Buah Bidara: Khasiat, Kandungan Nutrisi, Cara Pengambilan dan Kesan Sampingan

Buah bidara mungkin tidak sepopular epal, oren atau betik, tetapi buah daripada pokok Ziziphus mauritiana ini telah lama dimakan di pelbagai negara tropika. Di Malaysia, tumbuhan ini dikenali sebagai bidara dan buahnya boleh dimakan segar apabila matang.

Populariti bidara bukan sekadar disebabkan rasanya. Buah ini turut dikaitkan dengan pelbagai dakwaan kesihatan, daripada meningkatkan imuniti dan melancarkan penghadaman sehinggalah membantu mengawal gula dalam darah.

Namun, tidak semua dakwaan tersebut mempunyai tahap bukti saintifik yang sama.

Kajian menunjukkan Ziziphus mauritiana mempunyai pelbagai nutrien dan sebatian tumbuhan. Pada masa yang sama, sebahagian besar kajian mengenai kesan perubatannya dilakukan menggunakan ekstrak tumbuhan, daun, biji atau akar dalam kajian makmal dan haiwan, bukannya manusia yang makan buah bidara seperti biasa.

Jadi, apakah khasiat buah bidara yang benar-benar munasabah berdasarkan bukti semasa?

Apa Itu Buah Bidara?

Buah bidara dalam artikel ini merujuk kepada buah daripada spesies Ziziphus mauritiana dalam famili Rhamnaceae.

Spesies ini turut dikenali sebagai:

• Indian jujube
• ber
• Indian plum
• jujube India

Pokok Ziziphus mauritiana tumbuh di kawasan tropika dan subtropika, termasuk di Asia. Kew Science menyenaraikan spesies ini sebagai spesies yang diterima secara botani dan taburan asalnya turut merangkumi Malaya.

Buah muda biasanya berwarna hijau. Apabila semakin matang, warnanya boleh bertukar kepada hijau kekuningan, kuning atau perang kemerahan bergantung pada varieti.

Tekstur buah yang segar biasanya rangup dan berair, dengan rasa yang boleh berubah daripada sedikit masam kepada manis apabila matang.

Di bahagian tengahnya terdapat biji atau batu buah yang keras dan tidak dimakan.

Buah Bidara dan Jujube Cina Tidak Semestinya Sama

Salah satu masalah ketika mencari maklumat mengenai bidara ialah penggunaan istilah jujube.

Tidak semua jujube ialah Ziziphus mauritiana.

Dua spesies yang kerap disebut ialah:

• Ziziphus mauritiana — Indian jujube atau bidara yang menjadi fokus artikel ini
• Ziziphus jujuba — Chinese jujube atau kurma Cina

Kedua-duanya daripada genus yang sama tetapi merupakan spesies berbeza.

Oleh itu, kajian tentang Ziziphus jujuba tidak sepatutnya secara automatik dianggap sebagai bukti bahawa Ziziphus mauritiana memberikan kesan yang sama.

Perkara yang sama berlaku apabila kajian menggunakan daun atau ekstrak akar bidara. Hasil kajian tersebut tidak boleh terus diterjemahkan sebagai manfaat daripada makan buahnya.

Kandungan Nutrisi Buah Bidara

Komposisi buah bidara tidak mempunyai satu angka tetap. Ia boleh berubah mengikut varieti, tahap kematangan, keadaan penanaman, penyimpanan dan kaedah analisis.

Kajian terhadap Ziziphus mauritiana di Malaysia mendapati buah segarnya mempunyai kandungan air yang tinggi, sekitar 88% dalam sampel yang dikaji. Buah tersebut juga mempunyai kandungan pepejal larut yang berkaitan dengan gula dan bahan terlarut dalam buah.

Secara umum, buah bidara boleh menyediakan beberapa komponen pemakanan seperti:

• air
• karbohidrat
• gula semula jadi
• serat
• vitamin C
• beberapa mineral
• sebatian fenolik dan fitokimia lain

Kajian terhadap varieti berlainan menunjukkan kandungan vitamin dan mineralnya juga boleh berbeza dengan ketara.

Vitamin C

Buah bidara merupakan salah satu sumber vitamin C, walaupun jumlah sebenar sangat bergantung kepada varieti dan kematangan buah.

Vitamin C mempunyai beberapa fungsi penting dalam tubuh termasuk:

• membantu pembentukan kolagen
• menyokong fungsi sistem imun yang normal
• membantu penyerapan zat besi bukan heme
• bertindak sebagai antioksidan

Namun, kandungan vitamin C tidak bermaksud bidara mempunyai kemampuan khusus untuk “meningkatkan imuniti” sehingga boleh mencegah semua jangkitan.

Serat

Buah dalam bentuk asalnya turut menyumbang kepada pengambilan serat.

Serat penting untuk kesihatan sistem penghadaman dan membantu menghasilkan corak pembuangan najis yang normal. Makanan yang mengandungi serat juga biasanya memberikan rasa kenyang lebih baik berbanding minuman yang telah kehilangan sebahagian seratnya.

Mineral

Kajian terhadap Ziziphus mauritiana turut melaporkan kehadiran mineral seperti:

• kalium
• kalsium
• fosforus
• magnesium
• zat besi

Jumlah sebenarnya bergantung kepada varieti dan keadaan buah.

Buah bidara tidak perlu dianggap sebagai sumber tunggal untuk mendapatkan mineral ini. Diet yang pelbagai tetap lebih penting.

Khasiat Buah Bidara: Apakah Potensi Manfaatnya?

Khasiat buah bidara lebih sesuai dilihat daripada perspektif pemakanan dan bukannya menganggapnya sebagai ubat.

1. Menambah Kepelbagaian Buah dalam Diet

Ini mungkin manfaat yang kelihatan terlalu mudah, tetapi sebenarnya paling relevan.

Kementerian Kesihatan Malaysia mengesyorkan sekurang-kurangnya dua sajian buah-buahan sehari sebagai sebahagian daripada Piramid Makanan Malaysia 2020.

Buah bidara boleh menjadi salah satu pilihan tersebut bersama buah lain seperti:

• betik
• jambu batu
• oren
• tembikai
• epal
• pisang

Tidak ada keperluan untuk bergantung kepada satu jenis buah sahaja bagi mendapatkan semua nutrien yang diperlukan.

2. Membekalkan Vitamin C

Kandungan vitamin C merupakan antara ciri pemakanan bidara yang sering mendapat perhatian.

Vitamin C diperlukan untuk menghasilkan kolagen yang terdapat pada kulit, salur darah, tulang dan tisu penghubung.

Ia juga merupakan antioksidan yang membantu melindungi sel daripada kerosakan akibat radikal bebas.

Walau bagaimanapun, lebih banyak vitamin C tidak semestinya bermaksud lebih banyak manfaat. Tubuh memerlukan nutrien dalam jumlah yang mencukupi, bukannya dalam jumlah berlebihan.

3. Menyumbang kepada Pengambilan Serat

Mengambil buah bidara dalam bentuk buah penuh memberikan kelebihan berbanding meminumnya sebagai jus kerana struktur buah dan sebahagian serat masih dikekalkan.

Serat membantu:

• menyokong pergerakan usus
• meningkatkan rasa kenyang
• menyokong corak pemakanan yang lebih sihat

Namun, buah bidara bukanlah rawatan khusus bagi sembelit yang berpanjangan.

Sembelit yang kerap, disertai darah dalam najis, penurunan berat badan tanpa sebab atau sakit perut yang berterusan memerlukan pemeriksaan doktor.

4. Mengandungi Sebatian Antioksidan

Ziziphus mauritiana mengandungi pelbagai sebatian tumbuhan termasuk sebatian fenolik dan flavonoid.

Kajian makmal mendapati ekstrak daripada tumbuhan ini menunjukkan aktiviti antioksidan.

Tetapi istilah antioksidan sering disalahgunakan dalam pemasaran makanan.

Antioksidan hanyalah salah satu komponen daripada sistem biologi yang jauh lebih kompleks.

5. Berpotensi Menyokong Kesihatan Metabolik

Beberapa kajian praklinikal terhadap Ziziphus mauritiana telah mengkaji kesannya terhadap glukosa darah, lipid dan beberapa proses metabolik.

Namun, banyak eksperimen ini menggunakan:

• ekstrak pekat
• daun
• biji
• akar
• haiwan makmal

Keputusan seperti ini berguna untuk menentukan arah kajian seterusnya tetapi belum cukup untuk membuktikan bahawa makan buah bidara boleh merawat diabetes atau menurunkan kolesterol.

Ulasan saintifik mengenai tumbuhan ini turut menekankan keperluan untuk kajian lanjut bagi mengesahkan penggunaan perubatannya.

6. Mengandungi Pelbagai Fitokimia

Penyelidikan terhadap genus Ziziphus mengenal pasti pelbagai komponen seperti flavonoid, alkaloid, saponin dan sebatian fenolik.

Sesetengahnya menunjukkan aktiviti biologi dalam kajian eksperimen.

Ini menjadikan bidara menarik dari sudut penyelidikan farmakologi, tetapi satu perkara perlu ditekankan:

fitokimia yang menarik dalam makmal tidak secara automatik menjadikan buah tersebut ubat.

Adakah Buah Bidara Boleh Merawat Penyakit?

Ini antara perkara paling penting untuk difahami.

Anda mungkin menjumpai dakwaan bahawa bidara boleh:

• merawat diabetes
• menurunkan tekanan darah
• mengurangkan kolesterol
• mencegah kanser
• merawat jangkitan
• mengatasi insomnia
• melindungi hati

Masalahnya, istilah “bidara” dalam kajian boleh merujuk kepada bahagian tumbuhan yang berlainan.

Sebagai contoh, terdapat kajian menggunakan ekstrak akar, daun atau biji dan bukannya buah segar. Sesetengah kajian pula hanya melibatkan sel dalam makmal atau haiwan.

Dos ekstrak yang digunakan dalam eksperimen juga boleh jauh berbeza daripada jumlah bahan aktif yang diperoleh apabila seseorang makan beberapa biji buah bidara.

Oleh itu:

Buah bidara boleh menjadi sebahagian daripada diet yang sihat, tetapi tidak sepatutnya digunakan sebagai pengganti ubat atau rawatan yang telah diberikan oleh doktor.

Buah Bidara untuk Diabetes: Boleh Makan?

Orang yang menghidap diabetes masih boleh mengambil buah sebagai sebahagian daripada pelan pemakanan yang sesuai.

Namun, buah mengandungi karbohidrat dan gula semula jadi. Oleh itu, jumlah yang dimakan perlu diambil kira dalam keseluruhan pengambilan karbohidrat.

American Diabetes Association mengesyorkan buah segar, buah beku tanpa gula tambahan atau buah dalam tin tanpa gula tambahan sebagai antara pilihan yang lebih sesuai. Buah kering dan jus pula memerlukan perhatian terhadap saiz hidangan kerana karbohidrat lebih mudah diambil dalam jumlah besar.

Bagi buah bidara, prinsip yang sama boleh digunakan.

Lebih sesuai:

• buah bidara segar
• kuantiti sederhana
• dimakan sebagai sebahagian hidangan seimbang

Perlu lebih berhati-hati:

• manisan bidara
• jus bidara dengan gula
• sirap bidara
• buah kering dengan gula tambahan
• produk bidara yang dilabel sebagai “ubat diabetes”

Jangan berhenti mengambil ubat diabetes hanya kerana mengambil buah atau produk bidara.

Cara Makan Buah Bidara

Buah bidara boleh dimakan dengan cara yang sangat mudah.

Buah segar

1. Pilih buah yang masih elok dan tidak berkulat.
2. Basuh buah di bawah air bersih.
3. Makan bahagian isi dan kulit yang sesuai dimakan.
4. Elakkan menggigit biji keras di bahagian tengah.
5. Buang bijinya.

Buah yang semakin matang biasanya menjadi lebih manis dan teksturnya mungkin menjadi lebih lembut.

Buah bidara kering

Bidara juga boleh dikeringkan untuk memanjangkan tempoh penyimpanan.

Namun apabila buah dikeringkan, sebahagian besar air dikeluarkan. Ini menyebabkan gula dan tenaga menjadi lebih tertumpu bagi berat makanan yang sama.

Oleh itu, segenggam kecil buah kering boleh menyediakan lebih banyak karbohidrat berbanding jumlah yang kelihatan sama daripada buah segar.

Jus bidara

Jika mahu mengambil bidara dalam bentuk minuman, perhatikan gula tambahan.

Jus juga biasanya lebih mudah diminum dengan cepat dan dalam jumlah banyak berbanding makan buah penuh.

CDC menyatakan jus buah boleh menaikkan gula darah lebih cepat berbanding buah penuh, manakala serat dalam makanan boleh memperlahankan peningkatan gula darah.

Bagi kebanyakan orang, makan buah penuh adalah pilihan yang lebih praktikal.

Berapa Banyak Buah Bidara Boleh Dimakan?

Tiada “dos perubatan” buah bidara yang terbukti untuk orang dewasa sihat.

Pendekatan yang lebih munasabah ialah menganggapnya sebagai salah satu pilihan buah.

Piramid Makanan Malaysia 2020 mengesyorkan sekurang-kurangnya dua sajian buah sehari. Itu tidak bermakna kedua-dua sajian tersebut mesti terdiri daripada buah bidara.

Lebih baik pelbagaikan pilihan buah sepanjang minggu.

Bagi pesakit diabetes atau individu yang memantau pengambilan karbohidrat dengan ketat, saiz sajian perlu disesuaikan dengan pelan pemakanan masing-masing.

Buah Bidara Segar vs Bidara Kering

Buah kering bukan semestinya “tidak sihat”. Masalah utama ialah saiz hidangan dan sama ada gula tambahan telah digunakan.

Adakah Buah Bidara Mempunyai Kesan Sampingan?

Dalam jumlah makanan biasa, kebanyakan individu yang boleh mengambil buah tersebut tidak dijangka mengalami masalah serius.

Namun beberapa perkara masih perlu diberi perhatian.

Ketidakselesaan penghadaman

Pengambilan buah atau serat dalam jumlah terlalu banyak boleh menyebabkan sesetengah orang mengalami:

• kembung
• rasa tidak selesa pada perut
• banyak angin
• perubahan corak pembuangan najis

Kurangkan jumlah yang dimakan jika mengalami simptom tersebut.

Produk tinggi gula

Masalah mungkin bukan berpunca daripada bidara itu sendiri tetapi daripada cara produk tersebut diproses.

Contohnya:

• jem bidara
• sirap
• manisan
• jus bergula
• buah kering bersalut gula

Produk seperti ini boleh menyediakan gula tambahan yang banyak.

Reaksi alahan

Mana-mana makanan berpotensi menyebabkan reaksi alahan pada individu tertentu walaupun sesuatu alahan itu jarang berlaku.

Hentikan pengambilan dan dapatkan pemeriksaan jika selepas makan bidara anda mengalami simptom seperti ruam atau bengkak.

Jika berlaku kesukaran bernafas, bengkak lidah atau tekak, pening teruk atau pengsan selepas makan sesuatu makanan, dapatkan rawatan kecemasan segera.

Siapa Perlu Lebih Berhati-hati?

Pesakit diabetes

Tidak semestinya perlu mengelakkan bidara sepenuhnya.

Sebaliknya, kawal saiz hidangan dan berhati-hati dengan produk kering atau minuman bergula.

Ibu mengandung dan menyusukan anak

Terdapat perbezaan besar antara makan buah bidara sebagai makanan dan mengambil ekstrak herba bidara dalam dos pekat.

Data keselamatan untuk pelbagai ekstrak atau suplemen bidara semasa kehamilan dan penyusuan mungkin tidak mencukupi.

Jika mahu mengambil produk herba atau suplemen bidara secara tetap, berbincanglah dengan doktor atau ahli farmasi.

Individu yang mengambil ubat

Sekali lagi, buah sebagai makanan tidak sama dengan ekstrak pekat.

Interaksi ubat dengan pelbagai produk herba bidara belum dikaji secara menyeluruh. Beritahu doktor atau ahli farmasi tentang suplemen yang diambil, terutama jika anda mengambil beberapa ubat atau mempunyai penyakit kronik.

Buah Bidara, Daun Bidara dan Ekstrak Bidara Bukan Produk yang Sama

Ini antara kesilapan paling biasa apabila membaca tentang “khasiat bidara”.

Buah bidara

Dimakan sebagai makanan dan merupakan fokus artikel ini.

Daun bidara

Digunakan dalam pelbagai amalan tradisional dan menjadi subjek beberapa kajian makmal.

Biji bidara

Mengandungi sebatian yang berbeza dan pernah dikaji secara eksperimen, termasuk dalam kajian haiwan mengenai kesan sedatif.

Ekstrak bidara

Boleh mempunyai kepekatan komponen tertentu yang jauh lebih tinggi berbanding makan buah.

Jadi, jika sebuah kajian mengatakan “ekstrak daun bidara menunjukkan aktiviti tertentu”, itu tidak bermaksud makan buah bidara menghasilkan kesan yang sama.

Mitos dan Fakta Tentang Buah Bidara

Mitos: Buah bidara boleh menyembuhkan diabetes

Fakta: Belum ada bukti klinikal kukuh bahawa makan buah bidara boleh menyembuhkan diabetes.

Mitos: Antioksidan dalam bidara boleh mencegah kanser

Fakta: Aktiviti antioksidan dalam makmal bukan bukti bahawa buah tersebut mencegah atau merawat kanser pada manusia.

Mitos: Lagi banyak buah bidara dimakan, lagi sihat

Fakta: Tiada satu makanan yang perlu dimakan secara berlebihan. Kepelbagaian diet lebih penting.

Mitos: Semua produk bidara adalah semula jadi dan selamat

Fakta: Produk boleh mengandungi gula tambahan, campuran herba atau ekstrak pekat. “Semula jadi” tidak bermaksud bebas daripada risiko.

Mitos: Buah bidara dan semua jenis jujube adalah sama

Fakta: Genus Ziziphus mempunyai pelbagai spesies. Ziziphus mauritiana dan Ziziphus jujuba, contohnya, ialah spesies yang berbeza.

Jadi, Adakah Buah Bidara Baik untuk Kesihatan?

Ya, buah bidara boleh menjadi satu lagi pilihan buah dalam diet yang pelbagai.

Ia mengandungi air, karbohidrat, serat, vitamin C, beberapa mineral dan sebatian tumbuhan yang menarik dari sudut pemakanan.

Tetapi manfaat ini tidak perlu dibesar-besarkan.

Kajian makmal dan haiwan menunjukkan Ziziphus mauritiana mempunyai pelbagai aktiviti biologi yang berpotensi. Walau bagaimanapun, kajian klinikal manusia yang berkualiti masih diperlukan sebelum ia boleh disyorkan sebagai rawatan untuk sesuatu penyakit.

Pendekatan paling praktikal ialah:

• makan bidara sebagai buah
• pilih buah segar jika ada
• kawal saiz hidangan
• kurangkan produk dengan gula tambahan
• pelbagaikan jenis buah
• jangan menggantikan ubat dengan bidara

Kesimpulan

Buah bidara atau Ziziphus mauritiana mempunyai nilai pemakanan dan boleh menjadi salah satu pilihan buah dalam diet harian.

Antara khasiat buah bidara yang paling munasabah ialah membekalkan vitamin C, serat, air, mineral tertentu dan pelbagai sebatian tumbuhan.

Namun, terdapat jurang besar antara mengatakan bidara ialah buah yang berkhasiat dengan mengatakan ia mampu merawat penyakit.

Banyak dakwaan perubatan mengenai bidara masih berdasarkan kajian makmal, haiwan atau ekstrak bahagian tumbuhan tertentu. Bukti tersebut belum mencukupi untuk menjadikan buah bidara pengganti kepada rawatan perubatan.

Nikmatilah bidara sebagai makanan jika anda menyukainya — tetapi letakkan ia dalam konteks diet yang pelbagai dan seimbang, bukannya sebagai “ubat ajaib”.

Soalan Lazim Mengenai Buah Bidara