Goiter: Punca, Simptom, Diagnosis dan Rawatan

Goiter ialah keadaan apabila kelenjar tiroid membesar, menyebabkan pembengkakan pada bahagian hadapan leher. Ia boleh berlaku walaupun paras hormon tiroid normal, atau berkait dengan hipotiroidisme, hipertiroidisme, penyakit autoimun, nodul tiroid dan beberapa keadaan lain.

Apa Itu Goiter?

Goiter ialah istilah perubatan yang digunakan apabila kelenjar tiroid membesar melebihi saiz normal. Pembesaran ini boleh berlaku pada keseluruhan kelenjar atau hanya pada sebahagian daripadanya.

Kelenjar tiroid ialah kelenjar berbentuk seperti rama-rama yang terletak di bahagian hadapan bawah leher. Ia menghasilkan hormon utama yang dikenali sebagai tiroksina (T4) dan triiodotironina (T3).

Hormon ini membantu mengawal banyak fungsi badan, termasuk:

• penggunaan tenaga dan metabolisme;
• suhu badan;
• kadar denyutan jantung;
• fungsi otot;
• pertumbuhan dan perkembangan;
• fungsi otak dan sistem saraf.

Kelenjar pituitari di otak pula menghasilkan thyroid-stimulating hormone (TSH) yang memberi isyarat kepada tiroid untuk menghasilkan hormon.

Jika badan tidak mempunyai hormon tiroid yang mencukupi, paras TSH boleh meningkat untuk merangsang tiroid bekerja dengan lebih kuat. Dalam keadaan tertentu, rangsangan berpanjangan ini boleh menyebabkan kelenjar membesar.

Namun, mekanisme goiter tidak sama bagi semua pesakit. Penyakit Graves, nodul tiroid, keradangan dan beberapa keadaan lain juga boleh menyebabkan pembesaran tiroid.

Goiter Tidak Semestinya Bermaksud Tiroid Kurang Aktif

Salah satu salah faham yang biasa ialah menganggap seseorang yang mempunyai goiter semestinya mengalami hipotiroidisme.

Sebenarnya, goiter boleh berlaku ketika fungsi tiroid:

1. Normal — euthyroid
   Paras hormon masih dalam julat normal.
2. Kurang aktif — hipotiroidisme
   Tiroid tidak menghasilkan hormon yang mencukupi.
3. Terlalu aktif — hipertiroidisme
   Tiroid menghasilkan hormon secara berlebihan.

Oleh sebab itu, melihat pembengkakan pada leher sahaja tidak dapat menentukan bagaimana kelenjar tiroid berfungsi. Ujian darah diperlukan.

Jenis-Jenis Goiter

Pembesaran tiroid boleh berlaku dalam beberapa bentuk.

Goiter diffuse

Dalam goiter diffuse, keseluruhan kelenjar tiroid membesar secara relatif sekata tanpa satu nodul tertentu yang dominan.

Keadaan ini boleh berlaku, contohnya, pada pesakit yang mengalami penyakit Graves.

Goiter nodular

Goiter nodular berlaku apabila terdapat ketumbuhan atau ketulan dalam kelenjar tiroid.

Jika hanya terdapat satu nodul dominan, ia boleh kelihatan seperti pembengkakan pada satu bahagian leher.

Goiter multinodular

Dalam keadaan ini, terdapat beberapa nodul di dalam kelenjar tiroid.

Goiter multinodular lebih lazim dengan peningkatan usia dan kadangkala berkembang secara perlahan selama bertahun-tahun sebelum disedari.

Goiter toksik

Istilah "toksik" dalam konteks tiroid biasanya bermaksud terdapat tisu tiroid yang menghasilkan hormon secara berlebihan sehingga menyebabkan hipertiroidisme.

Contohnya termasuk goiter multinodular toksik.

Goiter bukan toksik

Goiter bukan toksik merujuk kepada pembesaran tiroid tanpa penghasilan hormon tiroid berlebihan.

Fungsi tiroid seseorang mungkin normal atau, bergantung pada puncanya, mungkin juga berkurangan.

Apakah Punca Goiter?

Terdapat banyak kemungkinan penyebab. Punca yang dominan juga boleh berbeza mengikut populasi dan keadaan pemakanan.

1. Kekurangan iodin

Iodin diperlukan untuk menghasilkan hormon T3 dan T4.

Apabila pengambilan iodin tidak mencukupi, tiroid mungkin tidak dapat menghasilkan hormon yang diperlukan dengan berkesan. Kelenjar pituitari kemudian meningkatkan rangsangan melalui TSH dan tiroid boleh membesar.

Kekurangan iodin masih merupakan penyebab penting goiter di peringkat global.

Di Malaysia, Program Pengiodinan Garam Secara Universal diperkenalkan untuk membantu mencegah gangguan akibat kekurangan iodin. Penguatkuasaan penuh keperluan garam beriodin untuk kegunaan isi rumah dilaksanakan sejak 2021.

Namun, ini tidak bermakna seseorang perlu meningkatkan pengambilan garam untuk mendapatkan lebih banyak iodin. Pengambilan garam tetap perlu dikawal.

2. Penyakit Hashimoto

Penyakit Hashimoto ialah penyakit autoimun apabila sistem imun menyerang tisu tiroid.

Keradangan dan kerosakan yang berlaku boleh menyebabkan penghasilan hormon berkurangan. Apabila hormon tiroid rendah, peningkatan rangsangan TSH boleh menyumbang kepada pembesaran kelenjar.

Sesetengah pesakit Hashimoto mengalami goiter, terutama pada peringkat tertentu penyakit.

3. Penyakit Graves

Penyakit Graves juga merupakan penyakit autoimun tetapi mekanismenya berbeza.

Antibodi tertentu merangsang reseptor TSH pada tiroid sehingga kelenjar:

• menghasilkan hormon secara berlebihan;
• menjadi lebih aktif;
• dan boleh membesar.

Oleh itu, pesakit Graves sering mengalami hipertiroidisme bersama pembesaran tiroid.

4. Nodul tiroid

Nodul ialah pertumbuhan setempat dalam kelenjar tiroid.

Seseorang boleh mempunyai satu atau beberapa nodul. Apabila nodul membesar atau bilangannya bertambah, keseluruhan kelenjar boleh kelihatan lebih besar.

Kebanyakan nodul tiroid adalah benign, tetapi ciri nodul masih perlu dinilai kerana sebahagian kecil boleh berkaitan dengan kanser.

5. Tiroiditis

Tiroiditis bermaksud keradangan pada kelenjar tiroid.

Keradangan boleh berlaku akibat beberapa keadaan termasuk:

• penyakit autoimun;
• tiroiditis selepas bersalin;
• sesetengah jangkitan;
• tindak balas terhadap ubat tertentu.

Tiroiditis boleh menyebabkan kelenjar membengkak dan kadangkala menyebabkan perubahan sementara atau berpanjangan pada paras hormon tiroid.

6. Ubat tertentu

Sesetengah ubat boleh mempengaruhi fungsi atau struktur tiroid.

Antaranya:

• amiodarone, yang digunakan bagi masalah rentak jantung tertentu;
• lithium, yang digunakan bagi beberapa keadaan psikiatri.

Jika anda mengambil ubat ini dan mengalami masalah tiroid, jangan hentikan ubat sendiri. Doktor perlu menimbang manfaat dan risikonya.

7. Perubahan berkaitan kehamilan

Keperluan hormon dan iodin berubah semasa kehamilan. Hormon kehamilan juga boleh mempengaruhi fungsi tiroid.

Pembesaran tiroid yang ketara ketika hamil perlu diperiksa kerana fungsi tiroid ibu penting untuk kesihatan ibu dan perkembangan bayi.

8. Kanser tiroid

Kanser tiroid merupakan penyebab goiter yang jauh kurang lazim berbanding beberapa keadaan lain.

Walau bagaimanapun, pembesaran tiroid atau nodul tertentu perlu disiasat terutama jika terdapat:

• pertumbuhan yang cepat;
• nodul keras;
• suara serak yang tidak dapat dijelaskan;
• kelenjar limfa leher membesar;
• sejarah radiasi pada leher.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mengalami Goiter?

Goiter boleh berlaku pada sesiapa sahaja.

Risiko boleh meningkat dengan:

• sejarah keluarga penyakit tiroid;
• penyakit autoimun;
• kekurangan iodin;
• jantina wanita;
• peningkatan usia;
• kehamilan;
• penggunaan ubat tertentu seperti lithium atau amiodarone;
• sejarah pendedahan radiasi pada kawasan kepala atau leher.

Mempunyai faktor risiko tidak bermakna seseorang pasti akan mengalami goiter.

Apakah Simptom Goiter?

Simptom paling jelas ialah pembengkakan pada bahagian hadapan bawah leher.

Pembengkakan mungkin:

• sangat kecil dan hanya dikesan ketika pemeriksaan;
• kelihatan sekata;
• berbentuk ketulan;
• berlaku lebih ketara pada satu bahagian;
• atau menjadi cukup besar sehingga jelas dilihat.

Ramai pesakit tidak mengalami kesakitan.

Simptom akibat goiter yang besar

Apabila kelenjar semakin besar, ia boleh menekan struktur berdekatan seperti trakea dan esofagus.

Simptom mungkin termasuk:

• rasa penuh atau tekanan pada leher;
• terasa seperti ada sesuatu tersekat di tekak;
• sukar menelan;
• batuk yang berpanjangan;
• perubahan suara atau suara serak;
• kesukaran bernafas;
• bunyi pernafasan yang tidak normal.

Goiter kecil biasanya tidak menyebabkan masalah tekanan seperti ini.

Simptom Jika Tiroid Kurang Aktif

Jika goiter berkaitan dengan hipotiroidisme, simptom boleh termasuk:

• mudah letih;
• rasa sejuk berlebihan;
• kulit menjadi kering;
• sembelit;
• berat badan meningkat;
• degupan jantung menjadi lebih perlahan;
• kelemahan otot;
• sukar menumpukan perhatian;
• rasa mengantuk;
• perubahan kitaran haid.

Simptom hipotiroidisme biasanya tidak khusus. Ujian darah diperlukan sebelum diagnosis boleh dibuat.

Simptom Jika Tiroid Terlalu Aktif

Goiter yang berkaitan dengan hipertiroidisme pula boleh disertai:

• jantung berdebar;
• degupan jantung cepat;
• tangan menggeletar;
• mudah berpeluh;
• tidak tahan cuaca panas;
• berat badan menurun walaupun selera makan baik;
• mudah gelisah atau resah;
• sukar tidur;
• kelemahan otot;
• lebih kerap membuang air besar;
• perubahan haid.

Dalam penyakit Graves, sesetengah pesakit juga boleh mengalami masalah mata, tetapi tidak semua pesakit mengalaminya.

Adakah Goiter Sama Dengan Nodul Tiroid?

Tidak.

Goiter menerangkan pembesaran keseluruhan atau sebahagian kelenjar tiroid.

Nodul tiroid pula ialah kawasan pertumbuhan atau ketulan tertentu di dalam kelenjar.

Seseorang boleh mempunyai:

• goiter tanpa nodul;
• satu nodul tetapi saiz keseluruhan tiroid masih normal;
• atau goiter multinodular dengan beberapa nodul.

Perbezaan ini penting kerana penilaian nodul sering bergantung pada saiz dan ciri yang dilihat melalui ultrabunyi.

Adakah Goiter Bermaksud Kanser?

Tidak.

Goiter tidak sinonim dengan kanser tiroid. Banyak goiter berpunca daripada penyakit autoimun, kekurangan iodin atau nodul benign.

Walau bagaimanapun, doktor tetap perlu menentukan puncanya.

Perhatian khusus diberikan jika terdapat:

• nodul yang membesar dengan cepat;
• suara serak tanpa sebab yang jelas;
• pembesaran kelenjar limfa pada leher;
• nodul dengan ciri mencurigakan pada ultrabunyi;
• sejarah radiasi leher;
• sejarah keluarga kanser tiroid tertentu.

Jika terdapat nodul yang memerlukan penilaian lanjut, biopsi mungkin dicadangkan.

Bagaimana Goiter Diagnosis?

Penilaian biasanya bermula dengan sejarah perubatan dan pemeriksaan leher.

Doktor mungkin bertanya tentang:

• bila pembengkakan mula disedari;
• sama ada saiznya berubah;
• kesukaran menelan atau bernafas;
• perubahan berat badan;
• berdebar;
• toleransi terhadap panas atau sejuk;
• sejarah keluarga;
• kehamilan;
• ubat yang diambil;
• sejarah rawatan radiasi.

Selepas itu, beberapa ujian boleh dilakukan.

1. Pemeriksaan leher

Doktor akan menilai:

• saiz tiroid;
• sama ada pembesaran sekata atau tidak;
• kewujudan nodul;
• konsistensi pembengkakan;
• kelenjar limfa berdekatan.

Kelenjar tiroid biasanya bergerak apabila seseorang menelan, maka doktor mungkin meminta pesakit menelan ketika pemeriksaan.

2. Ujian TSH

TSH biasanya merupakan salah satu ujian pertama untuk menilai fungsi tiroid.

Secara umum:

• TSH tinggi boleh menunjukkan tiroid kurang aktif;
• TSH rendah boleh menunjukkan tiroid terlalu aktif.

Walau bagaimanapun, keputusan mesti ditafsir bersama ujian hormon lain dan keadaan klinikal.

3. Free T4 dan T3

Ujian free T4 membantu menentukan berapa banyak hormon tiroid yang tersedia dalam darah.

T3 pula mungkin dinilai dalam keadaan tertentu, khususnya jika hipertiroidisme disyaki.

Gabungan keputusan TSH, T4 dan kadangkala T3 membantu doktor menentukan sama ada fungsi tiroid normal, berlebihan atau berkurangan.

4. Antibodi tiroid

Jika penyakit autoimun disyaki, doktor mungkin melakukan ujian antibodi tertentu.

Ujian ini boleh membantu menyokong diagnosis seperti:

• penyakit Hashimoto;
• penyakit Graves.

5. Ultrabunyi tiroid

Ultrabunyi menggunakan gelombang bunyi dan tidak melibatkan radiasi pengion.

Ia boleh menunjukkan:

• saiz kelenjar tiroid;
• kewujudan nodul;
• bilangan nodul;
• ukuran setiap nodul;
• sama ada nodul kebanyakannya pejal atau mengandungi cecair;
• beberapa ciri yang membantu menentukan sama ada penilaian lanjut diperlukan.

Tidak semua nodul memerlukan biopsi.

6. Biopsi aspirasi jarum halus

Fine needle aspiration atau FNA dilakukan dengan memasukkan jarum halus ke dalam nodul, biasanya dengan panduan ultrabunyi.

Sampel sel kemudian diperiksa.

Biopsi biasanya dipertimbangkan berdasarkan gabungan faktor seperti saiz nodul dan ciri ultrabunyi, bukannya dilakukan terhadap semua nodul.

7. Imbasan nuklear tiroid

Dalam keadaan tertentu, doktor boleh melakukan imbasan menggunakan sejumlah kecil bahan radioaktif untuk melihat aktiviti kelenjar.

Ia berguna khususnya dalam beberapa pesakit dengan TSH rendah bagi menentukan sama ada sesuatu nodul menghasilkan hormon secara aktif.

Imbasan seperti ini bukan ujian rutin untuk semua pesakit goiter dan tidak sesuai dalam keadaan tertentu seperti kehamilan.

Bagaimana Goiter Dirawat?

Tidak ada satu rawatan yang sesuai untuk semua jenis goiter.

Rawatan bergantung pada:

• punca;
• fungsi hormon;
• saiz kelenjar;
• simptom;
• kehadiran nodul;
• ciri mencurigakan;
• keadaan kesihatan pesakit.

Pemerhatian sahaja

Goiter yang kecil, tidak menyebabkan simptom dan tidak mempunyai ciri mencurigakan kadangkala tidak memerlukan rawatan segera.

Doktor mungkin memilih pemantauan melalui:

• pemeriksaan berkala;
• ujian fungsi tiroid;
• ultrabunyi jika diperlukan.

Tujuannya adalah memastikan tiroid tidak berubah secara bermakna.

Rawatan hipotiroidisme

Jika pesakit kekurangan hormon tiroid, levothyroxine boleh diberikan untuk menggantikan hormon yang tidak mencukupi.

Dos ditentukan berdasarkan keadaan individu dan keputusan ujian darah.

Rawatan ini membantu menormalkan hormon, tetapi goiter yang sudah lama atau mempunyai perubahan struktur tidak semestinya hilang sepenuhnya.

Levothyroxine juga bukan ubat untuk mengecilkan semua goiter jika fungsi tiroid seseorang sebenarnya normal.

Rawatan hipertiroidisme

Pilihan rawatan bergantung pada penyebab dan keadaan pesakit.

Antara rawatan yang mungkin dipertimbangkan ialah:

• ubat antitiroid;
• iodin radioaktif;
• pembedahan.

Contohnya, penyakit Graves dan goiter multinodular toksik boleh memerlukan pendekatan yang berbeza.

Rawatan kekurangan iodin

Jika kekurangan iodin benar-benar dikenal pasti sebagai punca, pengambilan iodin yang mencukupi perlu diperbetulkan.

Namun, mengambil suplemen iodin sendiri bukan langkah yang sesuai bagi semua pesakit.

Iodin radioaktif

Iodin radioaktif boleh digunakan untuk beberapa keadaan yang menyebabkan hipertiroidisme.

Bahan tersebut diserap oleh tisu tiroid dan secara beransur-ansur mengurangkan aktiviti serta saiz tisu tertentu.

Ia tidak sesuai untuk wanita hamil atau menyusukan bayi.

Sesetengah pesakit boleh mengalami hipotiroidisme selepas rawatan dan seterusnya memerlukan hormon gantian.

Pembedahan

Pembedahan membuang sebahagian atau keseluruhan tiroid mungkin dipertimbangkan jika:

• goiter sangat besar;
• terdapat tekanan pada saluran pernafasan;
• pesakit sukar menelan;
• terdapat nodul mencurigakan;
• kanser disyaki atau disahkan;
• hipertiroidisme tertentu lebih sesuai dirawat melalui pembedahan.

Selepas keseluruhan tiroid dibuang, pesakit biasanya memerlukan levothyroxine sepanjang hayat.

Bolehkah Goiter Mengecil Sendiri?

Ia bergantung pada puncanya.

Sesetengah pembesaran sementara mungkin berkurangan apabila keadaan yang mencetuskannya pulih atau dirawat.

Namun, goiter yang telah berkembang selama bertahun-tahun, khususnya goiter multinodular yang besar, mungkin tidak kembali kepada saiz normal dengan mudah.

Oleh itu, sasaran rawatan tidak semestinya sekadar "mengecilkan leher". Yang lebih penting ialah:

1. mengenal pasti punca;
2. memastikan fungsi hormon terkawal;
3. mengenal pasti nodul yang perlu diperiksa;
4. mencegah tekanan pada saluran pernafasan atau esofagus.

Adakah Makanan Boleh Menghilangkan Goiter?

Tiada satu makanan yang boleh dianggap sebagai rawatan untuk semua jenis goiter.

Iodin ialah nutrien penting untuk penghasilan hormon tiroid. Sumber makanan boleh termasuk:

• garam beriodin;
• ikan dan makanan laut;
• telur;
• susu dan sesetengah produk tenusu.

Namun, lebih banyak iodin tidak semestinya lebih baik.

Di Malaysia, program pengiodinan garam diwujudkan supaya penduduk boleh mendapat bekalan iodin melalui garam yang digunakan dalam kuantiti biasa.

Ini bukan alasan untuk mengambil garam berlebihan. Pengambilan garam yang tinggi boleh meningkatkan risiko tekanan darah tinggi dan penyakit kardiovaskular.

Produk rumpai laut dan sesetengah suplemen juga boleh mengandungi iodin pada kadar yang sangat tinggi dan tidak konsisten.

Jika doktor mengesyaki kekurangan iodin, rawatan atau perubahan diet boleh dirancang dengan lebih tepat.

Komplikasi Goiter

Goiter yang kecil mungkin tidak menyebabkan sebarang komplikasi.

Apabila saiznya bertambah, komplikasi boleh termasuk:

• kesukaran menelan;
• tekanan pada saluran pernafasan;
• kesukaran bernafas;
• perubahan suara;
• ketidakselesaan atau tekanan pada leher.

Komplikasi lain bergantung pada penyakit yang menyebabkan goiter.

Hipertiroidisme yang tidak dikawal, misalnya, boleh memberi kesan kepada jantung dan tulang. Hipotiroidisme yang berpanjangan pula boleh menjejaskan pelbagai fungsi badan.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Buat pemeriksaan jika anda:

• menyedari pembengkakan baru pada bahagian hadapan leher;
• merasakan ketulan pada kawasan tiroid;
• mendapati pembengkakan semakin besar;
• mengalami suara serak berpanjangan;
• sukar menelan;
• mengalami simptom yang mencadangkan hipertiroidisme atau hipotiroidisme.

Pembengkakan leher mempunyai pelbagai punca dan tidak semuanya berpunca daripada tiroid. Pemeriksaan fizikal membantu menentukan langkah seterusnya.

Tanda bahaya yang memerlukan rawatan segera

Dapatkan rawatan kecemasan jika:

• anda mengalami kesukaran bernafas;
• pernafasan menjadi berbunyi atau semakin sukar;
• pembengkakan leher membesar dengan cepat sehingga menjejaskan saluran pernafasan.

Gangguan pernafasan akibat pembengkakan leher tidak wajar ditunggu di rumah.

Bolehkah Goiter Dicegah?

Tidak semua kes boleh dicegah kerana sesetengahnya berpunca daripada penyakit autoimun, faktor genetik atau nodul.

Bagi gangguan akibat kekurangan iodin, strategi pengiodinan garam membantu memastikan pengambilan iodin pada peringkat populasi.

Beberapa langkah praktikal ialah:

• gunakan garam beriodin dalam jumlah sederhana;
• elakkan suplemen iodin dos tinggi tanpa indikasi;
• jangan meningkatkan pengambilan garam semata-mata untuk mendapatkan iodin;
• jalani pemantauan tiroid jika doktor mengesyorkannya;
• maklumkan kepada doktor jika mengambil ubat yang boleh mempengaruhi tiroid;
• periksa pembengkakan atau ketulan leher yang baru.

Kesimpulan

Goiter bermaksud kelenjar tiroid membesar, tetapi penyebabnya boleh sangat berbeza antara seorang individu dengan individu yang lain. Fungsi hormon seseorang boleh normal, terlalu rendah atau terlalu tinggi walaupun kelenjar kelihatan membesar.

Kekurangan iodin merupakan salah satu penyebab penting di peringkat global, tetapi penyakit Hashimoto, penyakit Graves, nodul dan tiroiditis juga antara punca utama yang perlu dipertimbangkan.

Ujian darah seperti TSH dan free T4 membantu menilai fungsi tiroid, manakala ultrabunyi membantu menilai struktur kelenjar dan nodul. Biopsi atau imbasan tambahan hanya diperlukan dalam situasi tertentu.

Rawatan pula perlu ditujukan kepada punca sebenar, bukannya sekadar cuba mengecilkan tiroid. Sesetengah pesakit hanya memerlukan pemantauan, manakala yang lain mungkin memerlukan ubat, iodin radioaktif atau pembedahan.

Soalan Lazim Mengenai Goiter