Kolesterol LDL Perlu Dikawal?

Kolesterol bukan semuanya buruk. Badan memerlukan kolesterol untuk menghasilkan membran sel, hormon tertentu dan bahan penting lain. Masalah berlaku apabila paras kolesterol tertentu, terutama LDL, menjadi terlalu tinggi atau berada dalam konteks risiko kardiovaskular yang tinggi.

LDL boleh masuk ke dinding salur darah. Lama kelamaan, proses ini boleh menyebabkan pembentukan plak aterosklerosis. Plak ini boleh:

1. Menyempitkan salur darah.
2. Mengurangkan aliran darah ke jantung atau otak.
3. Menjadi tidak stabil dan pecah.
4. Mencetuskan pembentukan darah beku.
5. Menyebabkan serangan jantung atau strok.

Ramai orang fikir serangan jantung berlaku hanya kerana salur darah “tersumbat perlahan-lahan”. Itu tidak sepenuhnya tepat. Dalam banyak keadaan, masalah besar berlaku apabila plak yang tidak stabil pecah lalu menyebabkan darah beku terbentuk secara tiba-tiba.

Sebab itu rawatan kolesterol bukan sekadar mahu “cantikkan nombor” dalam keputusan darah. Matlamat sebenar ialah mengurangkan risiko kejadian serius seperti serangan jantung dan strok.

Bagaimana Statin Berfungsi Dalam Badan?

Cara kerja statin boleh difahami dalam beberapa langkah mudah.

1. Statin mengurangkan penghasilan kolesterol di hati

Hati ialah organ utama yang menghasilkan kolesterol dalam badan. Statin menghalang enzim HMG CoA reductase. Apabila enzim ini dihalang, hati menghasilkan kurang kolesterol.

Ini bukan bermaksud badan terus “kehabisan kolesterol”. Sebaliknya, badan mengubah cara ia mengurus kolesterol yang ada dalam darah.

2. Hati meningkatkan reseptor LDL

Apabila hati menghasilkan kurang kolesterol, hati akan cuba mendapatkan lebih banyak kolesterol daripada darah. Untuk melakukannya, hati meningkatkan bilangan reseptor LDL pada permukaan sel hati.

Reseptor LDL ini boleh dibayangkan seperti “penangkap LDL”.

3. LDL ditarik keluar daripada darah

Reseptor LDL akan menangkap partikel LDL daripada darah dan membawanya masuk ke hati untuk diproses. Kesannya, paras LDL dalam darah menurun.

Inilah sebab mengapa pesakit yang mengambil statin biasanya melihat bacaan LDL turun selepas beberapa minggu hingga bulan, bergantung kepada jenis statin, dos, kepatuhan ubat dan keadaan kesihatan individu.

4. Statin boleh membantu menstabilkan plak

Manfaat statin tidak terhad kepada menurunkan bacaan LDL sahaja. Statin juga dikaitkan dengan kesan anti keradangan dan kestabilan plak dalam salur darah. Ini penting kerana plak yang lebih stabil kurang cenderung pecah dan mencetuskan darah beku.

Dalam bahasa mudah, statin bukan sekadar “turunkan kolesterol”. Ia juga membantu menjadikan salur darah kurang berisiko mengalami kejadian akut seperti serangan jantung.

Bukti Kajian: Adakah Statin Benar-Benar Berkesan?

Perbincangan tentang statin patut kembali kepada bukti, bukan sekadar testimoni individu di media sosial. Ada pesakit yang memang mengalami kesan sampingan. Itu perlu diambil serius. Tetapi dakwaan bahawa statin “tidak ada manfaat” juga tidak tepat.

4S Trial

Kajian 4S atau Scandinavian Simvastatin Survival Study ialah antara kajian penting dalam sejarah statin. Kajian ini melibatkan pesakit dengan penyakit jantung koronari dan kolesterol tinggi. Rawatan simvastatin menunjukkan pengurangan kematian keseluruhan sebanyak 30 peratus dan pengurangan kematian koronari sebanyak 42 peratus.

Maksudnya, dalam kumpulan pesakit yang sudah mempunyai penyakit jantung, statin bukan sekadar menurunkan nombor kolesterol. Ia dikaitkan dengan pengurangan risiko kematian.

Heart Protection Study

Heart Protection Study pula melibatkan lebih 20,000 individu berisiko tinggi. Kajian ini menunjukkan simvastatin 40 mg mengurangkan kadar serangan jantung, strok dan prosedur membuka salur darah sekitar satu perempat.

Ini penting kerana manfaat statin dilihat bukan hanya pada orang yang kolesterolnya sangat tinggi, tetapi juga pada pesakit yang keseluruhan risiko kardiovaskularnya tinggi.

JUPITER Trial

JUPITER Trial pula sering disebut kerana ia melibatkan individu dengan LDL yang tidak terlalu tinggi, tetapi mempunyai paras hsCRP yang tinggi, iaitu penanda keradangan. Dalam kajian ini, rosuvastatin menurunkan LDL sebanyak 50 peratus, menurunkan hsCRP sebanyak 37 peratus dan mengurangkan risiko relatif kejadian kardiovaskular utama sebanyak 44 peratus.

Ini membantu menjelaskan satu perkara penting: risiko serangan jantung dan strok bukan ditentukan oleh bacaan LDL sahaja. Umur, diabetes, tekanan darah, merokok, sejarah penyakit jantung, keradangan dan faktor lain juga memainkan peranan.

Siapa Yang Mungkin Perlu Ambil Statin?

Keputusan memulakan statin biasanya dibuat berdasarkan risiko keseluruhan, bukan semata-mata satu bacaan kolesterol. Antara kumpulan yang mungkin mendapat manfaat besar termasuk:

1. Pesakit yang pernah mengalami serangan jantung

Ini dipanggil pencegahan sekunder. Maksudnya, pesakit sudah pernah mengalami kejadian kardiovaskular, jadi matlamat rawatan ialah mengurangkan risiko kejadian berulang.

Dalam kumpulan ini, manfaat statin biasanya lebih jelas kerana risiko asas pesakit memang tinggi.

2. Pesakit yang pernah mengalami strok tertentu

Bukan semua strok berpunca daripada kolesterol atau plak salur darah. Namun, bagi strok iskemia yang berkaitan salur darah tersumbat, statin mungkin digunakan untuk mengurangkan risiko kejadian berulang, bergantung kepada penilaian doktor.

3. Pesakit dengan penyakit jantung koronari

Contohnya pesakit yang pernah disahkan mempunyai salur darah jantung sempit, pernah menjalani angioplasty, pemasangan stent atau pembedahan bypass.

4. Pesakit diabetes tertentu

Diabetes meningkatkan risiko penyakit salur darah. Pesakit diabetes yang lebih berumur, mempunyai tekanan darah tinggi, merokok, ada masalah buah pinggang atau faktor risiko lain mungkin dipertimbangkan untuk statin walaupun bacaan kolesterol tidak kelihatan terlalu tinggi.

5. Pesakit dengan LDL sangat tinggi

LDL yang sangat tinggi perlu dinilai dengan serius, terutama jika ada sejarah keluarga kolesterol tinggi atau serangan jantung pada usia muda. Dalam keadaan tertentu, doktor mungkin mengesyaki familial hypercholesterolaemia, iaitu masalah kolesterol tinggi yang diwarisi.

6. Pesakit dengan risiko kardiovaskular 10 tahun yang tinggi

Doktor boleh menggunakan kalkulator risiko untuk menganggarkan kebarangkalian seseorang mengalami serangan jantung atau strok dalam tempoh tertentu. Contohnya, NICE mencadangkan penggunaan QRISK3 dalam konteks penilaian risiko di United Kingdom dan menyarankan atorvastatin 20 mg untuk pencegahan primer bagi individu dengan skor risiko QRISK3 10 peratus atau lebih.

Ada juga kalkulator risiko moden seperti PREVENT daripada American Heart Association yang digunakan untuk membantu perbincangan antara klinisyen dan pesakit tentang pencegahan penyakit kardiovaskular.

Untuk konteks Malaysia, doktor akan menilai pesakit berdasarkan garis panduan, profil risiko, sejarah penyakit, bacaan darah, tekanan darah, status merokok, diabetes, umur dan keadaan klinikal keseluruhan.

Siapa Yang Mungkin Tidak Perlu Terus Mula Statin?

Ini bahagian yang selalu hilang dalam perbincangan awam.

Tidak semua orang yang mempunyai kolesterol tinggi perlu terus mula statin. Jika seseorang masih muda, tiada diabetes, tidak merokok, tekanan darah normal, tiada sejarah keluarga yang kuat dan risiko keseluruhannya rendah, doktor mungkin mencadangkan perubahan gaya hidup dahulu.

Langkah awal boleh termasuk:

• Kurangkan makanan tinggi lemak tepu.
• Kurangkan makanan ultra proses.
• Banyakkan sayur, buah, kekacang dan bijirin penuh.
• Turunkan berat badan jika berlebihan.
• Bersenam secara konsisten.
• Berhenti merokok.
• Kawal tekanan darah.
• Ulang ujian darah selepas tempoh tertentu.

NICE juga menekankan perbincangan tentang perubahan gaya hidup dan pengurusan faktor risiko lain sebelum statin diberikan untuk pencegahan primer, jika keadaan pesakit membenarkan.

Jadi, kenyataan “kolesterol tinggi mesti makan statin” tidak tepat. Tetapi kenyataan “kolesterol tinggi tidak bahaya” juga berbahaya. Yang betul ialah: risiko perlu dinilai secara individu.

Kesan Sampingan Statin Yang Perlu Diketahui

Statin umumnya selamat untuk kebanyakan pesakit, tetapi ia tetap ubat. Setiap ubat ada potensi kesan sampingan.

1. Sakit otot

Sakit otot ialah kesan sampingan yang paling kerap dibincangkan. Pesakit mungkin mengalami lenguh, sakit, rasa lemah atau tidak selesa pada otot.

Namun, tidak semua sakit otot semasa mengambil statin disebabkan oleh statin. Sakit otot juga boleh berpunca daripada senaman berat, kerja fizikal, kecederaan, masalah tiroid, kekurangan vitamin D, penyakit lain atau ubat lain.

Jika sakit otot berlaku selepas memulakan statin, jangan terus membuat kesimpulan sendiri. Jumpa doktor untuk penilaian.

2. Kerosakan otot serius

Kerosakan otot serius seperti rhabdomyolysis sangat jarang berlaku, tetapi penting untuk dikenali. Tanda amaran termasuk sakit otot yang teruk, lemah badan yang luar biasa dan air kencing berwarna gelap.

American Heart Association menyatakan risiko kecederaan otot serius akibat statin, termasuk rhabdomyolysis, adalah kurang daripada 0.1 peratus, manakala risiko hepatotoksisiti serius sekitar 0.001 peratus.

3. Perubahan ujian fungsi hati

Statin boleh menyebabkan perubahan pada enzim hati dalam sesetengah pesakit. Kerosakan hati serius jarang berlaku, tetapi doktor mungkin memeriksa ujian fungsi hati berdasarkan keadaan pesakit, dos ubat dan simptom.

Jika pesakit mengalami kuning mata, kuning kulit, air kencing gelap, sakit perut kanan atas atau kelesuan melampau, dapatkan pemeriksaan segera.

4. Risiko gula darah meningkat

Statin boleh sedikit meningkatkan risiko diabetes jenis 2 pada sesetengah individu, terutama mereka yang memang sudah berisiko tinggi. Namun, bagi pesakit yang berisiko tinggi serangan jantung atau strok, manfaat perlindungan kardiovaskular biasanya lebih besar daripada risiko kecil ini.

Ini perlu dibincangkan dengan doktor, bukan dijadikan alasan automatik untuk menolak statin.

5. Masalah penghadaman atau rasa tidak selesa

Sesetengah pesakit melaporkan loya, ketidakselesaan perut atau perubahan pencernaan. Jika mengganggu, doktor boleh menilai semula dos, masa pengambilan ubat atau jenis statin.

6. Interaksi dengan ubat lain

Statin tertentu boleh berinteraksi dengan ubat lain, termasuk beberapa antibiotik, antifungal, ubat jantung, ubat HIV dan produk tertentu. Sebab itu pesakit perlu beritahu doktor semua ubat, suplemen dan produk herba yang diambil.

Mayo Clinic menasihatkan pesakit yang mengesyaki kesan sampingan statin supaya tidak berhenti sendiri, sebaliknya berbincang dengan pasukan kesihatan kerana perubahan dos atau pertukaran jenis statin mungkin membantu.

Apa Perlu Buat Jika Sakit Otot Selepas Ambil Statin?

Jangan panik, tetapi jangan abaikan.

Langkah praktikal:

1. Catat masa mula sakit
   Adakah sakit bermula beberapa hari selepas ubat? Atau sudah lama wujud sebelum statin?
2. Kenal pasti lokasi sakit
   Adakah sakit di paha, bahu, lengan atau seluruh badan? Adakah simetri kiri dan kanan?
3. Nilai tahap keterukan
   Sakit ringan yang tidak mengganggu aktiviti tidak sama dengan sakit teruk sehingga sukar berjalan.
4. Semak aktiviti fizikal
   Senaman baru, angkat berat atau kerja berat boleh menyebabkan sakit otot.
5. Jangan berhenti sendiri jika anda berisiko tinggi
   Ini sangat penting untuk pesakit yang pernah kena serangan jantung, strok atau stent.
6. Jumpa doktor
   Doktor mungkin mencadangkan ujian darah tertentu, hentikan sementara, kurangkan dos, tukar jenis statin atau gunakan strategi dos berbeza.

Adakah Statin Perlu Dimakan Seumur Hidup?

Jawapannya bergantung kepada sebab statin dimulakan.

Jika statin diberikan selepas serangan jantung, strok, stent atau penyakit jantung koronari, ia biasanya rawatan jangka panjang. Ini kerana risiko kejadian berulang kekal tinggi walaupun bacaan kolesterol sudah turun.

Jika statin diberikan untuk pencegahan primer, iaitu pesakit belum pernah mengalami serangan jantung atau strok, rawatan boleh dinilai semula berdasarkan perubahan risiko, umur, bacaan darah, kesan sampingan dan perubahan gaya hidup.

Namun, satu kesilapan biasa ialah berhenti statin sebaik sahaja bacaan kolesterol menjadi normal. Bacaan itu mungkin normal kerana ubat sedang berfungsi. Jika ubat dihentikan tanpa pelan yang betul, LDL boleh naik semula.

Statin Bukan Lesen Untuk Makan Sesuka Hati

Ini perlu disebut dengan jelas.

Statin membantu mengurangkan risiko, tetapi ia bukan pengganti gaya hidup sihat. Pesakit yang mengambil statin tetap perlu menjaga pemakanan, berat badan, aktiviti fizikal, tidur dan penyakit lain.

Antara langkah yang masih penting:

• Pilih lauk yang kurang bergoreng.
• Kurangkan makanan tinggi lemak tepu seperti makanan segera, makanan ultra proses dan daging berlemak.
• Banyakkan makanan berserat seperti oat, sayur, buah, kekacang dan bijirin penuh.
• Jadikan aktiviti fizikal sebagai rutin, bukan acara bermusim.
• Berhenti merokok.
• Kawal tekanan darah.
• Kawal diabetes.
• Tidur mencukupi.
• Kurangkan alkohol jika berkaitan.
• Hadir temujanji susulan.

Ubat boleh membantu, tetapi gaya hidup menentukan arah jangka panjang kesihatan salur darah.

Mitos Popular Tentang Statin

Mitos 1: “Statin cuma ciptaan syarikat farmaseutikal”

Memang benar statin dihasilkan dan dijual oleh industri farmaseutikal. Tetapi itu tidak automatik bermaksud ubat ini tidak berkesan. Banyak kajian besar menunjukkan manfaat statin dalam kumpulan pesakit tertentu, terutama pesakit berisiko tinggi.

Kritikal terhadap industri farmaseutikal itu wajar. Tetapi menolak semua bukti klinikal kerana tidak suka industri farmaseutikal bukan pemikiran kritikal. Itu cuma bias terbalik.

Mitos 2: “Kalau kolesterol normal, statin tidak perlu”

Tidak semestinya. Bagi sesetengah pesakit berisiko tinggi, keputusan rawatan bukan berdasarkan LDL sahaja. Faktor seperti umur, diabetes, tekanan darah, merokok, penyakit buah pinggang, sejarah keluarga dan penyakit jantung terdahulu turut diambil kira.

Mitos 3: “Semua orang yang makan statin akan sakit otot”

Tidak benar. Sakit otot boleh berlaku, tetapi bukan semua pesakit mengalaminya. Kesan sampingan perlu dinilai, bukan dijadikan alasan untuk semua orang mengelak rawatan.

Mitos 4: “Statin merosakkan hati”

Kerosakan hati serius akibat statin jarang berlaku. Namun, pesakit dengan penyakit hati aktif atau simptom tertentu perlu dinilai dengan berhati-hati. Jangan mula, ubah atau hentikan ubat tanpa nasihat profesional.

Mitos 5: “Kalau sudah mula statin, memang tidak boleh berhenti sampai bila-bila”

Tidak tepat. Ada pesakit yang memang memerlukan rawatan jangka panjang. Ada juga yang boleh dinilai semula. Tetapi keputusan berhenti ubat perlu dibuat dengan doktor, bukan berdasarkan video pendek media sosial.

Bila Perlu Jumpa Doktor Dengan Segera?

Dapatkan pemeriksaan segera jika anda mengalami:

• Sakit dada.
• Sesak nafas.
• Lemah sebelah badan.
• Muka senget.
• Percakapan menjadi pelat.
• Sakit kepala teruk secara tiba-tiba.
• Sakit otot teruk selepas mula statin.
• Air kencing gelap seperti teh.
• Kuning mata atau kulit.
• Kelesuan luar biasa.
• Reaksi alahan seperti bengkak muka, bibir atau kesukaran bernafas.

Gejala seperti sakit dada, lemah sebelah badan dan percakapan pelo boleh menjadi tanda kecemasan jantung atau strok. Jangan tunggu ubat kolesterol “berkesan”. Dapatkan bantuan kecemasan.

Kesimpulan

Statin ialah ubat yang penting dalam rawatan dan pencegahan penyakit kardiovaskular untuk pesakit yang sesuai. Ia bekerja dengan mengurangkan penghasilan kolesterol di hati, meningkatkan penyingkiran LDL daripada darah dan membantu mengurangkan risiko kejadian serius seperti serangan jantung serta strok.

Namun, statin bukan ubat untuk semua orang. Pesakit berisiko rendah mungkin boleh bermula dengan perubahan gaya hidup dan pemantauan. Pesakit berisiko tinggi pula mungkin mendapat manfaat besar daripada rawatan statin.

Perbincangan yang matang tentang statin perlu mengakui dua perkara serentak: statin ada manfaat yang kukuh dalam kumpulan pesakit tertentu, dan statin juga boleh menyebabkan kesan sampingan pada sesetengah individu.

Yang paling penting, jangan buat keputusan berdasarkan ketakutan atau dakwaan media sosial semata-mata. Bincang dengan doktor yang merawat anda, fahami risiko peribadi anda dan buat keputusan berdasarkan bukti serta keadaan kesihatan sebenar.

FAQ Ubat Statin