Tuberkulosis (TB): Punca, Gejala, Diagnosis dan Rawatan

Tuberkulosis (TB), juga dikenali sebagai penyakit tibi atau batuk kering, ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh bakteria Mycobacterium tuberculosis. Penyakit ini paling kerap menyerang paru-paru, tetapi boleh menjejaskan organ lain seperti tulang, buah pinggang dan otak.

TB masih menjadi masalah kesihatan awam yang penting di Malaysia dan seluruh dunia. Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), dianggarkan 10.7 juta orang menghidap penyakit TB di seluruh dunia pada tahun 2024, manakala kira-kira 1.23 juta kematian dikaitkan dengan penyakit tersebut.

Walaupun TB boleh menyebabkan komplikasi serius, kebanyakan pesakit boleh sembuh dengan rawatan antibiotik yang sesuai. Pengesanan awal, pematuhan kepada rawatan dan langkah pencegahan memainkan peranan penting dalam mengawal penularannya.

Apakah Itu Tuberkulosis (TB)?

Tuberkulosis ialah penyakit berjangkit yang berlaku apabila bakteria Mycobacterium tuberculosis memasuki tubuh, biasanya melalui udara yang disedut.

Bakteria tersebut boleh sampai ke alveoli, iaitu kantung udara kecil di dalam paru-paru yang berfungsi dalam pertukaran oksigen dan karbon dioksida.

Apabila bakteria memasuki paru-paru, sistem imun akan bertindak untuk mengawal jangkitan. Sel pertahanan badan, termasuk makrofaj, cuba memusnahkan bakteria tersebut.

Dalam sesetengah keadaan, sistem imun membentuk struktur yang dikenali sebagai granuloma untuk mengehadkan penyebaran bakteria. Walau bagaimanapun, bakteria TB boleh kekal hidup di dalam tubuh dan menyebabkan penyakit aktif apabila kawalan imun tidak mencukupi.

Perbezaan TB Laten dan TB Aktif

Jangkitan TB tidak semestinya bermaksud seseorang sedang mengalami penyakit TB aktif.

Ciri	TB Laten	TB Aktif
Keadaan	Bakteria terkawal	Bakteria membiak dan menyebabkan penyakit
Gejala	Biasanya tiada	Boleh mengalami pelbagai gejala
Berjangkit	Tidak	Boleh berjangkit, terutama TB paru-paru atau larinks
Pemeriksaan	Ujian jangkitan dan penilaian lanjut	Penilaian klinikal, pengimejan dan ujian makmal
Rawatan	Rawatan pencegahan jika sesuai	Rawatan penyakit TB diperlukan

Jenis Tuberkulosis

TB boleh dibahagikan kepada dua kategori utama.

1. TB paru-paru (pulmonary tuberculosis)

Merupakan bentuk TB yang paling lazim. Jangkitan berlaku dalam tisu paru-paru dan boleh menyebabkan batuk berpanjangan, sakit dada serta gangguan pernafasan.

2. TB luar paru-paru (extrapulmonary tuberculosis)

Berlaku apabila bakteria TB menjangkiti bahagian tubuh selain paru-paru, antaranya:

• Nodus limfa.
• Tulang dan sendi.
• Tulang belakang.
• Buah pinggang.
• Selaput otak.
• Selaput yang mengelilingi paru-paru.

Sesetengah pesakit boleh mengalami TB paru-paru dan TB luar paru-paru secara serentak.

Punca dan Cara Jangkitan Tuberkulosis

Punca utama tuberkulosis ialah jangkitan bakteria Mycobacterium tuberculosis.

Bakteria ini mempunyai ciri dinding sel yang kompleks dan boleh bertahan dalam persekitaran tertentu di dalam tubuh manusia. Namun, penyakit TB bukan disebabkan oleh cuaca sejuk, makanan tertentu atau sekadar mengalami batuk biasa.

Bagaimana TB Merebak?

TB merebak melalui udara apabila seseorang yang mengalami TB paru-paru atau larinks yang berjangkit melepaskan bakteria semasa:

1. Batuk.
2. Bercakap.
3. Menyanyi.
4. Bersin.

Bakteria boleh berada dalam zarah udara yang sangat kecil. Individu berdekatan mungkin menyedut zarah tersebut lalu mendapat jangkitan.

Risiko penularan biasanya lebih tinggi apabila pendedahan berlaku secara rapat atau berpanjangan, khususnya dalam ruang tertutup yang mempunyai pengudaraan kurang baik.

Antara keadaan yang boleh meningkatkan pendedahan termasuk tinggal serumah dengan pesakit TB berjangkit, bekerja dalam ruang yang sesak atau berada lama dalam persekitaran tertutup tanpa pengudaraan mencukupi.

Walau bagaimanapun, tidak semua orang yang terdedah kepada bakteria TB akan dijangkiti atau mengalami penyakit aktif.

Bagaimana TB Tidak Merebak?

TB tidak merebak melalui sentuhan biasa seperti:

• Bersalaman.
• Berkongsi makanan atau minuman.
• Menyentuh pakaian atau cadar.
• Menggunakan tandas yang sama.
• Menyentuh permukaan yang digunakan pesakit.

Penjelasan ini penting untuk mengelakkan stigma terhadap pesakit TB. Risiko utama berkaitan dengan penyedutan udara yang mengandungi bakteria, bukannya sentuhan harian biasa.

Faktor Risiko Penyakit Tuberkulosis

Sesiapa sahaja boleh dijangkiti TB. Namun, terdapat faktor tertentu yang meningkatkan kemungkinan seseorang mendapat jangkitan atau mengalami perkembangan penyakit aktif.

1. Kontak Rapat dengan Pesakit TB

Individu yang tinggal serumah atau mempunyai pendedahan rapat dengan pesakit TB paru-paru berjangkit mempunyai risiko lebih tinggi untuk dijangkiti.

Tempoh pendedahan, tahap kebolehjangkitan pesakit dan keadaan pengudaraan mempengaruhi risiko tersebut.

2. Sistem Imun yang Lemah

Sistem imun memainkan peranan penting dalam mengawal bakteria TB.

Individu yang mengalami jangkitan HIV, menerima rawatan tertentu yang menekan sistem imun atau mempunyai masalah imuniti lain lebih mudah mengalami TB aktif selepas dijangkiti.

3. Diabetes

Diabetes, terutamanya apabila kawalan gula darah tidak baik, boleh meningkatkan risiko jangkitan TB berkembang menjadi penyakit aktif.

Pesakit diabetes yang mempunyai gejala mencurigakan perlu mendapatkan pemeriksaan awal.

4. Kekurangan Zat Makanan

Pemakanan yang tidak mencukupi boleh menjejaskan fungsi sistem imun dan mengurangkan keupayaan tubuh mengawal jangkitan.

Kekurangan zat makanan juga boleh menyukarkan proses pemulihan pesakit yang mengalami TB aktif.

5. Merokok dan Penggunaan Alkohol Berbahaya

Merokok boleh merosakkan sistem pertahanan saluran pernafasan dan meningkatkan risiko penyakit TB.

Pengambilan alkohol secara berlebihan pula dikaitkan dengan peningkatan risiko TB dan boleh mengganggu pematuhan kepada rawatan.

6. Umur dan Keadaan Kesihatan

Kanak-kanak kecil mempunyai risiko lebih tinggi untuk mengalami bentuk TB yang serius selepas dijangkiti.

Individu berusia lanjut atau mereka yang mempunyai penyakit kronik tertentu juga mungkin lebih terdedah akibat perubahan fungsi imun.

Gejala dan Tanda Awal Tuberkulosis

Gejala TB boleh berkembang secara perlahan selama beberapa minggu atau bulan. Pada peringkat awal, sesetengah pesakit mungkin menganggapnya sebagai batuk biasa atau jangkitan pernafasan ringan.

Gejala TB Paru-Paru

1. Batuk berpanjangan

Batuk yang berterusan selama dua minggu atau lebih merupakan tanda penting yang memerlukan pemeriksaan TB, terutama jika disertai gejala lain atau sejarah pendedahan.

Batuk boleh berlaku dengan atau tanpa kahak.

2. Batuk berdarah

Sesetengah pesakit mengalami kahak bercampur darah akibat keradangan dan kerosakan saluran pernafasan.

Walau bagaimanapun, batuk berdarah juga boleh disebabkan oleh penyakit lain dan tidak boleh dianggap sebagai bukti TB tanpa pemeriksaan.

3. Demam berpanjangan

Demam mungkin berlaku secara berulang, termasuk pada waktu petang atau malam.

Suhu badan tidak semestinya terlalu tinggi, menyebabkan gejala mudah terlepas pandang.

4. Berpeluh pada waktu malam

Pesakit mungkin mengalami peluh malam yang banyak walaupun suhu persekitaran tidak panas.

5. Penurunan berat badan

Berat badan boleh menurun tanpa perubahan diet atau aktiviti fizikal yang disengajakan.

Keadaan ini mungkin berlaku bersama kehilangan selera makan.

6. Keletihan dan kelemahan badan

Pesakit mungkin berasa cepat penat, kurang bertenaga dan sukar menjalankan aktiviti seperti biasa.

7. Sakit dada atau sesak nafas

Keradangan paru-paru boleh menyebabkan ketidakselesaan dada. Sesak nafas mungkin berlaku apabila penyakit menjadi lebih teruk atau melibatkan kawasan paru-paru yang luas.

Gejala TB Luar Paru-Paru

Gejala bergantung pada bahagian tubuh yang terlibat.

Sebagai contoh:

• TB nodus limfa: Bengkak kelenjar, lazimnya pada leher.
• TB tulang belakang: Sakit belakang berpanjangan dan kemungkinan gangguan saraf.
• TB buah pinggang: Gangguan kencing atau darah dalam air kencing.
• TB meningitis: Sakit kepala, demam, muntah atau perubahan tahap kesedaran.

TB meningitis ialah keadaan serius yang memerlukan rawatan perubatan segera.

Bolehkah TB Berlaku Tanpa Gejala?

Ya. Individu dengan TB laten biasanya tidak mengalami sebarang gejala.

Malah, sebilangan pesakit TB aktif juga mungkin mempunyai gejala yang sangat ringan atau tidak menunjukkan tanda yang jelas ketika penyakit mula berkembang.

Oleh itu, sejarah kontak rapat dan faktor risiko tetap penting dalam menentukan keperluan pemeriksaan.

Batuk berpanjangan tidak semestinya berpunca daripada TB. Namun, pemeriksaan awal penting kerana TB boleh menyerupai penyakit pernafasan lain dan memerlukan rawatan khusus.

Bagaimana Tuberkulosis Didiagnosis?

Diagnosis TB memerlukan gabungan sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal, pengimejan dan ujian makmal.

Doktor akan memilih pemeriksaan berdasarkan gejala, faktor risiko serta bahagian tubuh yang disyaki dijangkiti.

1. Sejarah Perubatan dan Pemeriksaan Fizikal

Doktor biasanya akan bertanya tentang:

• Tempoh batuk dan gejala lain.
• Sejarah kontak dengan pesakit TB.
• Penurunan berat badan atau demam berpanjangan.
• Penyakit seperti diabetes atau HIV.
• Sejarah rawatan TB terdahulu.
• Penggunaan ubat yang menekan sistem imun.

Pemeriksaan fizikal mungkin melibatkan pemeriksaan paru-paru, nodus limfa dan keadaan kesihatan umum.

2. Pemeriksaan Kahak

Ujian kahak merupakan antara pemeriksaan utama bagi pesakit yang disyaki mengalami TB paru-paru.

Sampel kahak dihantar ke makmal untuk mengesan bakteria TB.

Antara kaedah yang digunakan ialah:

Ujian molekul pantas

Ujian seperti Xpert MTB/RIF atau Xpert MTB/RIF Ultra boleh mengesan bahan genetik bakteria TB. Sesetengah ujian juga membantu mengenal pasti kemungkinan kerintangan terhadap rifampicin.

Ujian molekul yang disyorkan WHO merupakan kaedah penting untuk diagnosis awal, bergantung pada kemudahan dan keadaan pesakit.

Mikroskopi kahak

Sampel diperiksa untuk mengesan bakteria tahan asid. Walau bagaimanapun, keputusan negatif tidak semestinya bermaksud seseorang bebas daripada TB.

Kultur bakteria

Kultur membolehkan bakteria TB dibiakkan dalam makmal. Kaedah ini penting untuk pengesahan mikrobiologi dan ujian kerentanan ubat, tetapi keputusan mungkin mengambil masa lebih lama.

3. X-ray Dada

X-ray dada boleh menunjukkan perubahan yang mencurigakan seperti kawasan keradangan, infiltrat atau kaviti dalam paru-paru.

Namun, perubahan tersebut tidak khusus kepada TB dan boleh berlaku dalam penyakit lain.

Oleh itu, X-ray biasanya dinilai bersama gejala dan keputusan ujian lain.

4. Ujian Mantoux dan IGRA

Dua ujian yang digunakan untuk mengesan tindak balas imun terhadap bakteria TB ialah:

• Ujian Mantoux: Ujian kulit tuberkulin yang diperiksa selepas tempoh tertentu.
• IGRA: Ujian darah yang mengukur tindak balas imun terhadap antigen TB.

Kedua-dua ujian membantu mengenal pasti jangkitan TB, tetapi keputusan positif tidak dapat menentukan sama ada seseorang mengalami TB aktif atau laten.

Keputusan negatif juga tidak boleh digunakan secara bersendirian untuk menolak TB aktif, terutama apabila sistem imun lemah.

5. Pemeriksaan Tambahan

Bagi TB luar paru-paru, doktor mungkin memerlukan sampel daripada nodus limfa, tisu, cecair badan atau bahagian lain yang terlibat.

Pemeriksaan seperti ultrasound, CT scan atau MRI juga boleh digunakan apabila diperlukan.

Rawatan Tuberkulosis

Rawatan utama TB ialah kombinasi antibiotik khusus yang diambil mengikut jadual dan tempoh ditetapkan oleh doktor.

Tujuan rawatan adalah untuk membunuh bakteria, menyembuhkan penyakit, mencegah komplikasi dan mengurangkan risiko penularan.

1. Ubat Utama untuk TB

Empat antibiotik yang lazim digunakan dalam rawatan awal TB sensitif ubat ialah:

1. Isoniazid (H) – Membantu membunuh bakteria TB.
2. Rifampicin (R) – Antibiotik utama yang bertindak terhadap bakteria TB.
3. Pyrazinamide (Z) – Membantu mempercepatkan pembasmian bakteria dalam keadaan tertentu.
4. Ethambutol (E) – Digunakan dalam kombinasi rawatan, termasuk ketika keputusan kerentanan ubat belum lengkap.

Ubat-ubatan ini mempunyai fungsi yang saling melengkapi.

Penggunaan satu antibiotik sahaja untuk merawat TB aktif biasanya tidak mencukupi dan boleh meningkatkan risiko kerintangan ubat.

2. Berapa Lama Rawatan TB?

Bagi TB paru-paru yang sensitif terhadap ubat, regimen standard yang digunakan dalam garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia lazimnya berlangsung selama enam bulan.

Secara umum, regimen ini melibatkan:

• Fasa intensif: Empat ubat utama selama dua bulan.
• Fasa sambungan: Biasanya isoniazid dan rifampicin selama empat bulan.

Walau bagaimanapun, garis panduan antarabangsa turut menyediakan regimen empat bulan bagi pesakit tertentu yang memenuhi kriteria klinikal.

Sesetengah pesakit, termasuk mereka yang mengalami TB meningitis, TB tulang tertentu atau kerintangan ubat, mungkin memerlukan pendekatan dan tempoh rawatan yang berbeza.

Pemilihan regimen mesti berdasarkan penilaian doktor serta garis panduan yang digunakan oleh perkhidmatan kesihatan setempat.

3. Kepentingan Menghabiskan Rawatan

Pesakit mungkin mula berasa lebih sihat selepas beberapa minggu mengambil antibiotik.

Namun, keadaan tersebut tidak bermaksud semua bakteria TB telah dihapuskan.

Menghentikan ubat tanpa arahan doktor boleh menyebabkan:

• Rawatan gagal.
• Penyakit berulang.
• Bakteria menjadi rintang terhadap antibiotik.
• Risiko penularan berterusan jika penyakit masih berjangkit.

Pesakit perlu memaklumkan petugas kesihatan sekiranya terlupa mengambil ubat, mengalami kesan sampingan atau menghadapi kesukaran meneruskan rawatan.

4. Pemantauan Rawatan

Rawatan TB memerlukan pemeriksaan susulan secara berkala.

Doktor mungkin menilai perubahan gejala, berat badan, keputusan ujian kahak dan kesan sampingan ubat.

Kaedah Directly Observed Treatment (DOT) membolehkan pengambilan ubat diperhatikan oleh petugas kesihatan atau individu yang ditetapkan. Pemantauan melalui video juga boleh digunakan bagi pesakit tertentu apabila tersedia.

Pendekatan ini bertujuan membantu pesakit melengkapkan rawatan, bukannya menghukum mereka.

5. Kesan Sampingan Ubat TB

Kesan sampingan yang mungkin berlaku termasuk loya, ketidakselesaan perut, ruam atau perubahan selera makan.

Rifampicin boleh menyebabkan air kencing, peluh dan air mata berwarna jingga kemerahan. Perubahan warna ini biasanya tidak berbahaya.

Namun, pesakit perlu mendapatkan penilaian segera jika mengalami:

• Mata atau kulit menjadi kuning.
• Air kencing berwarna gelap seperti teh.
• Muntah berterusan atau sakit perut yang kuat.
• Penglihatan kabur atau perubahan penglihatan warna.
• Kebas atau kesemutan yang berpanjangan.
• Ruam teruk atau tanda reaksi alahan serius.

Pesakit juga perlu memberitahu doktor tentang semua ubat yang digunakan kerana rifampicin boleh berinteraksi dengan beberapa jenis ubat, termasuk sesetengah kontraseptif hormon.

6. Rawatan TB Laten

Bagi individu dengan TB laten yang sesuai menerima rawatan pencegahan, doktor boleh memberikan antibiotik untuk mengurangkan risiko jangkitan berkembang menjadi penyakit aktif.

Jenis ubat dan tempoh rawatan berbeza mengikut umur, keadaan kesihatan dan risiko interaksi ubat.

TB aktif mesti dinilai dan dikecualikan sebelum rawatan pencegahan dimulakan.

Tuberkulosis Rintang Ubat (MDR-TB)

Tuberkulosis rintang pelbagai ubat atau multidrug-resistant tuberculosis (MDR-TB) berlaku apabila bakteria TB mempunyai kerintangan terhadap sekurang-kurangnya dua antibiotik utama, iaitu isoniazid dan rifampicin.

Keadaan ini boleh berlaku akibat jangkitan terus daripada seseorang yang mempunyai TB rintang ubat atau apabila kerintangan berkembang semasa rawatan.

Antara faktor yang menyumbang kepada perkembangan kerintangan ialah regimen rawatan yang tidak sesuai, gangguan bekalan ubat dan pengambilan ubat yang tidak mengikut arahan.

MDR-TB lebih mencabar untuk dirawat kerana pilihan antibiotiknya lebih terhad.

Walau bagaimanapun, terdapat regimen oral yang lebih pendek bagi sesetengah pesakit yang memenuhi kriteria tertentu.

Rawatan perlu ditentukan oleh pasukan perubatan berpengalaman berdasarkan ujian kerintangan, keadaan pesakit dan ketersediaan ubat.

Komplikasi Tuberkulosis Jika Tidak Dirawat

TB yang tidak dirawat boleh menyebabkan kerosakan organ dan komplikasi serius.

1. Kerosakan Paru-Paru

Keradangan berpanjangan boleh merosakkan tisu paru-paru dan menyebabkan pembentukan parut atau kaviti.

Sesetengah pesakit mungkin mengalami masalah pernafasan walaupun jangkitan telah dirawat.

2. Penyebaran ke Organ Lain

Bakteria TB boleh merebak melalui darah atau sistem limfa ke bahagian tubuh lain.

Keadaan ini boleh menyebabkan jangkitan pada tulang, buah pinggang atau sistem saraf.

3. TB Meningitis

Jangkitan pada selaput otak boleh menyebabkan sawan, gangguan kesedaran, kerosakan saraf dan komplikasi yang mengancam nyawa.

4. TB Miliar

TB miliar berlaku apabila bakteria merebak secara meluas melalui aliran darah dan boleh menjejaskan pelbagai organ.

Keadaan ini merupakan bentuk TB yang serius dan memerlukan rawatan segera.

Diagnosis serta rawatan awal membantu mengurangkan risiko komplikasi tersebut.

Cara Mencegah Tuberkulosis

Pencegahan TB memerlukan gabungan vaksinasi, pengesanan awal, kawalan jangkitan dan rawatan yang sesuai.

1. Vaksin BCG

Vaksin Bacillus Calmette-Guérin (BCG) diberikan kepada bayi melalui Program Imunisasi Kebangsaan Malaysia.

Vaksin ini membantu melindungi kanak-kanak daripada bentuk TB yang serius, khususnya TB meningitis dan TB miliar.

Walau bagaimanapun, BCG tidak memberikan perlindungan sepenuhnya terhadap semua bentuk TB, terutama TB paru-paru pada usia dewasa.

2. Pengudaraan yang Baik

Bakteria TB lebih mudah terkumpul dalam ruang tertutup yang mempunyai pengudaraan kurang baik.

Membuka tingkap apabila sesuai dan meningkatkan aliran udara boleh membantu mengurangkan kepekatan zarah berjangkit di dalam ruang.

3. Amalan Pencegahan Jangkitan

Individu yang disyaki atau disahkan mengalami TB berjangkit perlu mengikuti nasihat petugas kesihatan.

Langkah yang mungkin disarankan termasuk:

• Memakai pelitup muka yang sesuai.
• Menutup mulut dan hidung ketika batuk.
• Mengelakkan ruang sesak.
• Memastikan pengudaraan mencukupi.
• Mengehadkan kontak rapat buat sementara waktu.

4. Pemeriksaan Kontak Rapat

Ahli keluarga atau individu yang mempunyai pendedahan signifikan kepada pesakit TB berjangkit mungkin memerlukan saringan.

Pemeriksaan ini penting walaupun seseorang tidak mengalami gejala.

5. Rawatan Pencegahan

Individu tertentu yang mempunyai jangkitan TB laten atau risiko tinggi boleh menerima rawatan pencegahan selepas penilaian doktor.

Rawatan ini bertujuan mengurangkan kemungkinan TB aktif berkembang pada masa hadapan.

6. Menjaga Kesihatan Umum

Amalan seperti berhenti merokok, mendapatkan pemakanan mencukupi dan mengawal diabetes boleh membantu menyokong kesihatan sistem imun.

Namun, gaya hidup sihat sahaja tidak dapat menggantikan vaksinasi, saringan atau rawatan antibiotik apabila diperlukan.

Bilakah Perlu Berjumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan di klinik kesihatan atau kemudahan perubatan jika mengalami:

• Batuk berterusan selama dua minggu atau lebih.
• Batuk berdarah, walaupun sedikit.
• Demam berpanjangan tanpa sebab jelas.
• Berpeluh malam secara berulang.
• Penurunan berat badan yang tidak disengajakan.
• Bengkak nodus limfa yang berpanjangan.
• Gejala mencurigakan selepas kontak rapat dengan pesakit TB.

Pemeriksaan lebih awal wajar dipertimbangkan bagi individu berisiko tinggi walaupun tempoh batuk belum mencapai dua minggu.

Dapatkan rawatan kecemasan jika mengalami batuk berdarah yang banyak, sesak nafas teruk, sakit kepala dengan kekeliruan, sawan atau penurunan tahap kesedaran.

Pesakit tidak perlu menunggu sehingga gejala menjadi teruk sebelum mendapatkan penilaian.

Kesimpulan

Tuberkulosis ialah penyakit berjangkit yang serius tetapi boleh dicegah dan dirawat. Penyakit ini paling kerap menyerang paru-paru dan boleh menyebabkan batuk berpanjangan, demam, berpeluh malam serta penurunan berat badan.

Diagnosis awal melalui pemeriksaan doktor dan ujian yang sesuai membolehkan rawatan dimulakan sebelum komplikasi serius berlaku.

Pesakit perlu mengambil antibiotik mengikut arahan dan melengkapkan keseluruhan rawatan walaupun gejala telah berkurangan.

Pada masa yang sama, vaksinasi BCG, pengudaraan yang baik, saringan kontak rapat dan rawatan pencegahan bagi individu yang layak membantu mengurangkan penularan TB dalam masyarakat.

Paling penting, jangan abaikan batuk berpanjangan atau gejala yang mencurigakan. Pemeriksaan awal dapat melindungi kesihatan diri dan orang di sekeliling.

Soalan Lazim Tentang Tuberkulosis