Penyakit Kuning: Punca, Simptom, Rawatan Dan Bila Perlu Jumpa Doktor

Penyakit kuning, atau jaundice, ialah keadaan apabila kulit, putih mata atau membran mukus kelihatan kekuningan. Ia berlaku apabila bahan bernama bilirubin terkumpul terlalu banyak dalam badan. Bilirubin ialah pigmen kuning yang terhasil apabila sel darah merah lama dipecahkan. Dalam keadaan normal, hati akan memproses bilirubin sebelum ia dikeluarkan melalui hempedu, najis dan air kencing.

Masalahnya, penyakit kuning bukan sekadar “warna kulit berubah”. Pada orang dewasa, ia boleh menjadi tanda masalah hati, batu hempedu, sumbatan saluran hempedu, jangkitan, kesan ubat atau masalah darah. Pada bayi baru lahir pula, jaundis memang biasa berlaku kerana hati bayi masih belum matang sepenuhnya, tetapi tahap bilirubin yang terlalu tinggi boleh menjadi berbahaya jika tidak dipantau.

Apa Itu Penyakit Kuning?

Penyakit kuning berlaku apabila paras bilirubin dalam darah meningkat. Bilirubin terbentuk apabila sel darah merah yang lama atau rosak dipecahkan oleh badan. Selepas itu, hati akan memproses bilirubin dan menyalurkannya ke dalam hempedu untuk dibuang melalui sistem penghadaman.

Secara mudah, penyakit kuning boleh berlaku apabila:

1. Terlalu banyak bilirubin dihasilkan
   Contohnya apabila sel darah merah pecah terlalu cepat.
2. Hati tidak dapat memproses bilirubin dengan baik
   Contohnya dalam hepatitis, sirosis atau kerosakan hati akibat alkohol, ubat atau penyakit hati berlemak.
3. Bilirubin tidak dapat keluar kerana saluran hempedu tersumbat
   Contohnya akibat batu hempedu, keradangan atau ketumbuhan.

Sebab itulah penyakit kuning tidak boleh dianggap sebagai satu penyakit tunggal. Ia lebih tepat disebut sebagai tanda bahawa ada proses dalam badan yang terganggu.

Kenapa Mata Dan Kulit Menjadi Kuning?

Bahagian putih mata sering menjadi tempat awal yang mudah dilihat kerana warnanya lebih jelas berbanding kulit. Pada individu berkulit gelap, perubahan kuning pada kulit mungkin sukar dikenal pasti, jadi pemerhatian pada putih mata, gusi, tapak tangan atau bahagian dalam mulut lebih membantu.

Apabila bilirubin meningkat, ia boleh menyebabkan:

• Putih mata nampak kuning
• Kulit kelihatan kekuningan
• Air kencing menjadi lebih gelap
• Najis menjadi pucat atau kelabu
• Badan terasa gatal
• Rasa letih, loya atau hilang selera makan

Air kencing gelap dan najis pucat amat penting kerana ia boleh memberi petunjuk bahawa bilirubin atau aliran hempedu terganggu. MedlinePlus menyatakan bilirubin dalam air kencing boleh menjadi tanda awal masalah hati, terutama jika disertai air kencing gelap, najis cerah dan gatal badan.

Simptom Penyakit Kuning

Simptom penyakit kuning bergantung kepada punca. Ada orang hanya perasan mata menjadi kuning, manakala orang lain mungkin mengalami sakit perut, demam atau badan sangat lemah.

1. Putih Mata Dan Kulit Kekuningan

Ini tanda paling jelas. Dalam keadaan ringan, perubahan mungkin hanya nampak pada putih mata. Dalam keadaan lebih ketara, kulit muka, badan, tapak tangan atau tapak kaki juga boleh kelihatan kuning.

2. Air Kencing Gelap

Air kencing boleh menjadi warna teh pekat atau coklat. Ini boleh berlaku apabila bilirubin berlebihan keluar melalui air kencing.

3. Najis Pucat

Najis yang pucat, kelabu atau seperti tanah liat boleh menandakan hempedu tidak sampai ke usus dengan baik. Ini boleh berlaku jika saluran hempedu tersumbat.

4. Gatal Badan

Gatal boleh berlaku apabila bahan hempedu terkumpul dalam badan. Ia kadang-kadang berlaku tanpa ruam yang jelas.

5. Loya, Muntah Dan Hilang Selera Makan

Simptom ini boleh berlaku jika punca jaundice berkait dengan hati, jangkitan, batu hempedu atau keradangan.

6. Sakit Perut Bahagian Kanan Atas

Sakit di bahagian kanan atas perut boleh berkait dengan hati, pundi hempedu atau saluran hempedu. Jika sakit kuat, datang bersama demam atau muntah, dapatkan rawatan segera.

7. Demam Atau Menggigil

Penyakit kuning bersama demam bukan tanda ringan. Ia boleh menandakan jangkitan hati, pundi hempedu atau saluran hempedu.

Punca Penyakit Kuning

Punca penyakit kuning boleh dibahagikan kepada tiga kumpulan utama: sebelum hati, dalam hati dan selepas hati.

1. Punca Sebelum Hati: Sel Darah Merah Pecah Terlalu Cepat

Dalam keadaan tertentu, sel darah merah boleh pecah lebih cepat daripada biasa. Apabila ini berlaku, bilirubin terhasil dalam jumlah yang terlalu banyak sehingga hati tidak mampu memprosesnya dengan mencukupi.

Antara punca yang boleh menyebabkan pemecahan sel darah merah berlebihan termasuk:

• Anemia hemolitik
• Talasemia tertentu
• Masalah enzim seperti G6PD
• Reaksi terhadap transfusi darah
• Sesetengah jangkitan
• Penyakit autoimun tertentu

Dalam kumpulan ini, masalah utama bukan bermula dari hati, tetapi daripada penghasilan bilirubin yang terlalu banyak.

2. Punca Dalam Hati: Hati Tidak Dapat Memproses Bilirubin

Hati memainkan peranan besar dalam memproses bilirubin. Jika hati meradang, rosak atau berparut, proses ini boleh terganggu.

Hepatitis

Hepatitis ialah keradangan hati. Ia boleh berpunca daripada virus, alkohol, ubat, toksin atau penyakit autoimun. Apabila hati meradang, ia mungkin tidak dapat memproses bilirubin dengan baik.

Penyakit Hati Berlemak

Penyakit hati berlemak boleh berlaku apabila lemak terkumpul dalam hati. Ia sering dikaitkan dengan obesiti, diabetes, kolesterol tinggi dan gaya hidup tidak aktif. Jika berpanjangan, ia boleh menyebabkan keradangan dan kerosakan hati.

Sirosis Hati

Sirosis ialah keadaan apabila hati mengalami parut kekal akibat kerosakan jangka panjang. Punca biasa termasuk hepatitis kronik, alkohol dan penyakit hati berlemak yang teruk. Apabila sirosis berlaku, fungsi hati boleh menurun.

Kesan Ubat, Herba Atau Suplemen

Sesetengah ubat, herba dan suplemen boleh memberi tekanan kepada hati. Ini tidak bermaksud semua ubat berbahaya, tetapi mengambil ubat atau suplemen tanpa nasihat doktor boleh menjadi risiko, terutama jika seseorang sudah mempunyai masalah hati.

Kanser Hati

Kanser hati boleh mengganggu fungsi hati dan menyebabkan jaundice. Namun, penting untuk dijelaskan: mata kuning tidak semestinya bermaksud kanser. Ia cuma salah satu kemungkinan yang perlu dinilai oleh doktor, terutama jika jaundice berlaku bersama berat badan turun, hilang selera makan atau sakit perut berpanjangan.

3. Punca Selepas Hati: Saluran Hempedu Tersumbat

Selepas bilirubin diproses oleh hati, ia perlu mengalir melalui saluran hempedu. Jika laluan ini tersumbat, bilirubin boleh terkumpul semula dalam badan.

Batu Hempedu

Batu hempedu boleh menyekat saluran hempedu. Ini boleh menyebabkan sakit perut kanan atas, loya, muntah, demam dan penyakit kuning.

Keradangan Atau Jangkitan Saluran Hempedu

Jika saluran hempedu dijangkiti atau meradang, aliran hempedu boleh terganggu. Ini boleh menjadi serius, terutama jika disertai demam, menggigil dan sakit perut.

Ketumbuhan Pada Pankreas Atau Saluran Hempedu

Ketumbuhan di kawasan pankreas, pundi hempedu atau saluran hempedu boleh menyekat aliran hempedu. Keadaan ini memerlukan siasatan lanjut seperti ultrasound, CT scan atau MRI bergantung kepada penilaian doktor.

Penyakit Kuning Pada Bayi Baru Lahir

Jaundis bayi baru lahir sangat biasa berlaku. Ia biasanya muncul pada hari kedua atau ketiga selepas kelahiran. Puncanya ialah hati bayi masih belum matang sepenuhnya untuk memproses bilirubin dengan cekap. CDC menerangkan bahawa semasa dalam kandungan, hati ibu membantu membuang bilirubin untuk bayi, tetapi selepas lahir hati bayi perlu mengambil alih fungsi ini.

Dalam kebanyakan kes, jaundis bayi adalah ringan dan akan beransur pulih. Namun, tahap bilirubin yang terlalu tinggi boleh menyebabkan komplikasi serius, termasuk kerosakan otak. Risalah Kementerian Kesihatan Malaysia menyatakan jaundis yang teruk atau tahap bilirubin tinggi boleh menyebabkan kepekakan, kecederaan otak dan kematian bayi.

Faktor Risiko Jaundis Bayi

Bayi lebih berisiko mengalami jaundis jika:

• Dilahirkan pramatang
• Kurang menyusu
• Mengalami dehidrasi
• Ada lebam besar selepas kelahiran
• Ibu dan bayi mempunyai ketidakserasian kumpulan darah
• Ada sejarah adik-beradik pernah mengalami jaundis teruk
• Bayi mempunyai masalah G6PD atau masalah darah tertentu
• Jaundis muncul terlalu awal, terutama dalam 24 jam pertama

Tanda Bahaya Jaundis Bayi

Bawa bayi untuk pemeriksaan segera jika:

• Kuning muncul dalam 24 jam pertama selepas lahir
• Bayi semakin kuning hingga ke perut, kaki atau tapak kaki
• Bayi sangat mengantuk atau susah dikejutkan
• Bayi kurang menyusu
• Bayi kurang kencing
• Tangisan bayi bernada tinggi atau pelik
• Badan bayi terlalu lemah atau terlalu tegang
• Najis bayi pucat atau kelabu
• Air kencing bayi gelap
• Jaundis berpanjangan

Jangan bergantung kepada mata kasar semata-mata. Bacaan bilirubin dan umur bayi dalam jam sangat penting untuk menentukan sama ada bayi perlu rawatan.

Penyakit Kuning Pada Dewasa

Berbeza dengan bayi, penyakit kuning pada dewasa lebih membimbangkan kerana ia biasanya menandakan masalah kesihatan yang perlu dicari puncanya. NHS menyatakan jaundice boleh menjadi tanda sesuatu yang serius seperti penyakit hati dan memerlukan nasihat perubatan segera.

Pada dewasa, antara punca yang biasa dipertimbangkan termasuk:

• Hepatitis
• Alkohol berlebihan
• Penyakit hati berlemak
• Sirosis
• Batu hempedu
• Jangkitan saluran hempedu
• Kesan ubat atau toksin
• Masalah darah
• Ketumbuhan atau kanser tertentu

Orang dewasa yang mengalami mata kuning tidak patut hanya minum air banyak, makan herba atau tunggu sehingga “kuning turun”. Itu pendekatan yang lemah dan berisiko. Punca sebenar perlu dikenal pasti.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Jumpa Doktor Segera Jika Anda Mengalami:

• Mata atau kulit menjadi kuning
• Air kencing sangat gelap
• Najis pucat atau kelabu
• Sakit perut kuat, terutama bahagian kanan atas
• Demam atau menggigil
• Muntah berterusan
• Gatal badan yang teruk
• Berat badan turun tanpa sebab
• Hilang selera makan yang ketara
• Perut membesar
• Kaki bengkak
• Mudah lebam atau berdarah
• Keliru, sangat mengantuk atau perubahan tingkah laku

Untuk Bayi, Jangan Tunggu Jika:

• Bayi kelihatan semakin kuning
• Bayi kurang menyusu
• Bayi terlalu mengantuk
• Kuning muncul dalam 24 jam pertama
• Najis pucat atau air kencing gelap
• Ibu bapa rasa keadaan bayi “tidak seperti biasa”

Dalam isu jaundis bayi, lebih baik diperiksa dan didapati normal berbanding terlepas jaundis serius.

Bagaimana Penyakit Kuning Didiagnosis?

Doktor akan menilai berdasarkan sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal dan ujian yang sesuai.

1. Sejarah Kesihatan

Doktor mungkin bertanya:

• Bila mula nampak kuning?
• Ada sakit perut, demam atau muntah?
• Warna air kencing dan najis berubah atau tidak?
• Ada sejarah hepatitis?
• Ada ambil alkohol?
• Ada ambil ubat, herba atau suplemen?
• Ada sejarah transfusi darah?
• Ada penyakit hati, batu hempedu atau talasemia?
• Untuk bayi, doktor akan tanya umur bayi dalam jam, corak penyusuan, jumlah lampin basah dan sejarah kelahiran.

2. Pemeriksaan Fizikal

Doktor akan memeriksa mata, kulit, perut dan tanda-tanda lain. Pemeriksaan perut boleh membantu menilai sama ada hati membesar, ada sakit di kawasan pundi hempedu atau ada tanda cecair dalam abdomen.

3. Ujian Darah

Ujian darah boleh merangkumi:

• Bilirubin total dan direct bilirubin
• Fungsi hati
• Full blood count
• Ujian hepatitis
• Ujian pembekuan darah
• Ujian enzim atau darah tertentu jika disyaki masalah hemolisis

4. Ujian Air Kencing

Ujian air kencing boleh membantu mengesan bilirubin atau tanda jangkitan.

5. Imbasan

Jika doktor mengesyaki masalah hati, pundi hempedu atau saluran hempedu, ujian seperti ultrasound abdomen mungkin dilakukan. Dalam sesetengah kes, CT scan, MRI atau prosedur khas diperlukan.

Rawatan Penyakit Kuning

Rawatan penyakit kuning bergantung kepada punca. Ini perkara paling penting. Tidak ada satu ubat universal untuk semua jenis penyakit kuning.

Rawatan Untuk Bayi

Rawatan bayi bergantung kepada bacaan bilirubin, umur bayi dalam jam, berat badan, tahap kematangan bayi dan faktor risiko.

Rawatan boleh termasuk:

1. Penyusuan yang mencukupi
   Bayi yang kurang menyusu lebih mudah mengalami dehidrasi dan bilirubin boleh meningkat.
2. Pemantauan bacaan bilirubin
   Bacaan boleh dibuat melalui alat khas pada kulit atau ujian darah.
3. Fototerapi
   Fototerapi menggunakan cahaya khas untuk membantu badan bayi menguraikan bilirubin supaya lebih mudah dibuang. Cleveland Clinic menyatakan fototerapi digunakan apabila paras bilirubin bayi tinggi atau terus meningkat.
4. Rawatan lanjut jika punca serius
   Jika jaundis disebabkan masalah darah, jangkitan atau penyakit hati, bayi mungkin memerlukan rawatan hospital yang lebih khusus.

Rawatan Untuk Dewasa

Rawatan dewasa pula bergantung kepada diagnosis:

• Hepatitis: rawatan bergantung kepada jenis hepatitis dan tahap keradangan hati.
• Batu hempedu: mungkin memerlukan ubat tahan sakit, antibiotik jika ada jangkitan, atau prosedur untuk membuang batu.
• Saluran hempedu tersumbat: mungkin memerlukan prosedur untuk membuka sumbatan.
• Kesan ubat: doktor mungkin menghentikan atau menukar ubat tertentu.
• Penyakit hati berlemak: kawalan berat badan, diabetes, kolesterol dan gaya hidup amat penting.
• Sirosis: memerlukan pemantauan berkala dan rawatan pakar.
• Kanser atau ketumbuhan: memerlukan siasatan dan rawatan khusus oleh pakar.

Petua Di Rumah: Apa Yang Selamat Dan Apa Yang Patut Dielakkan?

Bahagian ini penting kerana banyak petua jaundis tersebar dalam masyarakat. Sebahagiannya tidak membantu, malah boleh membahayakan.

Perkara Yang Boleh Membantu Secara Umum

• Minum air secukupnya jika tiada sekatan cecair daripada doktor
• Makan makanan seimbang
• Elakkan alkohol
• Elakkan ubat, herba atau suplemen tambahan tanpa nasihat doktor
• Untuk bayi, teruskan penyusuan mengikut nasihat doktor atau jururawat
• Hadir pemeriksaan susulan seperti yang diarahkan

Perkara Yang Perlu Dielakkan

• Jangan jemur bayi di bawah matahari sebagai rawatan utama
• Jangan beri bayi air kosong, susu kambing, herba atau ubat tradisional tanpa nasihat doktor
• Jangan anggap semua penyakit kuning berpunca daripada “panas badan”
• Jangan ambil suplemen “cuci hati” tanpa pemeriksaan
• Jangan tangguh pemeriksaan jika dewasa mengalami mata kuning
• Jangan berhenti ubat penting sendiri tanpa arahan doktor

Fototerapi hospital bukan sama dengan jemur matahari. Fototerapi menggunakan cahaya khas, tempoh yang dipantau dan bacaan bilirubin yang dinilai secara klinikal.

Komplikasi Jika Penyakit Kuning Diabaikan

Komplikasi bergantung kepada punca dan tahap bilirubin.

Pada Bayi

Jika bilirubin terlalu tinggi, ia boleh memberi kesan kepada otak. Komplikasi serius yang dikenali sebagai kernicterus boleh menyebabkan kerosakan otak kekal. Cleveland Clinic menerangkan kernicterus sebagai komplikasi teruk akibat terlalu banyak bilirubin dalam darah bayi.

Pada Dewasa

Jika punca sebenar tidak dirawat, komplikasi boleh berlaku seperti:

• Jangkitan saluran hempedu yang serius
• Kerosakan hati berpanjangan
• Kegagalan hati
• Masalah pembekuan darah
• Sumbatan hempedu yang semakin teruk
• Komplikasi akibat kanser atau ketumbuhan yang lewat dikesan

Penyakit kuning ialah simptom yang perlu dihormati. Ia bukan sekadar isu kosmetik.

Cara Mengurangkan Risiko Penyakit Kuning

Tidak semua punca penyakit kuning boleh dicegah, tetapi beberapa langkah boleh mengurangkan risiko.

Untuk Dewasa

• Ambil vaksin hepatitis jika disarankan
• Amalkan seks selamat
• Elakkan berkongsi jarum
• Kurangkan atau elakkan alkohol
• Kawal berat badan
• Kawal diabetes dan kolesterol
• Berhati-hati dengan ubat, herba dan suplemen
• Dapatkan pemeriksaan jika ada sejarah penyakit hati
• Rawat batu hempedu atau masalah perut berulang mengikut nasihat doktor

Untuk Bayi

• Pastikan bayi menyusu dengan baik
• Pantau jumlah lampin basah
• Hadir pemeriksaan selepas kelahiran
• Perhatikan warna kulit, mata, najis dan air kencing bayi
• Ikut nasihat klinik atau hospital tentang bacaan bilirubin
• Jangan gunakan rawatan tradisional tanpa nasihat profesional kesihatan

Mitos Tentang Penyakit Kuning

Mitos 1: Semua Jaundis Bayi Boleh Sembuh Dengan Jemur Matahari

Tidak tepat. Jaundis ringan mungkin pulih sendiri, tetapi jaundis yang tinggi memerlukan pemantauan bacaan bilirubin dan kadang-kadang fototerapi.

Mitos 2: Mata Kuning Pada Dewasa Boleh Tunggu Sampai Hilang Sendiri

Ini nasihat yang berisiko. Pada dewasa, mata kuning boleh menandakan masalah hati, darah atau saluran hempedu.

Mitos 3: Penyakit Kuning Mesti Hepatitis

Tidak semestinya. Hepatitis hanya salah satu punca. Batu hempedu, kerosakan hati, masalah darah, ubat dan sumbatan hempedu juga boleh menyebabkan jaundice.

Mitos 4: Herba Semula Jadi Mesti Selamat Untuk Hati

Tidak betul. Sesetengah herba atau suplemen boleh membebankan hati, terutama jika diambil dalam dos tinggi atau bersama ubat lain.

Mitos 5: Bayi Menyusu Ibu Tidak Perlu Risau Jaundis

Penyusuan ibu sangat baik, tetapi bayi menyusu ibu masih boleh mengalami jaundis. Jika bayi kurang menyusu, kurang kencing atau semakin kuning, pemeriksaan tetap diperlukan.

Kesimpulan

Penyakit kuning berlaku apabila bilirubin meningkat dalam badan. Pada bayi baru lahir, jaundis memang biasa berlaku, tetapi masih perlu dipantau kerana bacaan bilirubin yang terlalu tinggi boleh membahayakan. Pada orang dewasa, penyakit kuning lebih membimbangkan kerana ia biasanya tanda masalah kesihatan lain seperti hepatitis, penyakit hati, batu hempedu, sumbatan saluran hempedu atau masalah darah.

Jangan rawat penyakit kuning secara membuta tuli dengan petua. Langkah paling selamat ialah mengenal pasti punca sebenar. Jika mata atau kulit menjadi kuning, air kencing gelap, najis pucat, sakit perut, demam atau bayi kurang menyusu, dapatkan pemeriksaan doktor.

FAQ Penyakit Kuning