Sakit Tengkuk dan Leher: Punca, Tanda Bahaya dan Cara Rawatan

Sakit tengkuk dan leher merupakan masalah yang boleh berlaku selepas duduk terlalu lama, bekerja di hadapan komputer, menggunakan telefon dalam posisi menunduk atau melakukan aktiviti yang menyebabkan otot leher bekerja secara berlebihan.

Bagi kebanyakan orang, sakit ini berpunca daripada masalah otot atau struktur muskuloskeletal dan akan beransur baik. Namun, sakit tengkuk juga kadangkala boleh berkait dengan masalah cakera, saraf, kecederaan atau keadaan kesihatan lain yang memerlukan pemeriksaan doktor.

Sakit tidak semestinya hanya terasa di bahagian belakang leher. Ia juga boleh menjalar ke bahu, belakang kepala, belikat atau lengan. Dalam sesetengah keadaan, kebas, kesemutan atau kelemahan tangan boleh berlaku apabila saraf terlibat.

Oleh itu, penting untuk mengetahui bukan sahaja cara melegakan sakit tengkuk, tetapi juga tanda yang menunjukkan anda patut mendapatkan rawatan perubatan.

Apa Itu Sakit Tengkuk dan Leher?

Leher merupakan bahagian atas tulang belakang yang dikenali sebagai tulang belakang serviks. Ia terdiri daripada vertebra, cakera di antara tulang, sendi, ligamen, otot, saraf dan saraf tunjang.

Bahagian ini perlu cukup kuat untuk menyokong kepala tetapi pada masa sama cukup fleksibel untuk membolehkan kita:

• memandang ke kiri dan kanan,
• menundukkan kepala,
• mendongakkan kepala,
• memiringkan kepala,
• melakukan pelbagai pergerakan harian.

Apabila otot, sendi, cakera atau saraf di kawasan ini tertekan atau mengalami kecederaan, seseorang boleh mengalami sakit atau kekakuan.

Dalam penggunaan harian di Malaysia, istilah sakit tengkuk biasanya merujuk kepada kesakitan di bahagian belakang leher, manakala sakit leher boleh merangkumi kawasan yang lebih luas. Kedua-duanya sering digunakan untuk menggambarkan masalah yang hampir sama.

Apakah Simptom Sakit Tengkuk?

Simptom bergantung kepada puncanya. Antara yang biasa ialah:

• rasa sakit atau lenguh di tengkuk,
• tengkuk terasa tegang atau keras,
• kekejangan otot,
• sukar memusingkan kepala,
• sakit ketika mendongak atau menunduk,
• sakit bertambah apabila duduk dalam posisi sama terlalu lama,
• sakit pada bahu atau bahagian atas belakang,
• sakit kepala,
• rasa tidak selesa selepas bangun tidur.

Ketegangan otot, kesukaran menggerakkan kepala dan sakit yang bertambah apabila kepala berada dalam satu posisi terlalu lama merupakan antara simptom yang lazim dilaporkan pada sakit leher.

Jika saraf terlibat, simptom boleh menjadi berbeza.

Anda mungkin mengalami:

• sakit yang menjalar dari leher ke bahu atau lengan,
• rasa mencucuk atau terbakar,
• kebas,
• kesemutan,
• rasa seperti renjatan elektrik,
• kelemahan pada tangan atau lengan.

Simptom seperti ini boleh berlaku pada radikulopati serviks, iaitu keadaan apabila akar saraf di kawasan leher mengalami tekanan atau keradangan.

Apakah Punca Sakit Tengkuk dan Leher?

Terdapat banyak kemungkinan. Sesetengahnya sangat biasa dan tidak berbahaya, manakala sebahagian yang lain memerlukan pemeriksaan lanjut.

1. Ketegangan Otot

Ketegangan otot merupakan antara punca sakit tengkuk yang kerap berlaku.

Ia boleh berlaku selepas:

• bekerja terlalu lama di komputer,
• membaca dalam posisi tidak sesuai,
• memandu untuk tempoh panjang,
• melakukan kerja fizikal,
• mengangkat barang,
• mengekalkan kepala dalam satu posisi terlalu lama.

Kadangkala anda mungkin tidak menyedari bila ketegangan itu bermula. Tengkuk hanya mula terasa berat atau sakit selepas beberapa jam.

2. Postur Yang Kurang Sesuai

Kebiasaan menjulurkan kepala ke hadapan ketika melihat skrin boleh meningkatkan beban pada otot leher.

Contohnya:

• monitor terlalu rendah,
• komputer riba diletakkan terlalu jauh,
• duduk membongkok,
• menggunakan telefon sambil menunduk untuk tempoh lama.

Mayo Clinic menyenaraikan postur yang kurang baik, termasuk membongkok di hadapan komputer atau melihat telefon dalam posisi menunduk, sebagai antara faktor yang boleh menyebabkan ketegangan dan sakit leher.

Ini tidak bermaksud terdapat satu postur “sempurna” yang mesti dikekalkan sepanjang hari. Masalah sering timbul apabila seseorang kekal dalam posisi yang sama terlalu lama tanpa bergerak.

3. Posisi Tidur dan Bantal

Ada orang bangun pagi dengan tengkuk sakit selepas tidur dalam posisi yang tidak selesa.

Antara faktor yang mungkin terlibat ialah:

• kepala terlalu tinggi,
• kepala terlalu rendah,
• leher berpusing untuk tempoh lama,
• bantal tidak memberikan sokongan yang selesa.

Matlamatnya bukan mencari satu jenis bantal yang “terbaik” untuk semua orang, tetapi memastikan kepala dan leher berada dalam posisi yang selesa dan hampir neutral ketika tidur.

4. Kecederaan Leher

Sakit juga boleh berlaku selepas:

• kemalangan jalan raya,
• jatuh,
• kecederaan sukan,
• hentakan,
• pergerakan kepala secara tiba-tiba.

Salah satu kecederaan yang terkenal ialah whiplash, yang boleh berlaku apabila kepala bergerak dengan pantas ke depan dan belakang.

Sakit leher yang kuat selepas kemalangan, terjatuh atau kecederaan serius tidak patut dianggap sebagai ketegangan otot biasa.

5. Perubahan Degeneratif Pada Tulang Belakang

Struktur tulang belakang berubah apabila usia meningkat.

Cakera boleh kehilangan kandungan air, sendi boleh mengalami perubahan degeneratif dan sesetengah orang membentuk taji tulang.

Keadaan ini sering disebut sebagai spondilosis serviks.

Namun, perubahan yang kelihatan pada X-ray atau MRI tidak semestinya menjadi punca sakit seseorang. Perubahan degeneratif juga boleh ditemui pada individu yang tidak mengalami sakit leher.

6. Herniated Disc atau Cakera Terkeluar

Di antara vertebra terdapat cakera yang membantu menyerap tekanan.

Dalam keadaan tertentu, sebahagian cakera boleh terkeluar atau mengalami herniasi. Jika struktur ini menyebabkan tekanan atau keradangan berhampiran akar saraf, seseorang boleh mengalami simptom yang menjalar ke bahu atau lengan.

7. Saraf Terhimpit

Tekanan atau keradangan pada akar saraf serviks boleh menyebabkan radikulopati serviks.

Simptomnya boleh merangkumi:

• sakit tajam atau terbakar,
• sakit menjalar ke lengan,
• kebas,
• kesemutan,
• kelemahan otot,
• perubahan refleks.

Antara punca utama radikulopati serviks ialah perubahan degeneratif pada tulang belakang serta cakera yang mengalami herniasi.

8. Tekanan dan Ketegangan Emosi

Tekanan tidak semestinya menjadi punca tunggal sakit tengkuk, tetapi seseorang mungkin menegangkan otot bahu dan leher tanpa sedar apabila tertekan.

Apabila digabungkan dengan duduk lama, kurang tidur dan kurang pergerakan, rasa tegang boleh menjadi lebih ketara.

9. Punca Yang Kurang Biasa

Dalam sebilangan kecil kes, sakit leher boleh berkait dengan keadaan yang lebih serius seperti:

• jangkitan,
• penyakit keradangan,
• masalah saraf tunjang,
• ketumbuhan,
• kecederaan tulang belakang,
• gangguan vaskular tertentu.

Sebab itulah doktor biasanya mencari tanda bahaya atau red flags apabila menilai sakit tengkuk.

Kenapa Sakit Tengkuk Boleh Menjalar ke Bahu atau Tangan?

Saraf yang keluar dari tulang belakang serviks mempunyai hubungan dengan kawasan bahu, lengan dan tangan.

Apabila akar saraf tertekan atau meradang, sakit tidak semestinya terasa hanya di leher.

Ia boleh menjalar ke:

Leher → bahu → lengan → tangan atau jari

Jika simptom sekadar rasa lenguh di bahu, masalah mungkin masih berkaitan otot. Tetapi jika terdapat kebas, kesemutan atau kelemahan, doktor mungkin menilai kemungkinan penglibatan saraf.

Radikulopati serviks biasanya melibatkan simptom seperti sakit, kebas, kesemutan atau kelemahan yang menjalar daripada leher ke bahagian tertentu pada lengan.

Kenapa Sakit Tengkuk Boleh Berkait Dengan Sakit Kepala?

Otot dan sendi pada bahagian atas leher berkait rapat dengan struktur di sekitar kepala.

Sesetengah orang mendapati sakit bermula di tengkuk sebelum merebak ke belakang atau sisi kepala.

Terdapat juga keadaan yang dikenali sebagai sakit kepala servikogenik, iaitu sakit kepala yang berpunca daripada struktur di kawasan leher.

Walau bagaimanapun, jangan menganggap semua sakit kepala bersama sakit tengkuk berpunca daripada otot.

Jika sakit kepala sangat kuat, muncul secara tiba-tiba, disertai demam, kekeliruan, kelemahan anggota badan atau simptom neurologi lain, dapatkan pemeriksaan segera.

Tanda Bahaya Sakit Tengkuk Yang Tidak Patut Diabaikan

Kebanyakan sakit tengkuk bukan kecemasan. Namun, beberapa simptom memerlukan penilaian lebih cepat.

Dapatkan rawatan perubatan segera jika sakit tengkuk disertai:

• kelemahan tangan atau kaki yang baru berlaku atau semakin teruk,
• masalah berjalan atau hilang keseimbangan,
• kehilangan kawalan kencing atau buang air besar,
• kebas yang semakin meluas,
• sakit kuat selepas kemalangan, jatuh atau kecederaan,
• demam tinggi bersama tengkuk sangat kaku,
• sakit kepala yang luar biasa atau sangat kuat,
• kesukaran bernafas,
• perubahan penglihatan atau simptom neurologi secara tiba-tiba.

Masalah berjalan, kelemahan anggota badan serta perubahan kawalan pundi kencing atau usus boleh menjadi petunjuk gangguan saraf tunjang dan memerlukan penilaian segera.

Sakit yang berpanjangan bersama penurunan berat badan tanpa sebab, sakit malam yang sukar dikawal atau sejarah kanser juga patut dinilai doktor.

Jangan cuba merawat sendiri sakit tengkuk yang disertai kelemahan anggota badan, masalah berjalan, kehilangan kawalan kencing atau buang air besar, atau simptom neurologi yang semakin teruk.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Selain tanda kecemasan di atas, pertimbangkan berjumpa doktor jika:

• sakit sangat kuat,
• sakit semakin teruk,
• tidak menunjukkan perubahan selepas beberapa hari,
• berlarutan selama beberapa minggu,
• kerap berulang,
• mengganggu tidur atau aktiviti harian,
• sakit menjalar ke lengan,
• terdapat kebas atau kesemutan,
• terdapat kelemahan tangan,
• pergerakan leher semakin terhad.

Sakit yang berterusan atau disertai simptom neurologi tidak patut dianggap sekadar “salah tidur”.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Punca Sakit Tengkuk?

Diagnosis biasanya bermula dengan sejarah simptom dan pemeriksaan fizikal, bukan terus dengan MRI.

Doktor mungkin bertanya:

• Bilakah sakit bermula?
• Adakah berlaku selepas kecederaan?
• Di mana lokasi sakit?
• Adakah sakit menjalar?
• Adakah terdapat kebas atau kesemutan?
• Adakah tangan terasa lemah?
• Aktiviti apa yang memburukkan sakit?
• Adakah terdapat demam atau penurunan berat badan?
• Apakah jenis pekerjaan anda?

Pemeriksaan Fizikal

Pemeriksaan boleh merangkumi:

• julat pergerakan leher,
• kawasan yang sakit apabila disentuh,
• kekuatan tangan,
• refleks,
• deria rasa kulit,
• keseimbangan dan cara berjalan jika perlu.

Sejarah klinikal yang teliti amat penting kerana sakit leher mempunyai banyak kemungkinan punca dan doktor perlu mengenal pasti petunjuk kepada trauma, jangkitan, masalah neurologi atau keadaan lain yang memerlukan siasatan lanjut.

Adakah Semua Sakit Tengkuk Memerlukan X-ray atau MRI?

Tidak.

Ini merupakan salah faham yang biasa.

Bagi sakit leher akut tanpa kecederaan serius, simptom saraf atau tanda bahaya, MRI biasanya bukan pemeriksaan pertama yang diperlukan. Garis panduan American College of Radiology juga menunjukkan banyak bentuk pengimejan lanjutan biasanya tidak sesuai sebagai pemeriksaan awal dalam keadaan tersebut.

X-ray

X-ray memberi gambaran terutama terhadap struktur tulang.

Ia mungkin digunakan dalam keadaan tertentu seperti:

• selepas kecederaan tertentu,
• apabila doktor mengesyaki masalah tulang,
• perubahan degeneratif tertentu.

MRI

MRI memberikan gambaran lebih terperinci terhadap:

• cakera,
• saraf,
• saraf tunjang,
• tisu lembut.

MRI lebih relevan apabila terdapat keadaan seperti simptom neurologi yang progresif, kemungkinan jangkitan atau masalah lain yang memerlukan penilaian lebih terperinci.

CT Scan

CT memberikan gambaran tulang yang terperinci dan mungkin digunakan dalam keadaan tertentu, terutama berkaitan trauma atau apabila doktor memerlukan penilaian struktur tulang dengan lebih jelas.

Ujian terbaik bukan semestinya ujian yang paling canggih. Ia bergantung kepada simptom dan apa yang doktor cuba kenal pasti.

Cara Rawatan Sakit Tengkuk dan Leher

Rawatan bergantung kepada punca, tempoh sakit dan sama ada saraf terlibat.

Bagi kebanyakan kes tanpa tanda bahaya, rawatan konservatif biasanya diberikan terlebih dahulu.

1. Terus Bergerak Secara Beransur-ansur

Jika tiada kecederaan serius, elakkan menganggap leher perlu langsung tidak digerakkan.

Aktiviti ringan dan pergerakan perlahan dalam julat yang selesa boleh membantu seseorang kembali kepada fungsi normal.

Kurangkan sementara aktiviti yang jelas memburukkan sakit, tetapi elakkan berehat di atas katil untuk tempoh panjang tanpa sebab perubatan.

2. Tuaman Panas atau Sejuk

Tuaman sejuk boleh digunakan selepas kecederaan akut tertentu, manakala haba sering digunakan untuk membantu rasa tegang pada otot.

Balut pek sejuk dengan kain dan jangan letakkan ais secara terus pada kulit.

Mayo Clinic mencadangkan ais untuk tempoh singkat pada fasa awal dan haba selepas itu sebagai antara pilihan penjagaan sendiri bagi sesetengah sakit leher.

3. Regangan Ringan

Pergerakan mudah boleh merangkumi:

1. Pusing kepala perlahan ke kanan dan kiri.
2. Condongkan kepala perlahan ke setiap sisi.
3. Tunduk dan kembali ke posisi neutral.
4. Gerakkan bahu ke belakang dan relaks.

Jangan paksa leher sehingga menimbulkan sakit tajam.

Hentikan senaman dan dapatkan nasihat profesional jika pergerakan menyebabkan:

• kebas,
• kesemutan semakin teruk,
• sakit yang menjalar dengan kuat,
• pening yang ketara,
• kelemahan tangan.

4. Ubat Penahan Sakit

Ubat seperti paracetamol atau ubat anti-radang bukan steroid mungkin digunakan dalam keadaan tertentu.

Namun, pilihan ubat bergantung kepada keadaan individu.

Ubat anti-radang bukan steroid mungkin tidak sesuai untuk sesetengah orang, termasuk individu dengan masalah buah pinggang, sejarah ulser atau pendarahan gastrousus, keadaan jantung tertentu atau mereka yang mengambil ubat lain yang boleh berinteraksi.

Jika anda mempunyai penyakit kronik, hamil atau mengambil beberapa jenis ubat, semak dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil ubat baharu.

5. Fisioterapi

Fisioterapi boleh membantu terutama apabila sakit:

• berlarutan,
• kerap berulang,
• menyebabkan pergerakan terhad,
• berkaitan kelemahan atau masalah fungsi tertentu.

Program mungkin merangkumi:

• latihan julat pergerakan,
• regangan,
• pengukuhan otot,
• latihan bahu dan belakang,
• latihan ergonomik,
• strategi kembali kepada aktiviti.

Untuk radikulopati serviks, fisioterapi juga boleh disesuaikan mengikut saraf dan kawasan yang terlibat.

6. Rawatan Untuk Saraf Terhimpit

Jika akar saraf terlibat, rawatan bergantung kepada keterukan simptom.

Pilihan boleh termasuk:

• ubat,
• fisioterapi,
• pemantauan,
• prosedur tertentu,
• penilaian pakar.

Berita baiknya, banyak kes radikulopati serviks bertambah baik tanpa pembedahan.

7. Adakah Pembedahan Diperlukan?

Kebanyakan sakit tengkuk tidak memerlukan pembedahan.

Pembedahan biasanya dipertimbangkan hanya dalam keadaan tertentu, contohnya apabila terdapat tekanan saraf atau saraf tunjang yang signifikan, kelemahan yang progresif atau simptom berterusan walaupun rawatan konservatif telah dilakukan.

Keputusan dibuat berdasarkan simptom, pemeriksaan dan hasil pengimejan dan bukan berdasarkan MRI semata-mata.

Cara Melegakan Sakit Tengkuk di Rumah

Jika tiada tanda bahaya, langkah praktikal berikut mungkin membantu:

1. Tukar posisi dengan kerap.
   Jangan duduk dalam satu posisi berjam-jam.
2. Kurangkan aktiviti yang memburukkan sakit.
   Beri masa kepada kawasan yang sakit untuk pulih tanpa berhenti bergerak sepenuhnya.
3. Lakukan pergerakan ringan.
   Gerakkan leher dalam julat yang selesa.
4. Pastikan skrin pada ketinggian sesuai.
   Elakkan monitor yang memaksa anda sentiasa menunduk.
5. Kurangkan tempoh menggunakan telefon sambil menunduk.
6. Gunakan bantal yang selesa.
   Kepala tidak sepatutnya berada terlalu tinggi atau terlalu rendah.
7. Kembali kepada aktiviti secara beransur-ansur.

Jika keadaan menjadi semakin sakit atau timbul kebas dan kelemahan, hentikan rawatan sendiri dan dapatkan pemeriksaan.

Adakah Urutan Sesuai?

Urutan ringan mungkin memberi kelegaan sementara jika masalah utama adalah ketegangan otot.

Tetapi jangan menganggap semua sakit tengkuk boleh diurut.

Elakkan urutan atau manipulasi kuat jika:

• sakit berlaku selepas kecederaan serius,
• terdapat kelemahan tangan atau kaki,
• terdapat kebas yang semakin teruk,
• terdapat masalah keseimbangan,
• sakit sangat kuat dan puncanya tidak diketahui.

Menarik atau memusing leher secara agresif sendiri juga bukan cara yang baik untuk “membetulkan” tulang belakang.

Bagaimana Memilih Bantal Untuk Sakit Tengkuk?

Tiada satu jenama atau jenis bantal yang terbukti sesuai untuk semua orang.

Fokus kepada tiga perkara:

• ketinggian: kepala tidak terlalu mendongak atau menunduk,
• sokongan: leher mendapat sokongan yang selesa,
• posisi tidur: bantal sesuai dengan cara anda tidur.

Jika anda tidur mengiring, ruang antara kepala dan tilam biasanya perlu disokong. Jika tidur terlentang, elakkan bantal yang menyebabkan kepala terlalu terdorong ke hadapan.

Cara Mencegah Sakit Tengkuk Berulang

Betulkan Susunan Tempat Kerja

Cuba:

• letakkan skrin hampir pada paras mata,
• duduk dengan belakang disokong,
• pastikan papan kekunci mudah dicapai,
• elakkan kepala sentiasa menjulur ke hadapan.

Jangan Kekal Dalam Satu Posisi Terlalu Lama

Ini mungkin lebih penting daripada mengejar “postur sempurna”.

Bangun, berjalan atau tukar kedudukan secara berkala.

Hadkan Posisi Menunduk Lama

Pegang telefon lebih tinggi apabila boleh dan ubah posisi dengan kerap.

Kekal Aktif

Aktiviti fizikal secara konsisten membantu mengekalkan kekuatan dan fungsi otot badan, termasuk kawasan bahu dan belakang.

Beri Perhatian Kepada Tidur

Pastikan posisi tidur tidak memaksa leher berada dalam posisi ekstrem untuk tempoh berjam-jam.

Mitos dan Fakta Tentang Sakit Tengkuk

Mitos: “Sakit tengkuk mesti disebabkan tulang.”

Fakta: Otot, sendi, cakera, ligamen dan saraf juga boleh terlibat.

Mitos: “Kalau sakit, jangan gerakkan leher langsung.”

Fakta: Bagi banyak kes yang tidak serius, pergerakan ringan secara beransur-ansur biasanya lebih sesuai berbanding tidak bergerak langsung.

Mitos: “Kalau sakit lama, mesti buat MRI.”

Fakta: Keperluan MRI bergantung kepada simptom, tanda bahaya, pemeriksaan klinikal dan perkembangan keadaan.

Mitos: “MRI menunjukkan cakera haus, jadi itulah pasti punca sakit.”

Fakta: Perubahan degeneratif boleh ditemui pada individu yang tidak mengalami simptom. Hasil pengimejan perlu dinilai bersama simptom dan pemeriksaan.

Kesimpulan

Sakit tengkuk dan leher sering berpunca daripada ketegangan otot, posisi badan, aktiviti berulang atau perubahan pada struktur tulang belakang. Dalam banyak keadaan, simptom boleh beransur baik dengan pengubahsuaian aktiviti, pergerakan ringan, penjagaan di rumah dan fisioterapi jika diperlukan.

Pada masa yang sama, jangan menganggap semua sakit tengkuk sebagai masalah otot biasa.

Sakit yang menjalar ke tangan bersama kebas atau kelemahan mungkin menunjukkan penglibatan saraf. Masalah berjalan, kelemahan anggota badan, kehilangan kawalan kencing atau buang air besar, demam bersama leher sangat kaku atau sakit selepas kecederaan serius memerlukan perhatian perubatan segera.

Jika sakit berlarutan, kerap berulang atau menjejaskan aktiviti harian, pemeriksaan doktor boleh membantu mengenal pasti punca dan menentukan rawatan yang lebih sesuai.

Soalan Lazim Tentang Sakit Tengkuk dan Leher