Derma Organ di Malaysia: Cara Mendaftar, Syarat dan Hukum Dalam Islam

Pendermaan organ merupakan satu keputusan yang berpotensi memberi peluang hidup kepada pesakit yang mengalami kegagalan organ serius. Bagi sesetengah pesakit yang mengalami kegagalan buah pinggang, hati, jantung atau paru-paru peringkat akhir, pemindahan organ mungkin menjadi antara pilihan rawatan yang diperlukan.

Namun, masih terdapat banyak salah faham mengenai pendermaan organ di Malaysia.

Ada yang menyangka apabila seseorang telah berikrar sebagai penderma, doktor boleh mengambil organnya secara automatik selepas meninggal dunia. Ada juga yang bimbang rawatan di hospital tidak akan diberikan sepenuhnya jika status mereka sebagai pengikrar diketahui.

Bagi umat Islam pula, persoalan yang sering timbul ialah: adakah derma organ dibenarkan dalam Islam?

Secara umumnya, pendermaan dan pemindahan organ diharuskan dalam Islam dengan syarat tertentu, termasuk memastikan terdapat manfaat perubatan, tidak memudaratkan penderma hidup, dilakukan secara sukarela dan tidak melibatkan perdagangan organ.

Di Malaysia pula, membuat ikrar sebagai penderma tidak bermaksud organ akan diambil secara automatik selepas kematian. Kebenaran waris masih diperlukan sebelum proses perolehan organ dan tisu untuk transplantasi dilakukan.

Jadi, bagaimana sebenarnya proses derma organ di Malaysia?

Apa Itu Pendermaan Organ?

Pendermaan organ ialah proses mendermakan sebahagian organ atau tisu tubuh seseorang untuk dipindahkan kepada individu lain yang mengalami kegagalan atau kerosakan organ dan tisu.

Pemindahan organ atau transplantasi pula merujuk kepada proses memindahkan organ daripada penderma kepada penerima.

Penderma boleh terdiri daripada:

1. penderma yang masih hidup, atau
2. penderma selepas kematian.

Menurut Pusat Transplan Kebangsaan, pemindahan organ merupakan rawatan yang berkesan untuk pesakit tertentu yang mengalami kegagalan organ peringkat akhir seperti kegagalan jantung, paru-paru, hati dan buah pinggang.

Secara mudahnya:

Pendermaan organ ialah proses memberikan organ, manakala transplantasi ialah proses memindahkan organ tersebut kepada penerima yang memerlukannya.

Pendermaan organ boleh menyelamatkan nyawa, manakala pendermaan tisu tertentu pula boleh membantu memperbaiki fungsi atau kualiti hidup penerima.

Apakah Organ dan Tisu Yang Boleh Didermakan?

Jenis organ atau tisu yang boleh didermakan bergantung kepada keadaan penderma, jenis kematian, fungsi organ dan beberapa faktor perubatan lain.

Antara organ yang secara umum disenaraikan oleh Kementerian Kesihatan Malaysia sebagai boleh didermakan ialah:

• buah pinggang
• jantung
• hati
• paru-paru
• pankreas

Tisu yang boleh didermakan termasuk:

• mata atau tisu mata seperti kornea
• tulang
• kulit
• injap jantung

Namun, seseorang yang telah berikrar sebagai penderma tidak semestinya akan mendermakan semua organ tersebut.

Selepas kematian, pasukan perubatan perlu menentukan sama ada sesuatu organ masih berfungsi dan sesuai untuk transplantasi. Pendermaan juga bergantung kepada kewujudan penerima yang sesuai.

Menurut FAQ MySejahtera, pendermaan selepas kematian bergantung antaranya kepada organ atau tisu yang dibenarkan keluarga, keadaan organ tersebut dan sama ada terdapat penerima yang sesuai.

Siapa Yang Boleh Mendaftar Sebagai Pengikrar Penderma Organ?

Ramai beranggapan seseorang perlu berada dalam keadaan kesihatan sempurna sebelum boleh membuat ikrar sebagai penderma.

Sebenarnya, anda tidak perlu menjalani pemeriksaan kesihatan hanya untuk membuat ikrar pendermaan organ.

Menurut Pusat Transplan Kebangsaan:

• semua lapisan umur boleh mendaftar sebagai pengikrar pendermaan organ
• individu berusia kurang daripada 18 tahun memerlukan keizinan ibu bapa atau penjaga
• tiada pemeriksaan kesihatan diperlukan untuk menjadi pengikrar
• pendaftaran turut dibuka kepada warga asing

Jadi, jika anda mempunyai diabetes, tekanan darah tinggi atau penyakit kronik tertentu, jangan terus membuat kesimpulan bahawa anda tidak boleh menjadi pengikrar.

Kesesuaian sebenar organ atau tisu dinilai oleh pasukan perubatan apabila berlaku situasi pendermaan.

Cara Daftar Penderma Organ Melalui MySejahtera

Antara cara utama untuk membuat ikrar pendermaan organ di Malaysia ialah melalui aplikasi MySejahtera.

Langkahnya adalah seperti berikut:

1. Log masuk ke akaun MySejahtera.
2. Pada menu utama, pilih ikon Ikrar Pendermaan Organ.
3. Pilih nama pengguna utama.
4. Tekan Saya Ingin Berikrar.
5. Jawab soalan yang diberikan.
6. Tekan butang Hantar.
7. Muat semula profil untuk melihat kad ikrar pendermaan organ.

Selepas ikrar dibuat, maklumat tersebut akan direkodkan dalam MySejahtera.

Tetapi ada satu langkah yang tidak sepatutnya diabaikan:

Beritahu keluarga anda

Pusat Transplan Kebangsaan menasihatkan setiap pengikrar supaya memaklumkan hasrat mereka kepada ahli keluarga atau waris.

Ini bukan sekadar formaliti.

Ahli keluarga atau waris merupakan pihak yang akan dirujuk sekiranya berlaku kematian dan pendermaan berpotensi dilakukan. Pembedahan perolehan organ tidak akan dilakukan selagi kebenaran waris belum diberikan.

Sudah Berikrar, Adakah Organ Akan Terus Diambil Selepas Meninggal Dunia?

Tidak.

Ini antara salah faham terbesar mengenai pendermaan organ.

Malaysia mengamalkan pendekatan opt-in, iaitu pendermaan dibuat secara sukarela. Penggunaan bahagian tubuh seseorang yang telah meninggal dunia untuk tujuan terapeutik tertakluk kepada proses dan kebenaran berkaitan.

Walaupun seseorang pernah membuat ikrar, beberapa perkara masih perlu berlaku.

Antaranya:

1. kematian mesti disahkan
2. jenis kematian dan keadaan klinikal dinilai
3. keluarga atau waris dirujuk
4. kebenaran bertulis diperoleh
5. kesesuaian organ dinilai
6. ujian darah dan pengimejan tertentu mungkin dilakukan
7. penerima yang sesuai perlu dikenal pasti
8. organ yang sesuai kemudian diperoleh dan dihantar untuk transplantasi

Tidak semua kematian membolehkan pendermaan semua jenis organ.

Adakah Waris Masih Perlu Memberi Kebenaran?

Ya.

Menurut FAQ rasmi MySejahtera, proses mendapatkan organ dan tisu bagi tujuan transplantasi hanya boleh dilakukan setelah mendapat kebenaran bertulis daripada waris.

Pusat Transplan Kebangsaan turut menegaskan bahawa kakitangan perubatan tidak akan melakukan pembedahan perolehan organ selepas kematian selagi keluarga atau waris belum memberikan kebenaran.

Sebab itulah pengikrar digalakkan berbincang dengan keluarga terlebih dahulu.

Anda boleh memberitahu mereka:

• bahawa anda telah membuat ikrar
• sebab anda mahu menjadi penderma
• pandangan anda tentang pendermaan organ
• bahawa anda mahu keluarga menghormati keputusan tersebut jika keadaan membolehkan pendermaan

Perbualan ini mungkin terasa sensitif, tetapi ia dapat mengurangkan kekeliruan apabila keluarga berhadapan dengan situasi kecemasan atau kematian.

Dua Jenis Pendermaan Organ

Secara asasnya, terdapat dua kategori pendermaan organ.

1. Pendermaan Organ Selepas Kematian

Pendermaan berlaku selepas seseorang disahkan meninggal dunia dan memenuhi kriteria pendermaan yang berkaitan.

Jenis organ atau tisu yang boleh diperoleh bergantung kepada keadaan kematian.

Menurut Pusat Transplan Kebangsaan, dalam amalan semasa di Malaysia, pendermaan organ pepejal selepas kematian lazimnya melibatkan pesakit yang telah disahkan mengalami kematian otak.

Individu yang meninggal dunia selepas jantung terhenti pula biasanya hanya boleh mendermakan tisu.

2. Pendermaan Organ Semasa Hidup

Sesetengah organ boleh didermakan ketika penderma masih hidup.

Pendermaan hidup dikawal lebih ketat kerana keselamatan individu sihat yang mahu menderma mesti diberi keutamaan.

KKM membenarkan pendermaan hidup kepada ahli keluarga terdekat yang mempunyai pertalian darah, termasuk pasangan kembar seiras dan waris keluarga terdekat, serta pasangan suami atau isteri yang sah.

Jika seseorang mahu menderma kepada individu yang tidak mempunyai pertalian darah atau hubungan keluarga terdekat, kes tersebut perlu menjalani penilaian lanjut melalui Independent Donor Advocate Team atau IDAT.

Pasukan bebas ini menilai bakal penderma dari aspek perubatan dan psikososial serta memastikan keputusan dibuat secara sukarela dan berdasarkan maklumat yang mencukupi.

Antara perkara penting yang dinilai termasuk:

• risiko kepada penderma
• manfaat kepada penerima
• kesediaan psikologi penderma
• sama ada terdapat unsur paksaan
• sama ada terdapat transaksi atau jual beli organ

Apakah Maksud Mati Otak?

Istilah mati otak sering menyebabkan kekeliruan kerana seseorang pesakit mungkin masih kelihatan seperti bernafas apabila menggunakan mesin bantuan pernafasan.

Mati otak tidak sama dengan koma.

Menurut Pusat Transplan Kebangsaan, kematian otak berlaku apabila aliran darah dan oksigen ke otak terhenti sehingga keseluruhan otak termasuk batang otak berhenti berfungsi secara kekal dan tidak boleh dipulihkan.

Mati otak berbeza daripada koma

Koma

Pesakit masih hidup. Sesetengah fungsi otak masih wujud dan keadaan pesakit bergantung kepada punca serta tahap kecederaan.

Mati otak

Keseluruhan fungsi otak termasuk batang otak telah berhenti secara kekal. Individu tersebut telah meninggal dunia dari sudut perubatan setelah kriteria pengesahan dipenuhi.

Pengesahan kematian otak bukan dibuat semata-mata kerana seseorang itu berpotensi menjadi penderma.

Portal Pusat Transplan Kebangsaan menyatakan diagnosis mati otak perlu mengikuti protokol ketat KKM dan dilakukan oleh pakar klinikal bertauliah.

Ini penting kerana keputusan mengenai pendermaan hanya timbul selepas kematian disahkan.

Jika Meninggal Dunia di Rumah, Bolehkah Organ Didermakan?

Tidak semua bentuk pendermaan boleh dilakukan jika seseorang meninggal dunia di rumah.

Menurut FAQ MySejahtera dan Pusat Transplan Kebangsaan, bagi kematian di rumah atau hospis, pendermaan yang boleh dipertimbangkan ialah pendermaan mata, tertakluk kepada kesesuaian dan prosedur berkaitan.

Keluarga boleh menghubungi hospital kerajaan berdekatan untuk mendapatkan panduan.

Pendermaan organ pepejal seperti jantung, hati dan paru-paru memerlukan keadaan klinikal tertentu dan lazimnya berlaku dalam persekitaran hospital.

Adakah Doktor Akan Kurang Berusaha Menyelamatkan Saya Jika Saya Penderma?

Tidak.

Ini adalah mitos yang perlu dibetulkan.

Status seseorang sebagai pengikrar pendermaan organ tidak mengubah rawatan yang diberikan.

Menurut FAQ MySejahtera, rawatan terbaik tetap diberikan kepada pesakit tanpa mengira sama ada seseorang itu telah berikrar sebagai penderma organ atau tidak.

InfoSihat KKM turut menjelaskan bahawa doktor yang merawat akan mengambil langkah yang diperlukan untuk menyelamatkan nyawa pesakit dan persoalan pendermaan dibincangkan dengan waris selepas kematian disahkan.

Matlamat pertama pasukan perubatan ialah merawat pesakit.

Pendermaan organ bukan pengganti kepada usaha menyelamatkan nyawa.

Adakah Pendermaan Organ Akan Mencacatkan Jenazah?

Ramai keluarga bimbang bahawa proses mendapatkan organ akan menyebabkan rupa jenazah berubah secara ketara.

Menurut KKM, proses pendermaan dilakukan melalui prosedur pembedahan dan jenazah dikendalikan dengan penuh penghormatan.

Pusat Transplan Kebangsaan menyatakan proses pendermaan tidak menjejaskan rupa bentuk tubuh sehingga menyebabkan kecacatan fizikal kepada jenazah. Selepas proses selesai, jenazah dibersihkan dan diserahkan kepada keluarga atau waris.

FAQ MySejahtera juga menyatakan pengebumian boleh dijalankan seperti biasa selepas pendermaan.

Bolehkah Ikrar Pendermaan Organ Dibatalkan?

Ya.

Keputusan menjadi pengikrar bukan sesuatu yang tidak boleh diubah.

Pengguna MySejahtera boleh menarik diri daripada ikrar pendermaan organ pada bila-bila masa dengan menggunakan fungsi Withdraw.

Menurut FAQ MySejahtera, selepas pembatalan, kad ikrar akan bertukar kepada warna kelabu selama 14 hari. Jika seseorang mahu membuat ikrar semula, permohonan baharu boleh dilakukan selepas tempoh tersebut.

Hukum Derma Organ Dalam Islam

Bagi umat Islam, antara persoalan paling utama ialah sama ada tubuh manusia boleh didermakan kepada orang lain.

Jawapan ringkasnya:

Secara umumnya, pendermaan dan pemindahan organ diharuskan dalam Islam dengan syarat tertentu.

Persidangan Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia pada 23 hingga 24 Jun 1970 telah membincangkan pemindahan jantung dan mata daripada orang yang meninggal dunia kepada orang hidup.

Keputusan ketika itu mengharuskannya dengan beberapa pertimbangan, antaranya terdapat keperluan yang mendesak, kematian penderma dipastikan terlebih dahulu, tiada pembunuhan atau perdagangan organ dan kebenaran berkaitan diperoleh.

Perbahasan hukum kemudian berkembang seiring perkembangan perubatan moden.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa pandangan yang mengharuskan pendermaan organ merupakan pandangan yang diterima oleh banyak institusi fatwa, termasuk di Malaysia, tetapi keharusan itu bukan tanpa syarat.

Apakah Syarat Derma Organ Menurut Islam?

Syarat boleh berbeza mengikut keadaan penderma, organ dan keputusan pihak berkuasa agama, tetapi beberapa prinsip utama sering disebut.

1. Terdapat keperluan perubatan yang munasabah

Pemindahan perlu bertujuan merawat pesakit dan memberi manfaat yang signifikan kepada penerima.

2. Tidak memudaratkan penderma hidup secara berlebihan

Seseorang tidak boleh menderma organ tunggal yang menyebabkan kematiannya.

Bagi pendermaan hidup, keselamatan penderma mesti dinilai oleh pakar perubatan.

3. Persetujuan diberikan secara sukarela

Pendermaan tidak sepatutnya berlaku kerana tekanan, ugutan atau paksaan.

4. Kematian penderma telah dipastikan

Organ tidak boleh diperoleh daripada seseorang yang belum disahkan meninggal dunia bagi pendermaan selepas kematian.

5. Tidak melibatkan jual beli organ

Tubuh manusia tidak boleh dijadikan komoditi perdagangan.

6. Maruah manusia perlu dipelihara

Jenazah mesti dikendalikan dengan hormat dan proses pendermaan dilakukan berdasarkan keperluan perubatan sebenar.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan pada 2025 menegaskan bahawa pendermaan dan pemindahan organ diharuskan dengan syarat yang menjaga maslahat penerima serta mengelakkan kemudaratan, eksploitasi dan pencabulan maruah manusia.

Adakah Derma Organ Dikira Sedekah Jariah?

Dalam penerbitan Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan pada Disember 2025, pemindahan organ dinyatakan boleh dinilai sebagai satu bentuk kebajikan dan sedekah jariah yang manfaatnya berterusan, apabila dilakukan dalam kerangka syarak dan etika yang jelas.

Konsep tersebut selari dengan tujuan membantu orang lain dan usaha memelihara nyawa.

Namun, soal ganjaran seseorang akhirnya merupakan urusan Allah SWT.

Bolehkah Orang Islam Menderma Organ Kepada Bukan Islam?

Dalam isu ini, elakkan membuat kesimpulan berdasarkan andaian bahawa organ seseorang mempunyai identiti agama tertentu.

Sebagai contoh, Fatwa Negeri Selangor yang dirujuk oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menyatakan bahawa hukum orang Islam mendermakan organ kepada bukan Islam adalah harus, tertakluk kepada syarat pendermaan yang ditetapkan.

Bagi persoalan hukum yang sangat khusus mengikut negeri, keadaan penderma atau jenis organ tertentu, pembaca boleh mendapatkan pandangan daripada pejabat mufti negeri masing-masing.

Bolehkah Organ Dijual?

Tidak. Pendermaan organ bukan jual beli organ.

Pendermaan bermaksud seseorang memberikan organ secara sukarela bagi tujuan rawatan.

Pemerdagangan organ pula boleh melibatkan:

• jual beli organ
• eksploitasi golongan rentan
• paksaan
• bayaran sebagai pertukaran untuk organ
• orang tengah yang mengambil keuntungan

Pusat Transplan Kebangsaan menyatakan segala bentuk jual beli organ merupakan pemerdagangan organ dan Malaysia mengambil pendirian menentang amalan tersebut.

Dari perspektif hukum Islam, larangan perdagangan anggota manusia juga merupakan antara syarat penting dalam keputusan berkaitan keharusan pendermaan organ.

Mitos vs Fakta Tentang Derma Organ

Mitos: Selepas daftar, organ akan diambil secara automatik

Fakta: Kebenaran bertulis waris masih diperlukan sebelum perolehan organ untuk transplantasi dilakukan.

Mitos: Doktor mungkin tidak bersungguh menyelamatkan penderma

Fakta: Rawatan hospital tidak dipengaruhi oleh status seseorang sebagai pengikrar.

Mitos: Semua organ akan diambil selepas kematian

Fakta: Hanya organ dan tisu yang sesuai, dibenarkan keluarga dan mempunyai penerima sesuai akan dipertimbangkan.

Mitos: Pendermaan organ akan mencacatkan jenazah

Fakta: Prosedur dilakukan secara pembedahan dan jenazah dikendalikan dengan hormat.

Mitos: Semua penderma perlu sihat sepenuhnya ketika mendaftar

Fakta: Pemeriksaan kesihatan tidak diperlukan semata-mata untuk membuat ikrar.

Mitos: Islam mengharamkan pendermaan organ

Fakta: Banyak institusi fatwa termasuk di Malaysia mengharuskannya dengan syarat tertentu.

Apa Yang Perlu Dilakukan Selepas Mendaftar?

Jika anda membuat keputusan untuk menjadi pengikrar pendermaan organ, jangan berhenti setakat menekan butang dalam MySejahtera.

Lakukan perkara berikut:

1. Lengkapkan ikrar melalui MySejahtera.
2. Pastikan kad ikrar muncul dalam profil.
3. Beritahu pasangan atau ahli keluarga terdekat.
4. Terangkan mengapa anda memilih untuk menjadi penderma.
5. Pastikan waris mengetahui kehendak anda.
6. Dapatkan maklumat daripada Pusat Transplan Kebangsaan jika masih mempunyai persoalan.
7. Semak semula keputusan anda jika pandangan anda berubah pada masa hadapan.

Perbincangan keluarga sangat penting kerana keputusan mereka akan mempunyai peranan besar apabila berlaku situasi pendermaan selepas kematian.

Kesimpulan

Pendermaan organ boleh memberikan peluang rawatan kepada pesakit yang mengalami kegagalan organ yang serius.

Di Malaysia, seseorang boleh membuat ikrar pendermaan organ melalui MySejahtera. Namun, membuat ikrar tidak bermaksud semua organ akan diambil secara automatik selepas kematian.

Kematian perlu disahkan terlebih dahulu, kesesuaian organ perlu dinilai dan kebenaran waris masih diperlukan.

Bagi umat Islam, pendermaan dan pemindahan organ secara umumnya diharuskan oleh institusi fatwa di Malaysia dengan syarat tertentu, termasuk terdapat manfaat perubatan, tiada kemudaratan yang tidak wajar kepada penderma hidup, pendermaan dibuat secara sukarela dan tidak melibatkan jual beli organ.

Jika anda bercadang untuk menjadi penderma, buat keputusan berdasarkan maklumat yang tepat.

Dan selepas membuat ikrar, lakukan satu perkara yang sangat penting:

Beritahu keluarga bahawa anda mahu menjadi penderma organ.

Soalan Lazim Tentang Derma Organ