Japanese Encephalitis (JE): Punca, Gejala, Komplikasi dan Pencegahan

Japanese encephalitis (JE) ialah penyakit akibat jangkitan Japanese encephalitis virus (JEV) yang disebarkan terutamanya melalui gigitan nyamuk Culex yang dijangkiti. Kebanyakan jangkitan tidak menyebabkan simptom, tetapi sebilangan kecil pesakit boleh mengalami ensefalitis atau keradangan otak yang serius sehingga menyebabkan sawan, kecacatan neurologi kekal atau kematian.

Apa Itu Japanese Encephalitis?

Japanese encephalitis, atau ringkasnya JE, ialah penyakit yang disebabkan oleh Japanese encephalitis virus. Virus ini tergolong dalam kumpulan flavivirus, kumpulan virus yang turut merangkumi virus denggi, Zika dan West Nile.

Perkataan encephalitis bermaksud keradangan pada tisu otak.

Walau bagaimanapun, dijangkiti JEV tidak semestinya bermaksud seseorang akan mengalami keradangan otak. Sebenarnya, majoriti besar jangkitan tidak menghasilkan sebarang simptom yang ketara.

Kurang daripada 1% individu yang dijangkiti dipercayai mengalami penyakit neurologi yang serius. Apabila sistem saraf pusat terjejas, pesakit boleh mengalami demam tinggi, perubahan tahap kesedaran, sawan, kelemahan anggota badan dan koma.

JE masih menjadi salah satu penyebab penting ensefalitis virus yang boleh dicegah melalui vaksin di beberapa kawasan Asia.

Apakah Punca Japanese Encephalitis?

Punca Japanese encephalitis ialah jangkitan Japanese encephalitis virus (JEV).

Virus tersebut tidak biasanya berpindah terus daripada seorang pesakit kepada orang lain. Sebaliknya, ia dikekalkan dalam alam sekitar melalui satu kitaran yang melibatkan nyamuk dan haiwan tertentu.

Nyamuk daripada genus Culex, khususnya spesies seperti Culex tritaeniorhynchus, merupakan antara vektor utama virus ini.

Secara ringkas, kitarannya boleh berlaku seperti berikut:

1. Burung air atau khinzir membawa JEV dalam darah.
2. Nyamuk menggigit haiwan yang mempunyai virus tersebut.
3. Virus membiak dalam badan nyamuk.
4. Nyamuk yang dijangkiti kemudiannya menggigit manusia.
5. JEV memasuki badan manusia melalui gigitan tersebut.

Khinzir boleh memainkan peranan sebagai hos pengganda, kerana virus boleh mencapai paras yang cukup tinggi dalam darah untuk menjangkiti nyamuk lain.

Burung air pula merupakan antara hos semula jadi yang membantu mengekalkan kitaran virus.

Adakah Japanese Encephalitis Berjangkit Antara Manusia?

Secara amnya, tidak.

Orang yang menghidap Japanese encephalitis tidak mempunyai jumlah virus dalam darah yang biasanya mencukupi untuk menjangkiti nyamuk seterusnya. Oleh sebab itu, manusia dianggap sebagai hos penghujung atau dead end hostdalam kitaran biasa JEV.

JE juga tidak merebak seperti selesema atau COVID-19.

Anda tidak dijangka mendapat JE hanya kerana:

• menyentuh pesakit,
• berjabat tangan,
• berkongsi makanan,
• duduk berhampiran pesakit,
• pesakit batuk atau bersin.

Penularan melalui pemindahan darah pernah dilaporkan tetapi sangat jarang. Penularan melalui pemindahan organ juga dipercayai boleh berlaku dalam keadaan tertentu.

Di Mana Japanese Encephalitis Berlaku?

JEV terdapat di beberapa negara Asia serta kawasan tertentu di Pasifik Barat.

Risiko penularan boleh berbeza secara ketara antara:

• negara,
• negeri atau wilayah,
• kawasan bandar dan luar bandar,
• musim,
• keadaan cuaca,
• aktiviti pertanian.

Penyakit ini sering dikaitkan dengan kawasan luar bandar dan pertanian, terutamanya kawasan yang mempunyai penanaman padi, sistem pengairan atau populasi khinzir yang boleh menyokong kitaran virus.

Namun, ini tidak bermakna JE hanya berlaku di kawasan terpencil. Sesetengah kawasan pertanian atau habitat nyamuk boleh terletak berhampiran bandar dan kawasan berpenduduk.

Di kawasan tropika dan subtropika, penularan boleh berlaku sepanjang tahun tetapi mungkin meningkat ketika musim hujan.

Japanese Encephalitis di Malaysia

Kes JE turut pernah dilaporkan di Malaysia dan penyakit ini berada di bawah pemantauan penyakit bawaan vektor.

Dalam konteks Program Imunisasi Kebangsaan Malaysia, vaksin JE mempunyai peranan khusus di Sarawak. Formulari Ubat Kementerian Kesihatan Malaysia semasa menyenaraikan vaksin JE untuk kanak-kanak di Sarawak pada umur 9 bulan dan 21 bulan di bawah program tersebut.

Ini tidak bermaksud setiap individu di seluruh Malaysia perlu mengambil vaksin JE.

Keperluan vaksin bergantung pada faktor seperti:

• tempat tinggal,
• umur,
• epidemiologi setempat,
• destinasi perjalanan,
• tempoh berada di kawasan berisiko,
• tahap pendedahan kepada nyamuk.

Individu yang tidak pasti mengenai keperluan vaksin harus mendapatkan nasihat doktor atau klinik kesihatan berdasarkan keadaan masing-masing.

Siapa Yang Lebih Berisiko?

Sesiapa sahaja boleh dijangkiti JEV jika terdedah kepada nyamuk yang membawa virus.

Namun, risiko boleh menjadi lebih tinggi dalam keadaan tertentu.

1. Tinggal di kawasan dengan penularan JEV

Penduduk kawasan endemik terdedah kepada nyamuk dalam tempoh yang lebih panjang berbanding pelancong singkat.

2. Tinggal berhampiran kawasan pertanian

Kawasan sawah padi, kawasan pengairan, ladang dan persekitaran dengan banyak nyamuk boleh meningkatkan peluang pendedahan dalam sesetengah kawasan endemik.

3. Banyak melakukan aktiviti luar

Aktiviti seperti berkhemah, berbasikal, mendaki atau bekerja di luar boleh meningkatkan peluang digigit nyamuk.

4. Pelancongan untuk tempoh panjang

Bagi kebanyakan pelancong, risiko JE adalah rendah. Namun, risiko menjadi lebih relevan apabila seseorang tinggal lebih lama di negara atau kawasan endemik, khususnya jika banyak masa dihabiskan di kawasan luar bandar.

5. Kanak-kanak di kawasan endemik

Di sesetengah negara endemik, JE banyak berlaku dalam kalangan kanak-kanak kerana orang dewasa mungkin telah memperoleh imuniti melalui pendedahan terdahulu atau vaksinasi.

Walau bagaimanapun, orang dewasa juga boleh mendapat JE.

Berapa Lama Selepas Gigitan Nyamuk Gejala Muncul?

Selepas seseorang digigit nyamuk yang membawa JEV, gejala tidak muncul serta-merta.

Tempoh antara jangkitan dan kemunculan simptom dikenali sebagai tempoh inkubasi.

Bagi Japanese encephalitis, tempoh ini biasanya sekitar 5 hingga 15 hari.

Selepas itu, kebanyakan individu masih tidak mengalami sebarang penyakit yang ketara.

Apakah Gejala Japanese Encephalitis?

Satu fakta yang sering disalahfahami ialah kebanyakan individu yang mendapat JEV tidak mengalami ensefalitis.

Lebih 99% individu yang dijangkiti tidak menunjukkan simptom atau hanya mengalami penyakit yang ringan.

Jika simptom awal berlaku, ia mungkin termasuk:

• demam,
• sakit kepala,
• loya,
• muntah,
• rasa letih,
• rasa tidak sihat secara umum.

Masalahnya, gejala tersebut sangat tidak khusus.

Demam dan sakit kepala boleh berlaku akibat banyak keadaan lain seperti influenza, denggi, jangkitan virus lain atau penyakit berjangkit yang berbeza.

Oleh sebab itu, Japanese encephalitis tidak boleh dikenal pasti berdasarkan demam semata-mata.

Gejala Japanese Encephalitis Yang Serius

Dalam sebilangan kecil pesakit, virus menjejaskan sistem saraf pusat dan menyebabkan ensefalitis.

Gejala boleh menjadi semakin serius dalam tempoh beberapa hari.

Antaranya termasuk:

• demam tinggi,
• sakit kepala teruk,
• muntah,
• leher kaku,
• kekeliruan,
• disorientasi,
• perubahan tingkah laku,
• sukar dikejutkan,
• kelemahan anggota badan,
• gangguan pergerakan,
• sawan,
• tahap kesedaran merosot,
• koma.

Sawan khususnya boleh berlaku dalam kalangan kanak-kanak yang mengalami penyakit teruk.

Dalam sesetengah pesakit, gangguan pada bahagian otak tertentu juga boleh menghasilkan simptom pergerakan yang menyerupai Parkinsonisme, seperti badan menjadi kaku, gegaran atau pergerakan yang perlahan.

Mengapa JEV Boleh Menjejaskan Otak?

Sistem imun biasanya dapat mengawal banyak jangkitan JEV sebelum penyakit serius berlaku.

Namun, dalam kes tertentu virus boleh sampai ke sistem saraf pusat.

Apabila tisu otak terlibat, tindak balas keradangan boleh menyebabkan:

• pembengkakan tisu,
• gangguan fungsi neuron,
• sawan,
• perubahan tahap kesedaran,
• masalah pergerakan,
• kerosakan neurologi.

Bahagian seperti thalamus, ganglia basal, batang otak dan struktur otak lain boleh menunjukkan perubahan dalam kes tertentu.

Keterukan penyakit bergantung pada tahap dan kawasan otak yang terjejas.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Kecemasan?

Demam biasa tidak semestinya menandakan JE. Namun, gejala yang menunjukkan kemungkinan jangkitan otak memerlukan perhatian segera.

Maklumkan kepada doktor jika pesakit baru-baru ini:

• tinggal di kawasan berisiko JE,
• melancong ke negara atau kawasan endemik,
• banyak terdedah kepada nyamuk,
• melakukan aktiviti luar di kawasan pertanian.

Maklumat perjalanan boleh menjadi petunjuk diagnostik yang sangat penting.

Bagaimana Japanese Encephalitis Didiagnosis?

Tiada satu simptom khusus yang membolehkan doktor mengesahkan JE hanya melalui pemeriksaan fizikal.

Diagnosis biasanya dibuat berdasarkan gabungan sejarah perubatan, pemeriksaan neurologi dan ujian makmal.

Sejarah dan pemeriksaan klinikal

Doktor mungkin bertanya:

• bilakah demam bermula?
• adakah terdapat sawan?
• adakah tahap kesedaran berubah?
• di manakah pesakit tinggal atau melancong?
• berapa lama berada di kawasan tersebut?
• adakah terdapat pendedahan kepada nyamuk?

Doktor juga akan menilai fungsi sistem saraf termasuk kekuatan otot, refleks, tahap kesedaran dan tanda meningitis atau ensefalitis.

Ujian darah dan cecair serebrospina

Salah satu kaedah utama diagnosis ialah mengesan antibodi IgM khusus terhadap JEV.

Ujian boleh dilakukan terhadap:

• serum darah, atau
• cecair serebrospina.

Cecair serebrospina diperoleh melalui prosedur yang dikenali sebagai lumbar puncture apabila sesuai secara klinikal.

Dalam keadaan tertentu, ujian perlu diulang kerana antibodi mungkin belum dapat dikesan pada peringkat terlalu awal.

MRI dan CT scan

Pengimejan otak boleh membantu menilai pesakit yang mengalami ensefalitis.

MRI otak secara umumnya lebih sensitif berbanding CT untuk melihat perubahan tertentu yang berkaitan dengan JE.

Walau bagaimanapun, gambaran MRI sahaja tidak cukup untuk mengesahkan diagnosis.

EEG

Electroencephalogram atau EEG merekod aktiviti elektrik otak.

Ia mungkin digunakan terutama apabila pesakit mengalami:

• sawan,
• perubahan kesedaran,
• disyaki mengalami aktiviti sawan yang tidak jelas secara fizikal.

Penyakit Lain Yang Boleh Menyerupai Japanese Encephalitis

Demam, sakit kepala, sawan dan perubahan kesedaran bukan hanya berlaku pada JE.

Doktor mungkin perlu mempertimbangkan kemungkinan lain seperti:

• ensefalitis akibat virus lain,
• meningitis,
• komplikasi neurologi akibat jangkitan lain,
• malaria serebrum dalam konteks epidemiologi tertentu,
• gangguan metabolik,
• keracunan,
• penyakit autoimun tertentu.

Di Malaysia, sejarah perjalanan dan ujian makmal sangat penting kerana beberapa penyakit bawaan nyamuk boleh berlaku dengan simptom awal yang serupa.

Japanese Encephalitis dan Denggi: Adakah Sama?

Tidak. Walaupun kedua-duanya disebabkan oleh virus dalam kumpulan flavivirus dan berkaitan dengan nyamuk, ia merupakan penyakit yang berbeza.

Ciri	Japanese Encephalitis	Denggi
Virus	Japanese encephalitis virus	Virus denggi
Nyamuk utama	Culex	Aedes
Manifestasi serius utama	Ensefalitis dan kerosakan neurologi	Kebocoran plasma, pendarahan dan renjatan dalam denggi teruk
Penularan biasa	Kitaran nyamuk haiwan manusia	Nyamuk manusia
Vaksin	Digunakan bagi populasi atau individu tertentu	Penggunaan bergantung pada vaksin dan dasar kesihatan
Pencegahan	Vaksin bagi yang sesuai dan cegah gigitan nyamuk	Kawalan Aedes, cegah gigitan dan strategi vaksin tertentu

Oleh itu, seseorang yang mengalami demam selepas digigit nyamuk tidak boleh menentukan jenis jangkitan berdasarkan gigitan atau simptom awal sahaja.

Adakah Japanese Encephalitis Boleh Dirawat?

Pada masa ini, tiada ubat antivirus khusus yang terbukti boleh menghapuskan JEV atau menyembuhkan JE.

Rawatan tertumpu kepada memastikan badan dapat melalui fasa jangkitan dengan selamat dan menangani komplikasi.

Pesakit dengan ensefalitis biasanya memerlukan rawatan di hospital.

Rawatan mungkin termasuk:

• pemberian cecair yang sesuai,
• pengurusan demam dan kesakitan,
• ubat untuk mengawal sawan,
• pemantauan tahap kesedaran,
• pemantauan fungsi pernafasan,
• sokongan pernafasan jika perlu,
• rawatan peningkatan tekanan dalam kepala jika berlaku,
• penjagaan rapi bagi kes yang sangat serius.

Pesakit yang tidak mampu melindungi saluran pernafasan akibat tahap kesedaran yang rendah mungkin memerlukan bantuan pernafasan.

Bolehkah Japanese Encephalitis Menyebabkan Kematian?

Ya.

Walaupun penyakit neurologi berlaku pada hanya sebahagian kecil individu yang dijangkiti JEV, keadaan boleh menjadi sangat serius apabila ensefalitis telah berlaku.

Dalam kalangan pesakit yang mengalami ensefalitis, kira-kira 20–30% boleh meninggal dunia.

Angka tersebut penting difahami dengan betul.

Ia bukan bermaksud 20–30% daripada semua orang yang dijangkiti JEV akan meninggal dunia. Kebanyakan jangkitan tidak menyebabkan penyakit neurologi langsung.

Apakah Komplikasi Japanese Encephalitis?

Mereka yang terselamat daripada fasa akut tidak semestinya pulih sepenuhnya.

Kira-kira 30–50% pesakit yang terselamat selepas mengalami ensefalitis boleh mempunyai masalah neurologi, kognitif atau tingkah laku yang berpanjangan.

Antara komplikasi yang mungkin berlaku ialah:

Masalah pergerakan

Pesakit boleh mengalami:

• kelemahan anggota badan,
• kelumpuhan,
• kekakuan otot,
• gegaran,
• gangguan koordinasi,
• kesukaran berjalan.

Sawan

Sesetengah pesakit mungkin mengalami sawan ketika sakit akut dan sebahagiannya memerlukan pemantauan neurologi berterusan selepas pulih.

Masalah pembelajaran dan ingatan

Kerosakan otak boleh menyebabkan:

• sukar menumpukan perhatian,
• masalah ingatan,
• pembelajaran menjadi perlahan,
• fungsi kognitif terjejas.

Kesan ini boleh menjadi sangat penting dalam kalangan kanak-kanak yang masih berada dalam proses perkembangan.

Masalah pertuturan dan komunikasi

Pesakit mungkin mengalami kesukaran:

• bercakap,
• memahami bahasa,
• menyebut perkataan,
• berkomunikasi seperti sebelum sakit.

Perubahan tingkah laku

Sesetengah mangsa boleh mengalami perubahan emosi, personaliti atau tingkah laku selepas ensefalitis.

Masalah pendengaran atau penglihatan

Gangguan deria juga boleh berlaku pada sebahagian pesakit.

Rehabilitasi Selepas Japanese Encephalitis

Pemulihan daripada JE yang teruk mungkin mengambil masa berbulan-bulan atau lebih lama.

Rehabilitasi bergantung kepada jenis masalah yang dialami dan mungkin melibatkan:

• fisioterapi untuk kekuatan dan pergerakan,
• terapi cara kerja untuk aktiviti harian,
• terapi pertuturan untuk masalah bahasa dan menelan,
• rehabilitasi kognitif,
• sokongan psikologi,
• sokongan pendidikan untuk kanak-kanak.

Matlamatnya bukan hanya membantu pesakit hidup selepas jangkitan, tetapi memaksimumkan kebolehan untuk kembali belajar, bekerja dan menjalani kehidupan seharian.

Bagaimana Japanese Encephalitis Boleh Dicegah?

Pencegahan mempunyai dua komponen utama:

1. mengelakkan gigitan nyamuk, dan
2. vaksinasi bagi mereka yang mempunyai indikasi.

1. Lindungi Diri Daripada Gigitan Nyamuk

Langkah mudah boleh mengurangkan pendedahan kepada nyamuk.

Gunakan penghalau nyamuk

Gunakan produk penghalau nyamuk yang sesuai mengikut arahan label, terutama ketika berada di kawasan yang banyak nyamuk.

Pakai pakaian yang memberi perlindungan

Jika keadaan mengizinkan, gunakan:

• baju berlengan panjang,
• seluar panjang,
• kasut yang menutup kaki.

Lindungi tempat tidur

Gunakan:

• kelambu jika perlu,
• jaring tingkap,
• jaring pintu,
• bilik yang mempunyai perlindungan sesuai daripada nyamuk.

Jangan hanya berjaga-jaga pada waktu malam

Nyamuk yang boleh membawa JEV boleh menggigit pada siang dan malam. Oleh itu, perlindungan perlu digunakan berdasarkan tahap pendedahan dan bukannya waktu semata-mata.

2. Vaksin Japanese Encephalitis

Vaksin merupakan salah satu kaedah paling berkesan untuk mencegah penyakit JE dalam populasi yang mempunyai risiko yang signifikan.

Terdapat beberapa jenis vaksin JE di peringkat antarabangsa, termasuk:

• vaksin hidup dilemahkan,
• vaksin rekombinan hidup,
• vaksin tidak aktif berasaskan sel.

Jenis vaksin, jadual dos dan umur pemberian tidak semestinya sama antara negara atau produk.

Oleh itu, jadual vaksin tidak patut disamaratakan.

Vaksin JE dalam Program Imunisasi Malaysia

Di Malaysia, vaksin JE di bawah Program Imunisasi Kebangsaan digunakan khususnya untuk kanak-kanak di Sarawak.

Formulari Ubat KKM semasa menyatakan vaksin JE hidup dilemahkan diberikan pada umur:

• 9 bulan
• 21 bulan

Ibu bapa di Sarawak disarankan mengikuti jadual imunisasi yang ditetapkan oleh KKM dan mendapatkan nasihat klinik kesihatan jika anak terlepas dos.

Bagaimana Dengan Vaksin JE Untuk Pelancong?

Tidak semua orang yang melancong ke Asia memerlukan vaksin JE.

Bagi kebanyakan pelancong jangka pendek, risiko mendapat JE adalah sangat rendah.

Walau bagaimanapun, vaksin mungkin lebih relevan jika seseorang:

• tinggal lama di kawasan berisiko,
• kerap berada di kawasan luar bandar,
• mempunyai banyak aktiviti luar,
• tinggal berhampiran kawasan pertanian,
• pergi ketika musim penularan yang aktif,
• mempunyai jadual perjalanan yang meningkatkan pendedahan kepada nyamuk.

Perbincangan dengan doktor sebelum perjalanan boleh membantu menentukan sama ada vaksin munasabah berdasarkan destinasi dan corak perjalanan sebenar.

Mitos dan Fakta Tentang Japanese Encephalitis

“Semua orang yang dijangkiti JEV akan mengalami keradangan otak.”

Mitos. Majoriti besar jangkitan adalah tanpa simptom atau hanya menyebabkan penyakit ringan.

“JE boleh dijangkiti kerana duduk berhampiran pesakit.”

Mitos. Penularan biasa berlaku melalui gigitan nyamuk yang dijangkiti dan bukannya hubungan sosial biasa.

“Japanese encephalitis sama dengan denggi.”

Mitos. Kedua-duanya merupakan penyakit virus yang berbeza dan mempunyai kitaran penularan serta manifestasi klinikal yang berbeza.

“Kalau tiada antivirus, doktor tidak boleh buat apa-apa.”

Mitos. Rawatan sokongan yang baik sangat penting untuk mengawal sawan, menjaga pernafasan, mengurus komplikasi dan memberi peluang terbaik kepada pesakit untuk pulih.

“Vaksin sahaja sudah cukup dan tidak perlu mengelakkan nyamuk.”

Mitos. Perlindungan daripada gigitan nyamuk masih penting, termasuk bagi pelancong yang telah divaksin.

Cara Melindungi Diri dan Keluarga

Gunakan senarai semak ini sebagai panduan:

1. Ketahui sama ada tempat tinggal atau destinasi perjalanan mempunyai risiko JEV.
2. Kurangkan pendedahan kepada gigitan nyamuk.
3. Gunakan penghalau nyamuk dengan betul.
4. Pakai pakaian yang memberi perlindungan apabila sesuai.
5. Gunakan kelambu atau jaring jika penginapan terdedah kepada nyamuk.
6. Pastikan imunisasi anak mengikut jadual KKM jika tinggal di kawasan program vaksin JE.
7. Berbincang dengan doktor tentang vaksin sebelum perjalanan jika destinasi atau aktiviti membawa risiko.
8. Jangan tunggu di rumah jika demam disertai sawan, kekeliruan atau tahap kesedaran berubah.

Kesimpulan

Japanese encephalitis ialah penyakit bawaan nyamuk yang jarang menyebabkan penyakit serius berbanding jumlah keseluruhan jangkitan, tetapi akibatnya boleh menjadi sangat berat apabila otak terjejas. Ensefalitis akibat JEV boleh menyebabkan sawan, kerosakan neurologi kekal, masalah pembelajaran atau pergerakan dan juga kematian.

Tiada rawatan antivirus khusus untuk JE, menjadikan pencegahan amat penting. Perlindungan daripada gigitan nyamuk, vaksinasi bagi populasi atau individu yang sesuai serta mendapatkan rawatan segera apabila muncul tanda neurologi merupakan langkah utama untuk mengurangkan risiko penyakit teruk.

Soalan Lazim Japanese Encephalitis