Melasma: Punca, Simptom, Diagnosis, Rawatan dan Cara Mencegahnya

Melasma ialah masalah pigmentasi kulit yang menyebabkan tompok berwarna coklat, coklat gelap atau kelabu kecoklatan muncul pada kulit, terutamanya di wajah. Ia sering kelihatan pada kedua-dua belah pipi, dahi, hidung atau bahagian atas bibir.

Walaupun melasma tidak berbahaya dan tidak berjangkit, tompok yang ketara pada wajah boleh mengganggu penampilan dan memberi kesan kepada keyakinan diri sesetengah individu.

Melasma juga boleh menjadi masalah yang sukar dirawat. Ada orang melihat pigmentasi semakin pudar selepas pencetus seperti kehamilan berakhir, manakala sesetengah orang mengalami melasma selama bertahun-tahun. Keadaan ini juga mempunyai kecenderungan untuk muncul semula selepas rawatan.

Sebab itu rawatan melasma bukan sekadar mencari krim yang boleh “memutihkan” kulit. Pengurusan yang baik biasanya melibatkan perlindungan daripada matahari, mengurangkan pencetus, penjagaan kulit yang sesuai dan rawatan khusus apabila diperlukan.

Apa Itu Melasma?

Melasma ialah gangguan hiperpigmentasi yang diperoleh, iaitu keadaan di mana sesetengah kawasan kulit menghasilkan atau menyimpan lebih banyak pigmen melanin berbanding kulit di sekelilingnya.

Melanin ialah pigmen semula jadi yang memberikan warna kepada kulit, rambut dan mata. Dalam melasma, sel penghasil pigmen yang dikenali sebagai melanosit menjadi lebih aktif.

Akibatnya, tompok kulit boleh kelihatan:

• Coklat muda
• Coklat gelap
• Kelabu kecoklatan
• Kebiruan kelabu pada sesetengah tona kulit yang lebih gelap

Melasma biasanya berlaku secara simetri, bermaksud kawasan pigmentasi boleh muncul pada bahagian yang hampir sama di kiri dan kanan wajah.

Melasma bukan kanser kulit dan tidak boleh berjangkit kepada orang lain.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mengalami Melasma?

Melasma jauh lebih kerap dilihat dalam kalangan wanita, walaupun lelaki juga boleh mengalaminya.

Keadaan ini biasanya bermula pada usia dewasa dan lebih kerap berlaku pada individu yang mempunyai kulit yang mudah menjadi gelap apabila terkena matahari.

Antara faktor yang meningkatkan kecenderungan seseorang mengalami melasma ialah:

• Wanita
• Kehamilan
• Mempunyai sejarah keluarga melasma
• Tona kulit sederhana hingga lebih gelap
• Kerap terdedah kepada cahaya matahari
• Penggunaan hormon tertentu
• Tinggal di kawasan yang mendapat pendedahan matahari tinggi sepanjang tahun

Faktor genetik juga penting. DermNet melaporkan bahawa sejarah keluarga sering ditemui dalam kalangan individu yang mengalami melasma.

Di Bahagian Mana Melasma Biasanya Muncul?

Melasma paling kerap berlaku pada kawasan wajah yang terdedah kepada cahaya matahari.

Lokasi yang biasa termasuk:

• Kedua-dua pipi
• Dahi
• Hidung
• Bahagian atas bibir
• Dagu
• Garis rahang

Dalam keadaan tertentu, pigmentasi juga boleh berlaku pada leher atau bahagian tubuh lain yang banyak terdedah kepada matahari.

Doktor kadangkala menerangkan melasma mengikut coraknya.

1. Corak centrofacial

Pigmentasi melibatkan bahagian tengah wajah seperti:

• Dahi
• Hidung
• Pipi
• Atas bibir
• Dagu

2. Corak malar

Pigmentasi lebih tertumpu pada kedua-dua bahagian pipi dan kawasan sekitarnya.

3. Corak mandibular

Pigmentasi tertumpu pada kawasan garis rahang.

Walau bagaimanapun, pembahagian ini lebih berguna dalam penilaian klinikal. Pembaca tidak perlu menentukan sendiri jenis melasma hanya berdasarkan lokasi tompok.

Apakah Punca Melasma?

Punca sebenar melasma agak kompleks. Ia bukan disebabkan oleh satu faktor sahaja.

Kajian menunjukkan melasma berkaitan dengan interaksi antara kecenderungan genetik, hormon, pendedahan cahaya dan peningkatan aktiviti melanosit.

1. Pendedahan kepada cahaya matahari

Cahaya matahari merupakan antara pencetus terpenting melasma.

Radiasi ultraviolet atau UV merangsang kulit menghasilkan lebih banyak melanin. Inilah sebabnya melasma sering menjadi semakin gelap selepas seseorang banyak berada di bawah matahari.

Pendedahan yang berulang juga boleh menyebabkan melasma yang telah pudar menjadi lebih jelas semula.

2. Cahaya tampak

UV bukan satu-satunya jenis cahaya yang perlu dipertimbangkan.

Cahaya tampak juga boleh memburukkan melasma, khususnya pada individu yang mempunyai tona kulit lebih gelap. Atas sebab ini, pakar dermatologi kadangkala mencadangkan sunscreen berwarna yang mengandungi iron oxide sebagai sebahagian daripada perlindungan harian.

3. Perubahan hormon

Hormon dipercayai mempunyai peranan dalam perkembangan melasma.

Keadaan ini boleh berkaitan dengan:

• Kehamilan
• Pil perancang kehamilan tertentu
• Rawatan hormon tertentu
• Perubahan tahap estrogen dan progesteron

Walau bagaimanapun, hubungan hormon dengan melasma berbeza antara individu.

4. Kehamilan

Melasma sangat sinonim dengan kehamilan sehingga ia pernah dikenali sebagai mask of pregnancy atau chloasma.

Perubahan hormon semasa kehamilan dipercayai boleh mengaktifkan melanosit pada individu yang mempunyai kecenderungan.

Selepas bersalin, pigmentasi mungkin beransur pudar. Namun, ia tidak semestinya hilang sepenuhnya dan boleh menjadi lebih jelas semula apabila kulit terdedah kepada matahari.

5. Faktor genetik

Jika ibu, bapa atau ahli keluarga terdekat mempunyai melasma, seseorang mungkin mempunyai kecenderungan yang lebih tinggi untuk mengalaminya.

Namun, mempunyai ahli keluarga dengan melasma tidak bermaksud seseorang pasti akan mendapat keadaan tersebut.

6. Ubat dan hormon tertentu

Sesetengah ubat atau terapi hormon boleh dikaitkan dengan pigmentasi.

Jika anda mengesyaki ubat yang sedang digunakan menyebabkan perubahan warna kulit, jangan berhenti mengambil ubat tersebut sendiri.

Berbincang dengan doktor terlebih dahulu.

7. Iritasi kulit

Produk penjagaan kulit yang menyebabkan pedih, kemerahan atau keradangan boleh menyebabkan pigmentasi menjadi lebih ketara.

Masalah ini penting terutama pada individu yang mudah mengalami hiperpigmentasi selepas keradangan.

Apakah Simptom Melasma?

Ciri utama melasma ialah perubahan warna kulit.

Biasanya seseorang akan melihat:

• Tompok kulit berwarna lebih gelap daripada kulit sekeliling
• Tompok coklat atau kelabu kecoklatan
• Pigmentasi pada pipi, dahi, hidung atau atas bibir
• Pigmentasi yang kelihatan hampir simetri
• Kawasan kulit yang rata dan tidak timbul

Melasma biasanya tidak menyebabkan kesakitan, luka atau pendarahan.

Ia juga biasanya tidak menyebabkan kegatalan yang ketara.

Jika tompok pada kulit:

• Berdarah
• Menjadi luka
• Membesar dengan cepat
• Mempunyai bentuk sangat tidak sekata
• Berubah dengan ketara
• Menjadi sakit

jangan terus menganggap ia melasma. Pemeriksaan doktor mungkin diperlukan.

Melasma atau Jeragat: Apa Bezanya?

Perkataan “jeragat” sering digunakan secara umum di Malaysia untuk menerangkan pelbagai jenis tompok coklat pada wajah.

Namun, tidak semua jeragat ialah melasma.

Ciri	Melasma	Freckles
Bentuk	Tompok lebih luas dan bertompok	Bintik kecil
Corak	Sering simetri	Lebih bertaburan
Lokasi	Pipi, dahi, hidung, atas bibir	Kawasan terdedah matahari
Pencetus	UV, cahaya tampak, hormon dan genetik	Terutama genetik dan matahari
Perjalanan	Boleh kronik dan berulang	Boleh lebih jelas selepas matahari

Selain freckles, beberapa keadaan lain juga boleh kelihatan seperti melasma, termasuk:

• Hiperpigmentasi selepas jerawat
• Hiperpigmentasi selepas keradangan
• Solar lentigo
• Pigmentasi akibat ubat
• Perubahan pigmentasi akibat penyakit kulit tertentu

Sebab itu diagnosis yang betul penting sebelum menggunakan krim atau menjalani prosedur kosmetik.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Melasma?

Dalam banyak keadaan, doktor atau pakar dermatologi boleh mengenal pasti melasma melalui sejarah perubatan dan pemeriksaan kulit.

Doktor mungkin bertanya tentang:

• Bila pigmentasi bermula
• Kehamilan
• Penggunaan hormon
• Ubat yang sedang digunakan
• Pendedahan matahari
• Produk penjagaan kulit
• Rawatan yang pernah dilakukan
• Sejarah keluarga

Pemeriksaan tambahan seperti dermoskop atau Wood lamp boleh digunakan untuk melihat pigmentasi dengan lebih dekat.

Biopsi kulit biasanya tidak diperlukan. Ia mungkin dipertimbangkan jika doktor tidak pasti sama ada perubahan tersebut benar-benar melasma atau penyakit kulit lain.

Adakah Melasma Boleh Hilang Sepenuhnya?

Jawapan ringkasnya: boleh pudar dengan ketara, tetapi tidak semua kes boleh dihapuskan secara kekal.

Ada melasma yang beransur pudar selepas pencetus dihentikan, contohnya selepas kehamilan.

Namun, melasma juga boleh:

• Berterusan selama bertahun-tahun
• Menjadi lebih gelap semula selepas pendedahan matahari
• Berulang selepas rawatan dihentikan
• Memerlukan rawatan penyelenggaraan jangka panjang

Oleh itu, sasaran rawatan yang lebih realistik ialah mengurangkan pigmentasi, menghasilkan tona kulit lebih sekata dan mencegah melasma kembali menjadi lebih jelas.

Bagaimana Melasma Dirawat?

Tiada satu rawatan yang sesuai untuk semua orang.

Pakar dermatologi biasanya menggabungkan perlindungan cahaya dengan satu atau lebih rawatan topikal. Prosedur dermatologi hanya diperlukan bagi sesetengah kes.

1. Sunscreen dan perlindungan daripada matahari

Perlindungan matahari ialah asas pengurusan melasma.

American Academy of Dermatology mengesyorkan sunscreen:

• Spektrum luas
• SPF 30 atau lebih tinggi
• Tahan air apabila sesuai

Sunscreen perlu digunakan dengan mencukupi dan disapu semula sekurang-kurangnya setiap dua jam apabila berada di luar, atau lebih awal selepas berenang atau berpeluh.

Langkah tambahan termasuk:

• Memakai topi bertepi lebar
• Menggunakan payung
• Berteduh apabila matahari terik
• Mengurangkan pendedahan matahari berlebihan

Bagi individu dengan melasma, sunscreen berwarna yang mengandungi iron oxide boleh memberikan perlindungan tambahan terhadap cahaya tampak.

2. Hydroquinone

Hydroquinone merupakan salah satu rawatan yang telah lama digunakan untuk mengurangkan pigmentasi melasma.

Ia mengganggu proses pembentukan melanin dan boleh membantu menghasilkan tona kulit lebih sekata.

Namun, ini bukan bahan yang patut digunakan sesuka hati.

Di Malaysia, NPRA menyatakan hydroquinone tidak dibenarkan sebagai bahan kosmetik biasa dan produk yang mengandunginya perlu dikendalikan sebagai produk farmaseutikal serta digunakan dengan nasihat profesional kesihatan. Penggunaan tanpa pemantauan boleh menyebabkan iritasi dan perubahan warna kulit yang tidak diingini.

3. Tretinoin dan triple combination cream

Tretinoin ialah sejenis retinoid yang boleh digunakan sebagai sebahagian daripada rawatan melasma.

Dalam rawatan tertentu, doktor mungkin menggunakan kombinasi:

• Hydroquinone
• Tretinoin
• Kortikosteroid topikal

Ia dikenali sebagai triple combination cream.

Kombinasi ini merupakan antara rawatan topikal yang mempunyai bukti keberkesanan yang baik, tetapi ia juga boleh menyebabkan iritasi dan tidak sesuai digunakan tanpa pemantauan untuk tempoh yang tidak terkawal.

4. Azelaic acid

Azelaic acid merupakan satu lagi bahan yang digunakan dalam pengurusan hiperpigmentasi.

Ia boleh menjadi pilihan bagi sesetengah individu yang tidak sesuai menggunakan hydroquinone.

Kesan sampingan seperti:

• Pedih
• Kering
• Kemerahan
• Iritasi

boleh berlaku, terutama pada peringkat awal.

5. Bahan topikal lain

Beberapa bahan lain turut digunakan atau sedang dikaji untuk melasma, termasuk:

• Vitamin C
• Kojic acid
• Cysteamine
• Thiamidol
• Niacinamide
• Tranexamic acid topikal

Tahap bukti antara bahan-bahan ini tidak semestinya sama. Produk yang dipasarkan sebagai “brightening” juga tidak semestinya mempunyai keberkesanan yang setanding dengan rawatan preskripsi.

Bagaimana dengan Tranexamic Acid?

Tranexamic acid atau TXA semakin mendapat perhatian sebagai rawatan melasma.

Ia boleh digunakan secara topikal, manakala oral tranexamic acid kadangkala dipertimbangkan oleh doktor untuk kes melasma yang sukar dirawat.

Kajian sistematik menunjukkan TXA boleh memberikan penambahbaikan kepada sesetengah pesakit. Namun, rawatan oral untuk melasma adalah penggunaan off label dalam sesetengah sistem kawal selia dan ia bukan ubat yang sesuai diambil sendiri.

Risiko pembekuan darah perlu dipertimbangkan.

Doktor perlu menilai sejarah kesihatan, termasuk faktor risiko trombosis, sebelum menentukan sama ada rawatan ini sesuai.

Chemical Peeling, Microneedling dan Laser

Prosedur dermatologi boleh menjadi rawatan tambahan untuk sesetengah individu.

Pilihan termasuk:

• Chemical peeling
• Microneedling
• Intense pulsed light atau IPL
• Laser tertentu
• Rawatan berasaskan cahaya

Namun, prosedur bukan semestinya lebih baik daripada rawatan topikal.

Chemical peeling atau laser yang terlalu agresif boleh mencetuskan keradangan dan hiperpigmentasi selepas radang, terutama pada tona kulit yang lebih gelap.

Melasma juga boleh berulang selepas laser.

Kajian dan panduan dermatologi semasa menunjukkan laser serta peranti berasaskan cahaya sebaiknya digunakan secara berhati-hati sebagai rawatan tambahan bagi pesakit terpilih, bukannya dianggap sebagai “jalan pintas” untuk menghapuskan melasma.

Rawatan Melasma Ketika Hamil

Melasma boleh muncul atau menjadi semakin jelas ketika hamil.

Pendekatan ketika hamil perlu lebih berhati-hati kerana tidak semua bahan penjagaan kulit sesuai digunakan.

Langkah utama ialah:

1. Gunakan perlindungan matahari dengan konsisten.
2. Pilih penjagaan kulit yang lembut.
3. Elakkan rawatan pigmentasi tanpa menyemak kandungannya.
4. Maklumkan doktor bahawa anda sedang hamil sebelum menerima ubat atau prosedur.

American Academy of Dermatology menyarankan supaya retinoid seperti tretinoin dan produk mengandungi hydroquinone dielakkan ketika hamil. Mereka turut mencadangkan sunscreen mineral yang mengandungi zinc oxide atau titanium dioxide sebagai pilihan semasa kehamilan.

Jika pigmentasi mengganggu, doktor boleh menilai sama ada terdapat pilihan lain yang lebih sesuai.

Berapa Lama Rawatan Melasma Mengambil Masa?

Rawatan melasma memerlukan kesabaran.

Perubahan biasanya tidak berlaku dalam masa beberapa hari.

Menurut American Academy of Dermatology, sesetengah pelan rawatan memerlukan sekitar 3 hingga 12 bulan sebelum hasil yang ketara dilihat.

Tempoh sebenar bergantung kepada:

• Keterukan melasma
• Kedalaman pigmentasi
• Warna kulit
• Pencetus
• Rawatan yang digunakan
• Konsistensi penggunaan sunscreen
• Tahap iritasi kulit

Menggunakan lebih banyak produk tidak semestinya mempercepatkan proses.

Cara Mencegah Melasma Menjadi Lebih Teruk

Melasma tidak selalu boleh dicegah sepenuhnya, terutama apabila terdapat faktor genetik atau hormon.

Namun, beberapa langkah boleh membantu mengurangkan risiko pigmentasi menjadi lebih ketara.

1. Gunakan sunscreen setiap hari

Jadikan sunscreen sebahagian daripada rutin harian, bukan hanya ketika ke pantai.

2. Kurangkan pendedahan matahari

Gunakan:

• Topi
• Payung
• Tempat teduh
• Pakaian yang memberikan perlindungan daripada matahari

3. Pertimbangkan sunscreen berwarna

Iron oxide dalam sunscreen berwarna boleh membantu memberikan perlindungan terhadap cahaya tampak yang turut terlibat dalam melasma.

4. Gunakan produk penjagaan kulit yang lembut

Hentikan atau kurangkan penggunaan produk yang menyebabkan:

• Pedih berpanjangan
• Kemerahan
• Pengelupasan teruk
• Rasa terbakar

5. Elakkan menukar terlalu banyak produk serentak

Gabungan beberapa acid, retinoid dan bahan pencerah secara serentak boleh meningkatkan risiko iritasi.

6. Teruskan langkah pencegahan selepas melasma pudar

Ini antara kesilapan yang paling biasa.

Melasma mempunyai kecenderungan untuk berulang. Perlindungan matahari perlu diteruskan walaupun tona kulit sudah semakin sekata.

Kesilapan Biasa Ketika Merawat Melasma

Antara kesilapan yang patut dielakkan ialah:

1. Mengharapkan hasil dalam beberapa hari
2. Mengabaikan sunscreen
3. Menggunakan terlalu banyak bahan aktif
4. Melakukan peeling terlalu kerap
5. Menganggap laser pasti menyelesaikan masalah
6. Menukar produk setiap beberapa minggu
7. Menggunakan krim yang tidak diketahui kandungannya
8. Menggunakan hydroquinone atau tretinoin tanpa pemantauan
9. Menggosok atau menyental kulit secara agresif
10. Berhenti semua langkah pencegahan sebaik sahaja melasma pudar

Berhati-hati dengan Produk Whitening dan Krim Tidak Diketahui Kandungannya

Jangan anggap produk yang menyebabkan kulit mengelupas dengan cepat atau menjadi cerah dalam masa singkat sebagai produk yang bagus.

Di Malaysia, NPRA telah berulang kali mengesan produk kosmetik yang dicampurpalsu dengan bahan seperti:

• Hydroquinone
• Tretinoin
• Merkuri

Hydroquinone dan tretinoin memerlukan penggunaan yang sesuai di bawah nasihat profesional kesihatan, manakala merkuri dilarang dalam produk kosmetik kerana boleh memberi kesan buruk termasuk kepada buah pinggang dan sistem saraf.

Elakkan membeli produk yang:

• Tidak mempunyai maklumat pengilang yang jelas
• Tidak menyenaraikan ramuan dengan baik
• Membuat dakwaan luar biasa
• Menjanjikan kulit putih dalam masa sangat singkat
• Dijual tanpa maklumat keselamatan yang munasabah

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan jika anda:

• Tidak pasti sama ada tompok tersebut ialah melasma
• Mengalami perubahan pigmentasi secara tiba-tiba
• Mempunyai tompok yang berdarah atau menjadi luka
• Mengalami sakit atau gatal yang ketara
• Mengalami iritasi teruk selepas menggunakan produk
• Tidak mendapat perubahan selepas rawatan yang konsisten
• Mahu menggunakan ubat preskripsi
• Mahu menjalani laser atau chemical peeling
• Sedang hamil dan tidak pasti rawatan yang selamat

Pemeriksaan lebih awal juga penting jika terdapat perubahan kulit yang tidak mempunyai ciri tipikal melasma.

Ringkasan Cara Mengurus Melasma

Jika anda mempunyai melasma, pendekatan yang lebih praktikal ialah:

1. Pastikan diagnosis betul.
2. Gunakan sunscreen dengan konsisten.
3. Kurangkan pendedahan UV dan cahaya tampak.
4. Gunakan penjagaan kulit yang lembut.
5. Pilih rawatan aktif berdasarkan keadaan kulit.
6. Elakkan rawatan terlalu agresif.
7. Dapatkan nasihat doktor sebelum menggunakan rawatan preskripsi.
8. Teruskan pencegahan walaupun pigmentasi semakin pudar.

Kesimpulan

Melasma ialah masalah pigmentasi yang biasa, terutama pada wajah. Ia dipengaruhi oleh pelbagai faktor termasuk genetik, hormon, kehamilan, cahaya ultraviolet dan cahaya tampak.

Walaupun melasma tidak berbahaya, ia boleh menjadi kronik dan mudah berulang.

Perlindungan matahari yang konsisten merupakan asas rawatan. Rawatan seperti hydroquinone, tretinoin, azelaic acid, triple combination cream atau rawatan lain boleh membantu individu tertentu, manakala prosedur seperti chemical peeling dan laser perlu dipilih dengan berhati-hati.

Perkara paling penting ialah jangan mengejar hasil terlalu cepat sehingga kulit menjadi meradang. Untuk melasma, rawatan yang konsisten, lembut dan berasaskan bukti biasanya lebih masuk akal daripada rawatan agresif yang menjanjikan hasil segera.

Soalan Lazim Tentang Melasma