Solat dan Gelombang Otak: Apa Yang Kajian Sains Tunjukkan?

Solat merupakan ibadah yang dilakukan oleh umat Islam setiap hari. Selain bacaan dan doa, solat melibatkan beberapa pergerakan tersusun seperti berdiri, rukuk, sujud dan duduk. Bagi orang yang menunaikannya, solat juga boleh menjadi pengalaman yang melibatkan perhatian, ketenangan, penghayatan dan hubungan spiritual.

Tetapi adakah perubahan yang berlaku ketika seseorang solat boleh dikesan secara saintifik?

Dalam beberapa dekad kebelakangan ini, penyelidik mula menggunakan electroencephalography (EEG) untuk melihat aktiviti elektrik otak ketika seseorang melakukan solat. Beberapa kajian kecil melaporkan perubahan pada gelombang alpha dan gamma, manakala penyelidikan lain turut melihat perubahan pada kadar denyutan jantung dan heart rate variability (HRV).

Dapatan ini memang menarik. Namun, ia perlu difahami dengan berhati hati.

Kajian EEG boleh menunjukkan bahawa corak aktiviti elektrik otak berubah ketika solat, tetapi ia tidak membuktikan kewujudan satu “frekuensi solat” tertentu atau bahawa perubahan tersebut boleh menyembuhkan penyakit.

Jadi, apakah sebenarnya gelombang otak dan apakah yang telah ditemui oleh penyelidik setakat ini?

Apa Itu Gelombang Otak?

Otak manusia terdiri daripada berbilion sel saraf atau neuron yang berkomunikasi menggunakan aktiviti elektrik dan kimia.

Apabila sejumlah besar neuron aktif secara serentak, sebahagian daripada aktiviti elektrik tersebut boleh direkodkan melalui elektrod yang diletakkan pada kulit kepala menggunakan EEG.

EEG digunakan dalam perubatan, antaranya untuk membantu menilai keadaan seperti sawan dan gangguan tidur. Corak EEG juga berubah mengikut keadaan seseorang sama ada berjaga, berehat, mengantuk atau tidur.

Aktiviti EEG biasanya dibahagikan kepada beberapa julat frekuensi.

Gelombang	Julat frekuensi umum	Keadaan yang sering dikaitkan
Delta	sekitar 0.5–4 Hz	Tidur nyenyak
Theta	sekitar 4–7 Hz	Mengantuk dan beberapa keadaan pemprosesan kognitif
Alpha	sekitar 8–13 Hz	Keadaan berjaga tetapi santai, terutama ketika mata tertutup
Beta	sekitar 13–30 Hz	Keadaan berjaga dan aktiviti mental
Gamma	melebihi 30 Hz	Beberapa bentuk pemprosesan kognitif dan perhatian

Julat ini boleh berbeza sedikit mengikut kaedah klasifikasi yang digunakan.

Perkara paling penting ialah jangan menganggap satu jenis gelombang sebagai “baik” dan satu lagi sebagai “buruk”.

Otak yang normal menggunakan pelbagai corak aktiviti bergantung pada apa yang sedang dilakukan.

Contohnya, gelombang alpha lazimnya lebih ketara di bahagian belakang kepala apabila seseorang yang berjaga berada dalam keadaan santai dengan mata tertutup. Aktiviti ini biasanya berkurang apabila mata dibuka atau perhatian visual meningkat.

Bagaimana Penyelidik Mengkaji Otak Ketika Solat?

Mengkaji solat menggunakan EEG sebenarnya agak mencabar.

Solat bukan satu aktiviti tunggal. Ia merangkumi:

• berdiri
• rukuk
• sujud
• duduk
• bacaan al-Quran
• zikir dan doa
• pergerakan mata
• perubahan perhatian
• kemungkinan perubahan corak pernafasan
• pengalaman emosi dan spiritual

Jika EEG berubah ketika seseorang sedang solat, penyelidik perlu menentukan sama ada perubahan tersebut berpunca daripada posisi badan, bacaan, pernafasan, perhatian atau gabungan beberapa faktor.

Kajian kecil yang dilakukan sejak lebih sedekad lalu cuba menjawab sebahagian daripada persoalan ini.

Apa Yang Kajian Gelombang Alpha Ketika Solat Temui?

Antara kajian yang sering dirujuk diterbitkan pada tahun 2012 oleh penyelidik yang mempunyai kaitan dengan Universiti Malaya.

Kajian tersebut melibatkan hanya sembilan peserta Muslim.

Para peserta menjalani tiga keadaan:

1. berehat
2. melakukan empat rakaat solat Dhuha bersama bacaan
3. melakukan pergerakan menyerupai solat tetapi tanpa bacaan

EEG direkodkan pada beberapa kawasan kepala termasuk frontal, central, parietal dan occipital.

Hasilnya menarik.

Penyelidik mendapati kuasa relatif alpha lebih tinggi ketika posisi sujud dalam kedua-dua keadaan iaitu solat sebenar dan pergerakan menyerupai solat berbanding keadaan berehat, terutama pada kawasan parietal dan occipital.

Namun terdapat satu perkara yang sangat penting.

Tiada perbezaan signifikan pada kuasa relatif alpha antara solat sebenar dengan keadaan yang hanya meniru pergerakan solat pada elektrod yang dikaji.

Ini bermaksud kita tidak boleh terus mengatakan bahawa peningkatan alpha tersebut berpunca daripada bacaan atau pengalaman spiritual semata-mata.

Posisi badan dan faktor fisiologi lain mungkin memainkan peranan.

Adakah Gelombang Alpha Bermaksud Otak Menjadi Lebih Tenang?

Gelombang alpha memang sering dikaitkan dengan keadaan seseorang yang berjaga tetapi lebih santai.

Namun perkataan “relaksasi” juga perlu digunakan dengan tepat.

Peningkatan aktiviti alpha tidak bermaksud:

• otak sedang “disembuhkan”
• tekanan telah hilang
• kecerdasan meningkat
• seseorang mencapai tahap spiritual tertentu
• sistem saraf sedang berada dalam keadaan sempurna

Ia hanya merupakan salah satu corak aktiviti elektrik yang boleh muncul dalam keadaan fisiologi tertentu.

Kajian 2012 tadi mencadangkan bahawa peningkatan alpha ketika sujud mungkin konsisten dengan keadaan relaksasi, tetapi saiz sampelnya yang hanya sembilan orang sangat kecil. Penyelidik sendiri menyatakan kajian tambahan diperlukan untuk membezakan kesan perhatian mental, fokus mata dan faktor lain.

Kajian 30 Lelaki Muslim: Alpha dan Denyutan Jantung

Kajian susulan yang diterbitkan pada tahun 2014 melibatkan 30 lelaki Muslim yang sihat.

Penyelidik merekodkan EEG dan elektrokardiogram sebelum, semasa dan selepas solat. Mereka kemudian menganalisis aktiviti alpha bersama heart rate variability atau HRV.

Semasa solat, mereka mendapati:

• peningkatan kuasa relatif alpha pada kawasan occipital dan parietal
• peningkatan komponen HRV frekuensi tinggi atau HF
• perubahan pada beberapa ukuran HRV yang pada ketika itu ditafsirkan sebagai peningkatan aktiviti parasimpatetik dan penurunan aktiviti simpatetik

Terdapat juga hubungan antara peningkatan alpha dengan beberapa ukuran HRV.

Sistem saraf parasimpatetik merupakan sebahagian daripada sistem saraf autonomi yang terlibat dalam banyak proses ketika tubuh berada dalam keadaan rehat.

Oleh itu, hasil kajian tersebut selari dengan kemungkinan bahawa solat boleh berlaku bersama keadaan fisiologi yang lebih tenang.

Namun terdapat dua batasan penting.

Pertama, kajian itu hanya melibatkan 30 lelaki sihat.

Kedua, tafsiran HRV telah berkembang.

Kajian lama sering menggunakan komponen LF dan nisbah LF/HF sebagai ukuran aktiviti simpatetik atau “keseimbangan simpatetik parasimpatetik”. Panduan penyelidikan HRV yang lebih moden mengingatkan bahawa LF dipengaruhi oleh gabungan beberapa mekanisme dan LF/HF tidak patut dianggap sebagai ukuran khusus aktiviti simpatetik.

Jadi, dapatan HRV tersebut menarik tetapi tidak seharusnya diterjemahkan terlalu jauh.

Apa Pula Yang Berlaku Ketika Sujud?

Sujud sering menjadi fokus perbincangan popular mengenai kesan solat terhadap otak.

Tetapi bukti saintifik khusus mengenai sujud masih sangat terhad.

Satu kajian perintis yang diterbitkan pada tahun 2019 mengkaji aktiviti EEG pada bahagian prefrontal sebelum dan selepas peserta berada dalam posisi sujud selama kira kira 20 saat.

Kajian itu melaporkan perubahan pada beberapa ciri linear dan bukan linear EEG selepas sujud.

Namun hanya lima orang terlibat.

Dengan sampel sekecil itu, hasilnya tidak boleh digunakan untuk mengatakan bahawa sujud menghasilkan kesan tertentu kepada semua orang.

Ia lebih sesuai dianggap sebagai kajian awal yang boleh membentuk hipotesis untuk penyelidikan lebih besar.

Dakwaan popular seperti “sujud meningkatkan aliran darah ke otak lalu mengaktifkan bahagian tertentu otak” juga tidak boleh dibuktikan hanya menggunakan kajian EEG tersebut.

EEG mengukur aktiviti elektrik, bukannya aliran darah otak secara langsung.

Bagaimana Dengan Gelombang Gamma?

Kajian lain yang diterbitkan pada tahun 2016 melihat aktiviti gamma ketika solat.

Penyelidik membandingkan 20 peserta Muslim sihat dalam dua keadaan:

• solat sebenar bersama bacaan
• pergerakan menyerupai solat tanpa bacaan

Aktiviti gamma didapati lebih tinggi ketika solat sebenar berbanding keadaan tanpa bacaan pada kawasan frontal dan parietal dalam semua peringkat yang dikaji.

Kajian turut melaporkan kuasa gamma lebih tinggi pada hemisfera kiri dalam kebanyakan keadaan. Penyelidik mencadangkan bahawa perbezaan tersebut mungkin mempunyai kaitan dengan pemprosesan kognitif, perhatian dan bahasa ketika bacaan dilakukan.

Bagaimanapun, hasil ini tidak bermakna “lebih banyak gamma lebih baik”.

Aktiviti gamma merupakan sebahagian daripada aktiviti otak yang kompleks dan boleh berubah mengikut tugas yang dilakukan.

Oleh itu, dakwaan bahawa solat menghasilkan “gelombang gamma berfrekuensi tinggi yang meningkatkan kecerdasan” adalah kesimpulan yang terlalu jauh daripada bukti kajian tersebut.

Adakah Bacaan al-Quran Turut Mempengaruhi EEG?

Bacaan al-Quran merupakan komponen penting dalam solat.

Namun kita perlu membezakan antara:

kajian ketika seseorang melakukan solat

dan

kajian ketika seseorang hanya mendengar bacaan al-Quran.

Kedua-duanya bukan eksperimen yang sama.

Satu ulasan sistematik yang diterbitkan pada tahun 2025 menilai kajian EEG mengenai kesan mendengar bacaan al-Quran.

Daripada 236 rekod yang dinilai, hanya 22 kajian memenuhi kriteria ulasan tersebut.

Secara keseluruhan, banyak kajian melaporkan peningkatan aktiviti alpha dan theta ketika mendengar bacaan al-Quran. Walau bagaimanapun, terdapat masalah besar dari segi kualiti bukti.

Daripada 22 kajian yang dimasukkan, hanya dua dinilai mempunyai risiko bias rendah, manakala 20 lagi mempunyai risiko bias tinggi akibat masalah seperti penerangan metodologi yang tidak lengkap dan pelaporan hasil yang terhad.

Ini penting kerana hasil yang kelihatan konsisten masih boleh dipengaruhi oleh reka bentuk kajian yang lemah.

Oleh sebab itu, kita belum mempunyai alasan kukuh untuk mengatakan bahawa mendengar al-Quran menghasilkan satu corak EEG tertentu pada semua orang atau boleh digunakan sebagai rawatan perubatan.

Mengapa Solat Mungkin Dikaitkan Dengan Keadaan Lebih Tenang?

Daripada mencari satu “frekuensi istimewa”, lebih munasabah melihat solat sebagai aktiviti yang melibatkan beberapa proses serentak.

Antaranya:

1. Perhatian yang terarah

Ketika solat, seseorang berusaha memberi perhatian kepada bacaan, pergerakan dan ibadah yang sedang dilakukan.

Pengawalan perhatian sendiri boleh mempengaruhi aktiviti otak.

2. Pergerakan yang tersusun

Solat melibatkan urutan berdiri, rukuk, sujud dan duduk yang dilakukan secara berulang.

Kajian 2012 menunjukkan bahawa sekurang-kurangnya sebahagian perubahan alpha mungkin mempunyai hubungan dengan postur kerana perubahan serupa turut berlaku dalam keadaan pergerakan tanpa bacaan.

3. Bacaan dan bahasa

Membaca ayat al-Quran melibatkan pemprosesan bahasa, ingatan, pendengaran dalaman dan perhatian.

Ini mungkin menjadi salah satu sebab kajian gamma menemui perbezaan antara solat sebenar dan pergerakan tanpa bacaan.

4. Corak pernafasan

Pernafasan boleh berubah mengikut bacaan dan pergerakan tubuh.

Perubahan pernafasan sendiri boleh memberi kesan terhadap beberapa ukuran fisiologi termasuk HRV.

5. Makna spiritual

Bagi seorang Muslim, solat bukan sekadar senaman atau teknik relaksasi.

Ia mempunyai makna ibadah, doa, pengabdian dan hubungan dengan Allah.

Pengalaman subjektif seperti ini mungkin mempengaruhi perhatian dan emosi, tetapi ia jauh lebih kompleks daripada apa yang dapat diukur dengan satu bacaan EEG.

Adakah Solat Sama Dengan Meditasi?

Sesetengah kajian saintifik membandingkan aspek solat dengan amalan meditasi kerana kedua-duanya mungkin melibatkan perhatian, pengulangan, ketenangan dan perubahan fisiologi tertentu.

Namun menyatakan bahawa “solat hanyalah meditasi” adalah terlalu simplistik.

Solat mempunyai:

• rukun tertentu
• bacaan tertentu
• waktu tertentu
• arah kiblat
• pergerakan tertentu
• tujuan ibadah
• konteks agama dan spiritual yang tersendiri

Kajian neurosains boleh membandingkan corak otak antara beberapa aktiviti, tetapi persamaan dalam EEG tidak bermaksud dua pengalaman tersebut mempunyai makna yang sama.

Ulasan sistematik tahun 2026 yang merangkumi 105 kajian berkaitan pelbagai amalan agama dan spiritual menunjukkan bahawa doa, meditasi, bacaan dan amalan keagamaan merupakan pengalaman neurobiologi yang kompleks dan berbeza mengikut jenis amalan. Sampel dalam bidang ini juga secara umumnya masih kecil dan kajian sangat heterogen.

Apa Yang Sains Belum Dapat Buktikan?

Ini mungkin bahagian paling penting apabila membaca dakwaan mengenai solat dan gelombang otak.

Kajian khusus solat masih kecil

Antara kajian yang sering disebut:

• kajian alpha 2012: 9 peserta
• kajian EEG dan HRV 2014: 30 peserta lelaki
• kajian gamma 2016: 20 peserta
• kajian sujud 2019: 5 peserta

Saiz ini terlalu kecil untuk membuat dakwaan besar terhadap keseluruhan populasi.

Sukar menentukan faktor yang menyebabkan perubahan

Solat menggabungkan posisi badan, bacaan, perhatian, pernafasan dan pengalaman spiritual.

Tanpa kumpulan kawalan yang direka dengan sangat teliti, sukar menentukan faktor mana yang menghasilkan sesuatu perubahan EEG.

EEG tidak mengukur iman atau khusyuk

EEG mengukur aktiviti elektrik otak.

Ia tidak boleh menentukan:

• tahap keimanan seseorang
• sama ada solat seseorang diterima
• tahap keikhlasan
• kedalaman hubungan spiritual
• nilai ibadah seseorang

Mencuba menggunakan EEG untuk memberikan ukuran saintifik kepada perkara tersebut melampaui kemampuan teknologi berkenaan.

Perubahan EEG bukan bukti rawatan penyakit

Walaupun sesuatu kajian menunjukkan perubahan alpha, gamma atau HRV, ia tidak bermakna solat telah terbukti merawat sesuatu penyakit.

Bukti yang ada tidak membolehkan kita mengatakan bahawa solat secara khusus terbukti:

• menyembuhkan kemurungan
• merawat gangguan keresahan
• mencegah demensia
• meningkatkan IQ
• merawat epilepsi
• mengurangkan risiko penyakit jantung

Untuk membuktikan manfaat klinikal seperti itu memerlukan kajian klinikal yang jauh lebih besar dan direka khusus untuk mengukur hasil kesihatan berkenaan.

Solat juga tidak sepatutnya digunakan sebagai pengganti rawatan yang disarankan doktor bagi seseorang yang mempunyai penyakit.

Mitos Tentang Solat dan “Frekuensi Otak”

Mitos 1: Ada satu frekuensi otak terbaik untuk kesihatan

Fakta: Otak menghasilkan pelbagai corak frekuensi bergantung kepada keadaan seseorang. Tiada satu gelombang yang secara universal dianggap sebagai “frekuensi paling sihat”.

Mitos 2: Lebih banyak alpha bermaksud otak semakin sihat

Fakta: Aktiviti alpha biasanya muncul dengan lebih ketara dalam keadaan tertentu seperti berjaga dan berehat, tetapi nilainya perlu ditafsirkan berdasarkan lokasi otak, keadaan individu dan reka bentuk eksperimen.

Mitos 3: Sujud menghasilkan frekuensi penyembuhan

Fakta: Terdapat kajian kecil yang menunjukkan perubahan EEG ketika atau selepas sujud, tetapi tiada bukti bahawa satu “frekuensi penyembuhan” khusus terhasil.

Mitos 4: EEG boleh menunjukkan seseorang sedang khusyuk

Fakta: EEG boleh menunjukkan perubahan aktiviti elektrik otak, tetapi tidak mempunyai ukuran khusus untuk menentukan kekhusyukan.

Mitos 5: Perubahan gelombang otak membuktikan manfaat perubatan solat

Fakta: Perubahan fisiologi tidak sama dengan keberkesanan rawatan. Untuk membuktikan sesuatu manfaat perubatan, penyelidik perlu menunjukkan hasil klinikal melalui kajian yang sesuai.

Jadi, Apa Yang Kajian Sains Sebenarnya Tunjukkan?

Bukti setakat ini menunjukkan bahawa aktiviti elektrik otak memang boleh berubah ketika seseorang melakukan solat.

Kajian kecil telah melaporkan:

• peningkatan relatif aktiviti alpha, terutama di kawasan parietal dan occipital
• perubahan alpha yang turut berlaku ketika melakukan pergerakan menyerupai solat
• perubahan beberapa ukuran HRV
• aktiviti gamma yang lebih tinggi dalam solat bersama bacaan berbanding pergerakan tanpa bacaan
• perubahan beberapa ciri EEG selepas sujud

Tetapi kajian tersebut mempunyai sampel kecil dan terdapat banyak faktor yang sukar dikawal.

Oleh itu, kenyataan yang lebih tepat ialah:

Solat melibatkan perubahan aktiviti otak dan fisiologi yang boleh diukur, tetapi sains belum menemui satu “frekuensi solat” khusus atau membuktikan bahawa perubahan gelombang tersebut mempunyai kesan penyembuhan tertentu.

Bidang ini masih menarik untuk diterokai.

Kajian masa hadapan dengan jumlah peserta lebih besar, kumpulan kawalan lebih baik serta penggunaan EEG berketumpatan tinggi, fMRI dan ukuran fisiologi lain mungkin membantu penyelidik memahami dengan lebih tepat bagaimana pergerakan, bacaan, perhatian dan pengalaman spiritual ketika solat berinteraksi dengan otak dan sistem saraf.

Yang penting, penyelidikan neurosains tidak perlu digunakan untuk “membuktikan” nilai sesuatu ibadah.

Sains boleh membantu menerangkan sebahagian perubahan fisiologi yang berlaku ketika manusia beribadah. Makna agama dan spiritual solat pula merupakan persoalan yang jauh lebih luas daripada apa yang mampu direkodkan melalui elektrod EEG.

Soalan Lazim Mengenai Solat dan Gelombang Otak