Rabies (Penyakit Anjing Gila): Punca, Simptom, Rawatan dan Pencegahan

Rabies atau penyakit anjing gila ialah penyakit berjangkit yang menyerang sistem saraf dan boleh membawa maut. Walaupun namanya sering dikaitkan dengan anjing, rabies sebenarnya boleh menjangkiti pelbagai jenis mamalia termasuk kucing, kelawar dan haiwan liar tertentu.

Perkara paling penting tentang rabies ialah penyakit ini boleh dicegah jika seseorang mendapat rawatan yang betul dengan segera selepas terdedah kepada virus. Sebaliknya, apabila virus telah sampai ke sistem saraf pusat dan simptom klinikal rabies muncul, penyakit ini hampir sentiasa membawa maut. WHO menganggarkan anjing menyebabkan sekitar 99% kes rabies manusia di seluruh dunia.

Oleh itu, seseorang yang digigit atau dicakar haiwan yang mungkin membawa rabies tidak sepatutnya menunggu untuk melihat sama ada simptom muncul.

Apa Itu Rabies?

Rabies ialah penyakit zoonotik yang disebabkan oleh virus rabies daripada genus Lyssavirus. Zoonotik bermaksud jangkitan yang boleh berpindah daripada haiwan kepada manusia.

Selepas memasuki badan melalui luka atau pendedahan tertentu kepada air liur haiwan yang dijangkiti, virus boleh bergerak melalui saraf periferi menuju ke sistem saraf pusat. Apabila sampai ke otak, virus menyebabkan keradangan otak atau ensefalitis yang progresif.

Inilah yang menjadikan rabies sangat berbahaya.

Namun terdapat satu perbezaan yang penting:

Terdedah kepada virus rabies tidak bermaksud seseorang sudah mengalami penyakit rabies.

Dalam tempoh sebelum virus sampai ke sistem saraf pusat, rawatan selepas pendedahan atau post exposure prophylaxis (PEP) boleh menghalang penyakit daripada berkembang.

Adakah Rabies Masih Berlaku di Malaysia?

Ya.

Risiko rabies tidak sama di setiap negeri atau kawasan di Malaysia. Sarawak khususnya masih berdepan penularan rabies dan mempunyai garis panduan pengurusan gigitan haiwan yang dikemas kini pada 2026.

Oleh itu, nasihat mengenai rabies bukan sekadar isu untuk mereka yang melancong ke luar negara.

Mereka yang tinggal atau berada di kawasan dengan risiko rabies perlu lebih berhati hati terhadap gigitan dan cakaran haiwan, termasuk daripada haiwan peliharaan yang status vaksinasinya tidak diketahui.

Jika berlaku gigitan, jangan membuat keputusan sendiri berdasarkan sama ada kawasan anda dianggap "berisiko tinggi" atau tidak. Risiko sebenar perlu dinilai berdasarkan haiwan yang terlibat, keadaan gigitan, status haiwan dan epidemiologi setempat.

Bagaimana Rabies Berjangkit?

Virus rabies terdapat terutamanya dalam air liur haiwan yang dijangkiti.

Penularan paling kerap berlaku melalui gigitan apabila air liur haiwan memasuki tisu melalui kulit yang cedera.

Namun gigitan bukan satu-satunya cara pendedahan boleh berlaku.

Antara situasi yang boleh menyebabkan risiko rabies ialah:

• gigitan yang menembusi kulit
• cakaran yang menyebabkan kulit cedera
• air liur haiwan terkena luka terbuka
• air liur terkena mata, mulut atau membran mukosa lain
• pendedahan langsung tertentu kepada kelawar

WHO mengklasifikasikan gigitan yang menembusi kulit, cakaran transdermal dan pencemaran membran mukosa dengan air liur sebagai pendedahan serius yang memerlukan penilaian dan PEP yang sesuai.

Sebaliknya, menyentuh haiwan atau haiwan menjilat kulit yang benar-benar utuh biasanya tidak dianggap sebagai pendedahan rabies.

Haiwan Apa Yang Boleh Membawa Rabies?

Rabies boleh menjangkiti mamalia.

Antara haiwan yang boleh terlibat ialah:

• anjing
• kucing
• kelawar
• monyet
• musang
• rubah
• rakun
• skunk
• mamalia liar lain

Haiwan yang menjadi sumber utama jangkitan berbeza mengikut negara.

Di Asia dan Afrika, anjing masih merupakan sumber utama rabies manusia.

Ini tidak bermaksud cakaran kucing atau gigitan haiwan lain boleh diabaikan. Sebagai contoh, garis panduan pengurusan gigitan haiwan Sarawak juga mengambil kira gigitan dan cakaran kucing.

Apa Perlu Dilakukan Selepas Digigit atau Dicakar Anjing?

Ini ialah bahagian paling penting untuk diingati.

1. Basuh luka dengan segera

Basuh dan bilas luka dengan:

• air mengalir yang banyak
• sabun atau bahan pencuci yang sesuai

selama sekurang-kurangnya 15 minit.

Jangan sekadar membilas luka beberapa saat.

Pembersihan luka yang menyeluruh membantu mengurangkan virus di tempat pendedahan. WHO dan garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia menekankan pencucian luka sekurang-kurangnya 15 minit sebagai langkah awal penting.

2. Gunakan antiseptik jika tersedia

Selepas mencuci luka, antiseptik seperti povidone iodine boleh digunakan apabila sesuai.

Namun antiseptik bukan pengganti pencucian luka.

3. Jangan sapukan bahan tradisional yang merengsakan

Jangan meletakkan bahan seperti:

• serbuk cili
• jus tumbuhan
• asid
• alkali
• bahan kimia tidak diketahui
• ubat tradisional yang boleh merengsakan luka

WHO secara khusus menasihatkan supaya bahan yang merengsakan tidak digunakan pada luka gigitan yang berisiko rabies.

4. Dapatkan pemeriksaan di fasiliti kesihatan

Walaupun lukanya kelihatan kecil, dapatkan penilaian perubatan jika berlaku pendedahan yang berpotensi membawa risiko rabies.

Doktor akan mempertimbangkan faktor seperti:

• haiwan yang terlibat
• sama ada haiwan peliharaan atau liar
• status vaksin haiwan
• keadaan haiwan
• lokasi kejadian
• jenis dan kedalaman luka
• sama ada luka berdarah
• lokasi gigitan pada badan
• bilangan gigitan
• sejarah vaksin rabies anda

5. Jangan tunggu simptom rabies

Ini kesilapan yang paling berbahaya.

PEP bertujuan menghalang rabies sebelum simptom muncul. Apabila simptom neurologi telah berkembang, peluang rawatan berjaya menjadi amat rendah.

Kategori Pendedahan Rabies

WHO membahagikan pendedahan kepada tiga kategori utama.

Kategori I

Contohnya:

• menyentuh haiwan
• memberi makan haiwan
• haiwan menjilat kulit yang utuh

Jika sejarah pendedahan jelas, keadaan ini biasanya dianggap tidak memerlukan PEP.

Kategori II

Contohnya:

• gigitan kecil pada kulit yang terdedah
• cakaran atau lelasan ringan tanpa pendarahan

Secara umum, ia memerlukan:

1. pencucian luka
2. vaksin rabies dengan segera apabila ditunjukkan

Kategori III

Contohnya:

• satu atau lebih gigitan yang menembusi kulit
• cakaran yang menembusi kulit
• air liur terkena membran mukosa
• pendedahan langsung tertentu kepada kelawar

Secara umum, pengurusannya boleh melibatkan:

1. pencucian luka
2. vaksin rabies
3. rabies immunoglobulin atau produk antibodi yang sesuai apabila ditunjukkan

Berapa Lama Tempoh Inkubasi Rabies?

Tempoh inkubasi ialah masa antara seseorang dijangkiti dengan kemunculan simptom.

WHO menyatakan tempoh inkubasi rabies lazimnya sekitar 2 hingga 3 bulan, tetapi ia boleh berubah daripada kira kira satu minggu hingga setahun dalam sesetengah keadaan.

Tempohnya dipengaruhi oleh beberapa faktor termasuk:

• lokasi virus memasuki badan
• kedalaman dan keterukan luka
• jumlah virus yang masuk
• lokasi gigitan berbanding sistem saraf pusat
• umur individu
• status vaksinasi rabies

Oleh sebab simptom mungkin hanya muncul selepas beberapa minggu atau bulan, seseorang mungkin menganggap luka lama sudah tidak penting.

Itu boleh menjadi kesilapan.

Jika anda pernah mengalami pendedahan yang berisiko tetapi tidak mendapatkan rawatan, berbincang dengan doktor walaupun kejadian tersebut bukan berlaku pada hari yang sama.

Apakah Simptom Awal Rabies?

Pada peringkat awal, simptom rabies mungkin kelihatan seperti banyak penyakit biasa.

Antara simptom yang boleh berlaku ialah:

• demam
• sakit kepala
• keletihan
• rasa tidak sihat
• sakit pada tempat gigitan
• kebas
• kesemutan
• rasa mencucuk
• rasa terbakar atau rasa pelik pada kawasan luka

Rasa yang tidak dapat dijelaskan pada tempat gigitan merupakan salah satu petunjuk yang dikenali dalam rabies.

Selepas itu, penyakit boleh berkembang dengan cepat apabila virus menyerang otak dan sistem saraf.

Simptom Rabies Yang Lebih Serius

Rabies pada manusia biasanya muncul dalam dua bentuk utama.

Rabies furious

Ini ialah bentuk yang lebih mudah dikenali.

Pesakit boleh mengalami:

• keresahan
• insomnia
• kekeliruan
• agitasi
• hiperaktif
• halusinasi
• sukar menelan
• air liur berlebihan
• sawan
• hydrophobia
• aerophobia

Hydrophobia sering diterjemahkan sebagai "takut air", tetapi ia bukan sekadar ketakutan psikologi biasa.

Keradangan sistem saraf boleh menyebabkan kesukaran menelan dan tindak balas kekejangan apabila pesakit cuba minum. Melihat atau cuba menelan air boleh mencetuskan reaksi yang sangat tidak menyenangkan.

Aerophobia pula merujuk kepada tindak balas abnormal terhadap aliran udara atau angin.

Rabies paralitik

Tidak semua pesakit menjadi agresif atau menunjukkan gambaran klasik "anjing gila".

Rabies paralitik membentuk kira kira 20% kes rabies manusia dan boleh menyebabkan:

• kelemahan otot
• kelumpuhan yang semakin berkembang
• kelumpuhan bermula berhampiran kawasan gigitan
• koma

Bentuk ini lebih mudah disalah anggap sebagai penyakit neurologi lain kerana simptomnya kurang dramatik.

Adakah Orang Yang Menghidap Rabies Akan Menjadi "Gila"?

Istilah "penyakit anjing gila" ialah istilah masyarakat yang telah lama digunakan.

Namun rabies bukan penyakit psikiatri.

Perubahan tingkah laku, agitasi, kekeliruan dan halusinasi berlaku kerana virus menyebabkan keradangan dan gangguan fungsi otak.

Penggunaan istilah rabies lebih tepat secara perubatan.

Bagaimana Rabies Didiagnosis?

Bagi seseorang yang baru digigit tetapi masih sihat, doktor tidak menunggu ujian darah untuk menentukan sama ada individu tersebut akan mendapat rabies.

WHO menyatakan bahawa pada masa ini tiada alat diagnostik yang diluluskan WHO untuk mengesan jangkitan rabies sebelum penyakit klinikal bermula. Oleh itu, keputusan mengenai PEP dibuat berdasarkan penilaian risiko pendedahan.

Jika seseorang sudah menunjukkan simptom yang mencurigakan, diagnosis mungkin memerlukan beberapa jenis sampel khusus.

Antaranya:

• saliva
• serum darah
• cecair serebrospina
• biopsi kulit dari kawasan tertentu di belakang leher

Tiada satu ujian tunggal yang mencukupi untuk menolak rabies pada pesakit yang masih hidup.

Apakah Rawatan Rabies?

Untuk memahami rawatan, kita perlu membezakan dua keadaan.

Selepas pendedahan tetapi sebelum simptom

Inilah tempoh yang paling penting.

Rawatan yang dikenali sebagai post exposure prophylaxis atau PEP boleh mencegah virus daripada sampai ke sistem saraf pusat.

PEP boleh merangkumi:

1. pencucian luka secara menyeluruh
2. vaksin rabies
3. rabies immunoglobulin atau antibodi tertentu apabila diperlukan

WHO menegaskan bahawa rawatan ini perlu diberikan dengan segera berdasarkan tahap pendedahan.

Selepas simptom klinikal rabies muncul

Keadaan berubah secara drastik.

Apabila virus telah menyebabkan penyakit neurologi klinikal, rabies hampir sentiasa membawa maut dan rawatan biasanya memberi tumpuan kepada rawatan intensif serta sokongan simptom.

Inilah sebabnya rawatan selepas gigitan tidak boleh ditangguhkan sehingga simptom muncul.

Apa Itu Vaksin Rabies?

Vaksin rabies melatih sistem imun menghasilkan tindak balas terhadap virus rabies.

Ia boleh digunakan dalam dua keadaan:

• sebelum pendedahan bagi individu tertentu yang mempunyai risiko tinggi
• selepas pendedahan sebagai sebahagian daripada PEP

Vaksin rabies moden boleh diberikan melalui kaedah intramuskular atau intradermal bergantung pada protokol, jenis vaksin dan fasiliti.

Sebagai contoh, garis panduan Sarawak 2026 menyediakan beberapa regimen intradermal dan intramuskular berdasarkan sejarah vaksinasi dan kategori pendedahan.

Atas sebab itu, artikel internet tidak sepatutnya digunakan untuk menentukan sendiri berapa dos yang perlu diambil.

Ikut jadual yang diberikan oleh doktor atau fasiliti yang menguruskan kes anda.

Apa Itu Rabies Immunoglobulin?

Rabies immunoglobulin atau RIG memberikan antibodi sedia ada terhadap virus rabies.

Vaksin mengambil masa untuk merangsang badan menghasilkan antibodi sendiri. RIG pula bertindak memberikan perlindungan pasif segera di kawasan pendedahan sementara tindak balas terhadap vaksin berkembang.

Apabila diperlukan, RIG biasanya disuntik ke dalam dan sekitar luka oleh profesional kesihatan. Ia hanya diberikan dalam keadaan tertentu dan bukan kepada semua orang yang mengalami gigitan.

RIG juga bukan pengganti vaksin rabies.

Bagaimana Jika Pernah Mengambil Vaksin Rabies?

Maklumkan kepada doktor:

• jenis vaksin jika diketahui
• bila ia diberikan
• sama ada anda melengkapkan keseluruhan regimen
• sama ada vaksin tersebut untuk PrEP atau PEP

Orang yang telah menerima vaksin rabies dengan lengkap sebelum ini mungkin memerlukan regimen yang berbeza selepas pendedahan baru.

Mereka juga biasanya tidak memerlukan RIG dalam keadaan tertentu.

Namun jangan membuat kesimpulan bahawa anda "sudah kebal".

Pendedahan baru masih perlu dinilai.

Siapa Yang Mungkin Memerlukan Vaksin Sebelum Terkena Gigitan?

Vaksin sebelum pendedahan dikenali sebagai pre exposure prophylaxis atau PrEP.

Ia boleh disyorkan kepada individu yang mempunyai risiko lebih tinggi seperti:

• doktor veterinar
• pekerja makmal yang mengendalikan virus rabies
• pekerja kawalan haiwan
• pengendali hidupan liar
• individu yang kerap mempunyai hubungan dengan haiwan berisiko
• sesetengah pelancong ke kawasan rabies endemik yang mempunyai akses terhad kepada rawatan

WHO menekankan bahawa walaupun seseorang telah menerima PrEP, ia tidak menggantikan keperluan mendapatkan rawatan selepas pendedahan.

Bolehkah Kucing Menyebabkan Rabies?

Ya.

Kucing ialah mamalia dan boleh dijangkiti virus rabies.

Oleh itu, cakaran atau gigitan kucing tidak sepatutnya dianggap selamat secara automatik hanya kerana rabies lebih sinonim dengan anjing.

Risiko perlu dinilai berdasarkan:

• keadaan kucing
• status vaksin
• sama ada kucing peliharaan atau liar
• jenis luka
• keadaan rabies di kawasan tersebut

Bagaimana Mengenali Haiwan Yang Mungkin Menghidap Rabies?

Haiwan dengan rabies boleh menunjukkan perubahan seperti:

• menjadi agresif tanpa sebab jelas
• menggigit objek, haiwan atau manusia
• terlalu gelisah
• perubahan tingkah laku mendadak
• air liur berlebihan
• sukar menelan
• suara berubah
• berjalan tidak stabil
• kelemahan
• kelumpuhan

Tetapi terdapat satu perkara penting:

Anda tidak boleh memastikan seekor haiwan bebas rabies hanya dengan melihat rupanya.

Haiwan mungkin berada pada peringkat awal penyakit atau simptomnya tidak begitu jelas.

Jangan cuba menangkap haiwan liar atau agresif sendiri.

Jika selamat, catat:

• rupa haiwan
• lokasi
• masa kejadian
• maklumat pemilik jika ada

Maklumat ini boleh membantu pihak kesihatan dan veterinar membuat penilaian.

Perlukah Tunggu Anjing Dipantau Sebelum Mengambil Vaksin?

Jangan membuat keputusan ini sendiri.

Dalam sesetengah keadaan, anjing atau kucing yang boleh dikenal pasti mungkin diperhatikan atau diuji oleh pihak veterinar. Keputusan tersebut boleh membantu menentukan sama ada PEP perlu diteruskan.

Namun pemerhatian haiwan bukan alasan untuk menangguhkan penilaian perubatan selepas gigitan berisiko.

Garis panduan Malaysia memasukkan status haiwan, kebolehan melakukan pemerhatian dan keputusan ujian veterinar sebagai sebahagian daripada penilaian risiko.

Cara Mencegah Rabies

1. Vaksin haiwan peliharaan

Pastikan anjing dan haiwan peliharaan yang berkaitan menerima vaksin rabies mengikut nasihat veterinar.

Vaksinasi anjing secara meluas ialah strategi utama untuk menghentikan rabies pada sumbernya. WOAH menyatakan liputan vaksinasi sekurang-kurangnya sekitar 70% populasi anjing di kawasan berisiko boleh memainkan peranan penting dalam memutuskan penularan rabies.

2. Elakkan haiwan yang tidak dikenali

Jangan mendekati:

• anjing liar
• haiwan yang bertindak pelik
• haiwan cedera yang agresif
• mamalia liar
• kelawar yang ditemui di tanah atau dalam keadaan abnormal

3. Ajar kanak-kanak keselamatan dengan haiwan

WHO melaporkan sekitar 40% kematian rabies berlaku dalam kalangan kanak-kanak bawah 15 tahun.

Ajar kanak-kanak supaya:

• tidak mengganggu haiwan ketika makan
• tidak menarik ekor atau telinga
• tidak mendekati anjing yang tidak dikenali
• tidak bermain dengan haiwan liar
• memberitahu orang dewasa jika digigit atau dicakar

Gigitan kecil mudah disembunyikan oleh kanak-kanak kerana takut dimarahi.

4. Jangan buang haiwan peliharaan

Pemilikan haiwan yang bertanggungjawab termasuk:

• vaksinasi
• penjagaan veterinar
• kawalan pergerakan
• pemandulan apabila sesuai
• mengelakkan haiwan bercampur dengan haiwan liar atau berisiko

5. Bertindak segera selepas gigitan

Pencegahan manusia yang paling penting selepas pendedahan ialah:

Basuh luka → dapatkan pemeriksaan → ikuti PEP jika disarankan.

Mitos dan Fakta Tentang Rabies

Mitos: Semua anjing rabies akan menjadi sangat agresif

Fakta: Tidak semestinya. Sesetengah haiwan boleh mengalami kelemahan atau kelumpuhan tanpa tingkah laku agresif yang dramatik.

Mitos: Cakaran kecil tidak berbahaya

Fakta: Cakaran yang merosakkan kulit boleh menjadi pendedahan yang memerlukan penilaian.

Mitos: Kalau tiada darah, pasti tiada risiko

Fakta: Sesetengah pendedahan tanpa pendarahan masih boleh dikategorikan sebagai pendedahan rabies dan memerlukan vaksin bergantung pada keadaan.

Mitos: Tunggu demam atau takut air sebelum pergi hospital

Fakta: Ini sangat berbahaya. PEP perlu diberikan sebelum simptom rabies muncul.

Mitos: Hanya anjing menyebabkan rabies

Fakta: Banyak mamalia boleh dijangkiti, termasuk kucing dan kelawar.

Mitos: Pernah menerima vaksin bermaksud gigitan seterusnya boleh diabaikan

Fakta: Pendedahan baru masih perlu dinilai kerana regimen susulan bergantung pada sejarah vaksin dan jenis pendedahan.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Segera?

Dapatkan penilaian perubatan dengan segera jika anda:

• digigit anjing atau kucing yang tidak diketahui statusnya
• digigit haiwan liar
• dicakar sehingga kulit pecah
• mempunyai luka yang terkena air liur haiwan
• terkena air liur pada mata atau mulut
• mempunyai banyak luka gigitan
• digigit pada kepala, muka, leher atau tangan
• digigit oleh haiwan yang kemudian hilang atau mati
• digigit haiwan yang menunjukkan tingkah laku pelik
• terdedah secara langsung kepada kelawar

Kanak-kanak yang mengalami pendedahan perlu diberi perhatian khusus kerana mereka mungkin tidak mampu menerangkan dengan tepat apa yang berlaku.

Kesimpulan

Rabies ialah penyakit virus yang menyerang sistem saraf dan hampir sentiasa membawa maut apabila simptom klinikal telah berkembang. Namun tragedi akibat rabies selalunya boleh dicegah.

Jika berlaku gigitan atau cakaran haiwan yang berpotensi membawa rabies:

1. Basuh luka dengan sabun dan air mengalir sekurang-kurangnya 15 minit.
2. Jangan letakkan bahan tradisional atau bahan merengsakan pada luka.
3. Dapatkan penilaian perubatan secepat mungkin.
4. Ambil vaksin rabies jika disarankan.
5. Terima RIG jika ia ditunjukkan berdasarkan jenis pendedahan.
6. Lengkapkan rawatan mengikut jadual yang diberikan.

Jangan tunggu sehingga demam, perubahan tingkah laku atau hydrophobia muncul.

Untuk rabies, rawatan yang diberikan sebelum simptom muncul adalah perkara yang boleh membezakan antara pencegahan dan penyakit yang membawa maut.

Artikel ini bertujuan untuk pendidikan kesihatan dan tidak menggantikan penilaian doktor. Jika anda baru digigit atau dicakar haiwan yang berpotensi membawa rabies, dapatkan rawatan di fasiliti kesihatan.

Soalan Lazim Mengenai Rabies