Darah Tinggi Sekunder: Punca, Gejala, Diagnosis dan Rawatan

Tekanan darah tinggi atau hipertensi merupakan masalah kesihatan yang boleh meningkatkan risiko penyakit jantung, strok dan kerosakan buah pinggang. Kebanyakan kes berlaku akibat gabungan faktor seperti umur, keturunan dan gaya hidup. Namun begitu, terdapat juga pesakit yang mengalami tekanan darah tinggi disebabkan penyakit atau keadaan perubatan tertentu.

Keadaan ini dikenali sebagai darah tinggi sekunder atau hipertensi sekunder (secondary hypertension). Berbeza dengan hipertensi primer, hipertensi sekunder mempunyai punca yang boleh dikenal pasti melalui pemeriksaan dan ujian tertentu.

Mengenal pasti punca tersebut penting kerana sesetengah pesakit boleh mendapat kawalan tekanan darah yang lebih baik apabila penyakit yang mendasarinya dirawat.

Apa Itu Darah Tinggi Sekunder?

Darah tinggi sekunder merujuk kepada peningkatan tekanan darah yang berpunca daripada penyakit, gangguan hormon, masalah struktur saluran darah atau kesan bahan tertentu.

Tekanan darah ialah daya yang dikenakan oleh darah terhadap dinding arteri apabila jantung mengepam darah ke seluruh badan. Bacaan tekanan darah dinyatakan menggunakan dua nombor, contohnya 140/90 mmHg.

Nombor pertama menunjukkan tekanan sistolik, manakala nombor kedua menunjukkan tekanan diastolik.

Dalam hipertensi sekunder, sesuatu penyakit boleh mengganggu mekanisme tubuh yang mengawal tekanan darah. Contohnya, buah pinggang yang bermasalah mungkin menyebabkan pengekalan natrium dan air, sekali gus meningkatkan jumlah cecair dalam saluran darah.

Perbezaan darah tinggi primer dan sekunder

Aspek	Darah Tinggi Primer	Darah Tinggi Sekunder
Punca	Gabungan pelbagai faktor tanpa satu punca khusus	Penyakit atau faktor tertentu dikenal pasti
Kejadian	Merupakan jenis paling lazim	Kurang lazim tetapi penting dikesan
Perkembangan	Selalunya beransur-ansur	Boleh berlaku secara mendadak atau beransur-ansur
Rawatan	Ubat dan perubahan gaya hidup	Rawatan punca serta kawalan tekanan darah
Pemulihan	Biasanya memerlukan kawalan jangka panjang	Sesetengah kes berpotensi pulih selepas punca dirawat

Apakah Punca Darah Tinggi Sekunder?

Hipertensi sekunder boleh disebabkan oleh pelbagai penyakit yang mempengaruhi buah pinggang, sistem hormon, saluran darah dan sistem pernafasan.

1. Penyakit buah pinggang

Buah pinggang memainkan peranan penting dalam mengawal tekanan darah dengan mengimbangkan kandungan air, natrium dan bahan lain dalam tubuh.

Apabila fungsi buah pinggang terganggu, tubuh mungkin mengekalkan lebih banyak natrium dan cecair. Keadaan ini boleh meningkatkan jumlah darah serta tekanan dalam saluran darah.

Penyakit buah pinggang kronik merupakan salah satu punca penting hipertensi sekunder.

Hubungan antara kedua-duanya juga berlaku dalam dua arah: penyakit buah pinggang boleh menyebabkan tekanan darah tinggi, manakala tekanan darah tinggi yang tidak terkawal boleh memburukkan kerosakan buah pinggang.

2. Penyempitan arteri buah pinggang

Penyempitan arteri buah pinggang atau renal artery stenosis berlaku apabila saluran darah yang membekalkan darah kepada buah pinggang menjadi sempit.

Apabila aliran darah berkurangan, buah pinggang mungkin menganggap tekanan darah terlalu rendah lalu mengaktifkan sistem hormon yang meningkatkan tekanan darah.

Antara penyebab penyempitan ini ialah:

• Aterosklerosis, iaitu pengumpulan plak pada dinding arteri.
• Displasia fibromuskular, iaitu gangguan pada struktur dinding arteri.

Keadaan ini boleh menyebabkan tekanan darah sukar dikawal, terutamanya apabila penyempitan menjadi ketara.

3. Hiperaldosteronisme primer

Hiperaldosteronisme primer berlaku apabila kelenjar adrenal menghasilkan hormon aldosteron secara berlebihan.

Aldosteron membantu buah pinggang mengawal keseimbangan natrium dan kalium. Penghasilan aldosteron yang berlebihan menyebabkan tubuh mengekalkan lebih banyak natrium dan air.

Kesannya, tekanan darah boleh meningkat.

Sesetengah pesakit mengalami paras kalium rendah, yang boleh menyebabkan kelemahan otot atau kekejangan. Walau bagaimanapun, ramai pesakit mempunyai paras kalium yang normal.

Keadaan ini penting dikenal pasti kerana terdapat rawatan khusus yang menyasarkan kesan aldosteron.

4. Gangguan hormon lain

Beberapa penyakit sistem endokrin turut boleh menyebabkan hipertensi sekunder.

Antaranya termasuk:

• Sindrom Cushing: penghasilan atau pendedahan kepada hormon kortisol secara berlebihan.
• Feokromositoma: tumor jarang berlaku yang menghasilkan hormon katekolamin secara berlebihan.
• Hipertiroidisme: kelenjar tiroid menghasilkan hormon tiroid secara berlebihan.
• Hipotiroidisme: penghasilan hormon tiroid yang terlalu rendah juga boleh mempengaruhi tekanan darah.

Gangguan ini mempunyai tanda dan kaedah rawatan yang berbeza.

5. Obstructive Sleep Apnea

Obstructive sleep apnea (OSA) ialah keadaan apabila saluran pernafasan bahagian atas tersumbat secara berulang ketika tidur.

Gangguan pernafasan ini menyebabkan paras oksigen menurun buat sementara waktu dan mencetuskan tindak balas sistem saraf yang boleh meningkatkan tekanan darah.

Antara petunjuk OSA termasuk dengkuran kuat, pernafasan terhenti ketika tidur, tidur tidak menyegarkan dan rasa mengantuk pada waktu siang.

6. Ubat-ubatan dan bahan tertentu

Sesetengah ubat boleh meningkatkan tekanan darah atau menjadikannya lebih sukar dikawal.

Contohnya:

• Ubat tahan sakit NSAID seperti ibuprofen dan naproxen.
• Kortikosteroid sistemik.
• Sesetengah pil perancang hormon.
• Ubat dekongestan untuk hidung tersumbat.
• Bahan perangsang seperti amfetamin dan kokain.
• Produk herba tertentu, termasuk yang mengandungi likuoris.

Penyempitan aorta kongenital atau coarctation of the aorta juga merupakan punca yang lebih jarang berlaku.

Gejala dan Tanda Darah Tinggi Sekunder

Kebanyakan pesakit hipertensi sekunder tidak mengalami gejala khusus. Oleh itu, keadaan ini sering dikenal pasti melalui pemeriksaan tekanan darah atau penilaian penyakit lain.

Gejala yang muncul mungkin sebenarnya berpunca daripada penyakit yang menyebabkan tekanan darah meningkat.

Antara tanda yang boleh memberi petunjuk ialah:

• Kelemahan atau kekejangan otot: boleh berlaku apabila paras kalium terlalu rendah, termasuk dalam sesetengah kes hiperaldosteronisme primer.
• Jantung berdebar, berpeluh dan sakit kepala secara episodik: boleh mencadangkan masalah hormon tertentu seperti feokromositoma.
• Dengkuran kuat dan mengantuk pada waktu siang: boleh menunjukkan kemungkinan OSA.
• Bengkak kaki atau perubahan corak kencing: mungkin berkaitan dengan gangguan fungsi buah pinggang.
• Perubahan berat badan yang luar biasa: boleh berlaku dalam sesetengah gangguan hormon.

Namun, gejala tersebut tidak semestinya bermaksud seseorang mengalami hipertensi sekunder.

Sebagai contoh, sakit kepala dan pening mempunyai banyak penyebab lain. Diagnosis tidak boleh dibuat berdasarkan gejala sahaja.

Siapa yang Berisiko Mengalami Darah Tinggi Sekunder?

Hipertensi sekunder boleh berlaku pada pelbagai peringkat umur, tetapi doktor akan lebih mengesyakinya apabila terdapat corak tekanan darah atau tanda penyakit tertentu.

Antara keadaan yang memerlukan pertimbangan pemeriksaan lanjut ialah:

1. Hipertensi bermula pada usia muda, khususnya sebelum umur 30 tahun.
2. Tekanan darah meningkat secara mendadak, walaupun sebelum ini normal.
3. Hipertensi semakin sukar dikawal walaupun pesakit mengambil rawatan yang sesuai.
4. Tekanan darah kembali meningkat selepas sebelumnya terkawal dengan baik.
5. Paras kalium rendah tanpa penjelasan yang jelas.
6. Keputusan ujian buah pinggang tidak normal atau terdapat tanda gangguan hormon.
7. Kerosakan organ yang tidak sepadan dengan tempoh atau tahap hipertensi yang diketahui.

Apakah hipertensi rintang?

Hipertensi rintang (resistant hypertension) merujuk kepada tekanan darah yang masih melebihi sasaran walaupun pesakit menggunakan tiga jenis ubat antihipertensi yang sesuai pada dos yang boleh diterima, termasuk ubat diuretik.

Pesakit yang mencapai sasaran tekanan darah tetapi memerlukan sekurang-kurangnya empat ubat juga boleh termasuk dalam kategori ini.

Walau bagaimanapun, doktor perlu menilai teknik pengukuran, pengambilan ubat dan kemungkinan kesan kot putih sebelum mengesahkan hipertensi rintang.

Bagaimana Darah Tinggi Sekunder Didiagnosis?

Diagnosis hipertensi sekunder memerlukan gabungan sejarah perubatan, pemeriksaan fizikal dan ujian yang dipilih berdasarkan kemungkinan punca penyakit.

Tidak semua pesakit memerlukan pemeriksaan hormon atau pengimejan yang menyeluruh.

1. Sejarah perubatan dan pemeriksaan fizikal

Doktor akan bertanya tentang umur ketika hipertensi bermula, sejarah keluarga, penyakit sedia ada dan ubat yang digunakan.

Pesakit juga mungkin ditanya tentang dengkuran, gangguan tidur, perubahan berat badan serta episod jantung berdebar atau berpeluh secara luar biasa.

Pemeriksaan fizikal boleh merangkumi penilaian jantung, nadi, saluran darah dan tanda penyakit hormon.

2. Pengesahan bacaan tekanan darah

Tekanan darah perlu diukur menggunakan teknik yang betul.

Dalam sesetengah keadaan, doktor akan mencadangkan:

• Home Blood Pressure Monitoring (HBPM): pengukuran tekanan darah di rumah.
• Ambulatory Blood Pressure Monitoring (ABPM): pemantauan tekanan darah menggunakan alat automatik sepanjang tempoh tertentu, lazimnya 24 jam.

Kaedah ini membantu mengenal pasti tekanan darah yang tinggi hanya ketika berada di klinik dan menilai corak tekanan darah sepanjang hari.

3. Ujian darah dan air kencing

Ujian asas boleh membantu menilai fungsi buah pinggang serta gangguan keseimbangan mineral dalam badan.

Antaranya ialah:

• Kreatinin dan anggaran kadar penapisan glomerulus (eGFR).
• Paras natrium dan kalium.
• Ujian air kencing untuk protein atau albumin.
• Pemeriksaan glukosa dan profil lipid bagi menilai risiko kesihatan keseluruhan.

Keputusan ujian ini membantu doktor menentukan sama ada pemeriksaan lanjut diperlukan.

4. Ujian hormon

Jika hiperaldosteronisme primer disyaki, doktor boleh mengukur paras aldosteron dan renin serta mengira nisbah aldosteron kepada renin (aldosterone-renin ratio, ARR).

Ujian lain mungkin merangkumi hormon tiroid, kortisol atau metanefrin mengikut gejala dan penemuan pemeriksaan.

Keputusan ujian hormon perlu ditafsirkan dengan teliti kerana ubat tertentu, paras kalium dan keadaan pengambilan sampel boleh mempengaruhinya.

5. Pemeriksaan pengimejan dan kajian tidur

Ujian tambahan mungkin melibatkan:

• Ultrasound buah pinggang untuk menilai struktur organ.
• Ultrasound Doppler bagi menilai aliran darah dalam arteri buah pinggang.
• CT scan atau MRI untuk keadaan tertentu.
• Kajian tidur bagi mengesahkan obstructive sleep apnea.

Pemilihan ujian bergantung pada sejarah pesakit dan penemuan klinikal.

Rawatan Darah Tinggi Sekunder

Matlamat utama rawatan ialah mengawal tekanan darah, menangani penyakit yang mendasari dan mencegah kerosakan organ.

Jenis rawatan berbeza mengikut punca hipertensi sekunder.

1. Rawatan penyakit buah pinggang

Pesakit yang mempunyai penyakit buah pinggang memerlukan pengawalan tekanan darah bersama rawatan penyakit asas.

Doktor mungkin menggunakan ubat daripada kumpulan angiotensin-converting enzyme inhibitors (ACE inhibitors) atau angiotensin receptor blockers (ARBs) apabila sesuai, khususnya dalam keadaan tertentu yang melibatkan kehilangan protein melalui air kencing.

Rawatan perlu disesuaikan dengan fungsi buah pinggang dan paras kalium.

Pemantauan berkala penting kerana sesetengah ubat boleh mempengaruhi bacaan kreatinin serta keseimbangan kalium.

2. Rawatan hiperaldosteronisme primer

Rawatan bergantung pada sama ada penghasilan aldosteron berlebihan melibatkan satu atau kedua-dua kelenjar adrenal.

Pilihan rawatan termasuk:

• Spironolactone atau eplerenone: ubat yang menghalang tindakan hormon aldosteron.
• Pembedahan adrenal: dipertimbangkan untuk pesakit terpilih yang mempunyai penghasilan aldosteron berlebihan pada sebelah kelenjar.

Pesakit yang menggunakan ubat penghalang aldosteron memerlukan pemantauan tekanan darah, fungsi buah pinggang dan paras kalium.

3. Rawatan penyempitan arteri buah pinggang

Kebanyakan pesakit dengan penyempitan arteri buah pinggang akibat aterosklerosis dirawat menggunakan ubat dan pengurusan faktor risiko kardiovaskular.

Dalam keadaan terpilih, prosedur angioplasti atau pemasangan stent mungkin dipertimbangkan.

Walau bagaimanapun, prosedur membuka saluran darah tidak memberikan manfaat tambahan kepada semua pesakit. Keputusan dibuat berdasarkan tahap penyempitan, fungsi buah pinggang dan keadaan klinikal.

4. Rawatan obstructive sleep apnea

Rawatan OSA boleh membantu meningkatkan kualiti tidur dan menyokong pengawalan tekanan darah.

Antara pendekatannya termasuk:

• Pengurangan berat badan jika berlebihan.
• Penggunaan alat Continuous Positive Airway Pressure (CPAP) apabila sesuai.
• Rawatan masalah saluran pernafasan mengikut penilaian pakar.
• Pengurangan pengambilan alkohol, terutama sebelum tidur.

CPAP boleh membantu menurunkan tekanan darah pada sesetengah pesakit, tetapi kesannya berbeza dan tidak semestinya menghapuskan keperluan ubat antihipertensi.

5. Rawatan gangguan hormon lain

Bagi gangguan tiroid, rawatan bertujuan mengembalikan fungsi hormon ke tahap yang sesuai.

Sindrom Cushing dan feokromositoma pula memerlukan penilaian serta rawatan khusus oleh pasukan perubatan yang berpengalaman.

Dalam sesetengah kes, pembedahan mungkin diperlukan.

6. Ubat antihipertensi

Walaupun penyakit penyebab telah dikenal pasti, pesakit mungkin masih memerlukan ubat untuk mengawal tekanan darah.

Antara kumpulan ubat yang digunakan ialah:

• ACE inhibitors atau ARBs.
• Calcium channel blockers.
• Diuretik.
• Beta blockers dalam keadaan tertentu.

Pemilihan ubat bergantung pada umur, penyakit lain, fungsi buah pinggang, kemungkinan kehamilan dan faktor klinikal yang berkaitan.

Jangan menghentikan atau mengubah dos ubat darah tinggi tanpa berbincang dengan doktor, walaupun bacaan tekanan darah telah kembali normal.

Bolehkah darah tinggi sekunder sembuh?

Sesetengah jenis hipertensi sekunder boleh mengalami pemulihan yang ketara apabila puncanya berjaya dirawat.

Contohnya, sesetengah pesakit dengan hiperaldosteronisme primer pada sebelah kelenjar adrenal mungkin mencapai tekanan darah normal selepas pembedahan.

Namun, pemulihan sepenuhnya tidak dijamin.

Pesakit yang sudah lama mengalami hipertensi, mempunyai kerosakan saluran darah atau faktor risiko lain mungkin masih memerlukan ubat dan pemantauan jangka panjang.

Cara Mengawal Tekanan Darah Melalui Gaya Hidup

Perubahan gaya hidup tetap penting walaupun hipertensi berpunca daripada penyakit tertentu.

Langkah yang disarankan termasuk:

1. Kurangkan garam. Hadkan makanan diproses, makanan segera dan penggunaan sos atau perasa tinggi natrium.
2. Amalkan pemakanan seimbang. Pilih lebih banyak sayur-sayuran, buah-buahan, bijirin penuh dan sumber protein yang sesuai.
3. Kekal aktif. Sasarkan sekitar 150 minit aktiviti aerobik sederhana seminggu jika keadaan kesihatan mengizinkan.
4. Uruskan berat badan. Penurunan berat badan boleh membantu mengawal tekanan darah bagi individu yang berlebihan berat.
5. Elakkan merokok. Merokok meningkatkan risiko penyakit kardiovaskular.
6. Dapatkan tidur berkualiti. Lakukan pemeriksaan jika mengalami dengkuran kuat atau pernafasan terhenti ketika tidur.
7. Pantau tekanan darah. Rekod bacaan di rumah untuk dibincangkan semasa pemeriksaan susulan.

Bagi pesakit penyakit buah pinggang, cadangan pemakanan tertentu seperti pengambilan kalium dan cecair perlu disesuaikan mengikut keadaan individu.

Perubahan gaya hidup merupakan rawatan sokongan dan tidak menggantikan rawatan khusus untuk penyakit yang menyebabkan hipertensi sekunder.

Komplikasi Darah Tinggi Sekunder Jika Tidak Dirawat

Tekanan darah tinggi yang berpanjangan boleh merosakkan saluran darah dan organ penting, sama ada hipertensi tersebut primer atau sekunder.

Antara komplikasi yang boleh berlaku ialah:

• Strok: kerosakan saluran darah otak meningkatkan risiko strok iskemia atau pendarahan.
• Penyakit jantung koronari: tekanan darah tinggi meningkatkan beban terhadap sistem kardiovaskular.
• Kegagalan jantung: jantung terpaksa bekerja lebih kuat untuk mengepam darah.
• Kerosakan buah pinggang: tekanan darah yang tidak terkawal boleh mempercepatkan kemerosotan fungsi buah pinggang.
• Retinopati hipertensi: kerosakan saluran darah retina boleh menjejaskan penglihatan.

Sesetengah punca sekunder seperti hiperaldosteronisme primer turut mempunyai kesan tambahan terhadap jantung dan saluran darah selain peningkatan tekanan darah itu sendiri.

Rawatan awal dapat membantu mengurangkan risiko komplikasi jangka panjang.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Segera?

Tekanan darah yang terlalu tinggi boleh menjadi berbahaya, terutamanya apabila disertai tanda kerosakan organ.

Dapatkan bantuan kecemasan segera jika mengalami:

• Sakit dada yang kuat atau berterusan.
• Kesukaran bernafas secara mendadak.
• Kelemahan atau kebas sebelah badan.
• Kesukaran bercakap atau kekeliruan secara tiba-tiba.
• Kehilangan atau gangguan penglihatan secara mendadak.
• Sakit belakang atau dada yang luar biasa dan teruk.

Bacaan sistolik melebihi 180 mmHg atau diastolik melebihi 120 mmHg memerlukan perhatian segera, terutama jika terdapat gejala tersebut.

Jika bacaan sangat tinggi tetapi tiada gejala, berehat sebentar dan ulang pengukuran selepas sekurang-kurangnya satu minit. Hubungi profesional kesihatan secepat mungkin jika bacaan kekal sangat tinggi.

Jangan menunggu bacaan tekanan darah jika mengalami tanda strok, serangan jantung atau kecemasan lain. Di Malaysia, hubungi 999 untuk mendapatkan bantuan kecemasan.

Kesimpulan

Darah tinggi sekunder merupakan keadaan yang perlu dipertimbangkan apabila tekanan darah meningkat secara luar biasa, sukar dikawal atau disertai tanda penyakit tertentu.

Punca penting termasuk penyakit buah pinggang, penyempitan arteri renal, hiperaldosteronisme primer, gangguan hormon dan obstructive sleep apnea.

Pemeriksaan yang sesuai membantu doktor mengenal pasti penyakit penyebab serta menentukan rawatan yang paling berkesan. Walaupun sesetengah kes boleh pulih selepas rawatan khusus, kawalan tekanan darah dan pemantauan tetap penting untuk melindungi jantung, otak serta buah pinggang.

Sekiranya tekanan darah masih tidak terkawal walaupun mengambil ubat seperti yang diarahkan, berbincanglah dengan doktor mengenai keperluan penilaian lanjut.

Soalan Lazim Darah Tinggi Sekunder